Porost islandzki

Czym jest porost islandzki i co go wyróżnia spośród ziół?

Porost islandzki (Cetraria islandica) to wbrew nazwie nie mech, lecz porost – organizm symbiotyczny złożony z grzyba i glonów lub sinic. Rośnie na skalistych, ubogich glebach górskich i arktycznych, osiągając 10–15 cm wysokości; jego plecha ma barwę oliwkowozieloną od góry i szarawą od spodu⁹. W Europie Północnej służył przez wieki zarówno jako żywność – zwłaszcza w czasach głodu, ze względu na wysoką zawartość skrobi porostowej – jak i jako lek na kaszel, chrypkę i zaburzenia trawienia¹⁰. W XVII wieku trafił do duńskiego spisu leków (1672), a w XIX wieku do europejskich farmakopei jako środek na schorzenia płuc¹¹.

Surowiec farmaceutyczny stanowi cała plecha porostu. W aptekach i sklepach zielarskich znajdziesz go jako wyciąg płynny, wyciąg suchy lub wyciąg z porostu islandzkiego – każda z tych postaci różni się stężeniem składników aktywnych i sposobem użycia.

Co zawiera porost islandzki – składniki aktywne i ich rola

Najważniejszą grupą związków są polisacharydy śluzowe, które mogą stanowić nawet 50% suchej masy plech. Wśród nich dominują lichenina (ok. 40%) i izolichenina (ok. 10%), uzupełnione galaktomannami i glukanami¹¹². Lichenina jest liniowym polimerem β-D-glukozy, zbliżonym do celulozy; po podgrzaniu w wodzie pęcznieje i tworzy żel. Ten żel tworzy ochronną warstwę na podrażnionej błonie śluzowej jamy ustnej, gardła i żołądka, zmniejszając uczucie drapania i ułatwiając odkrztuszanie¹³¹⁴.

Drugą ważną grupę tworzą kwasy porostowe – gorzkie związki fenolowe odpowiadające za charakterystyczny smak surowca. Najbardziej znaczące to kwas fumaroprotocetrariowy (w stosunkowo wysokim stężeniu), kwas cetrariowy, kwas protoketrariowy i kwas usnowy¹¹². Kwas usnowy wykazuje aktywność przeciwbakteryjną wobec bakterii Gram-dodatnich, a kwasy porostowe w ogóle wykazują działanie przeciwzapalne przypominające łagodny antybiotyk¹⁵. Gorzki smak tych kwasów pobudza wydzielanie śliny i soków żołądkowych, co przekłada się na działanie stomachiczne (poprawiające trawienie)¹⁶.

W surowcu obecne są ponadto kwas askorbinowy (witamina C), kwas foliowy, witaminy z grupy B oraz śladowe ilości jodu i minerałów¹¹³. Z niżej cząsteczkowych składników na szczególną uwagę zasługuje kwas protolichesterynowy – alifatyczny lakton wykazujący w badaniach laboratoryjnych zdolność hamowania enzymu 5-lipooksygenazy (IC₅₀ = 20 µM) oraz aktywność wobec Helicobacter pylori (MIC 16–64 µg/ml)¹⁷. Są to jednak wyniki badań in vitro – nie należy ich przekładać bezpośrednio na efekty kliniczne u ludzi.

Na co stosuje się porost islandzki – wskazania tradycyjne i ocena EMA

Europejska Agencja Leków (EMA) stwierdziła, że istnieje wystarczające uzasadnienie dla stosowania porostu islandzkiego w łagodzeniu podrażnień jamy ustnej i gardła oraz towarzyszącego im suchego kaszlu, a także w chwilowym braku apetytu – u dorosłych, młodzieży i dzieci powyżej 6. roku życia³. To ważna informacja: EMA nie potwierdza „wyleczenia” infekcji, lecz objawowe łagodzenie podrażnienia.

Tradycyjnie surowiec stosowany był w znacznie szerszym zakresie – poniżej zestawienie najczęściej wymienianych wskazań¹⁸¹⁹²⁰:

• Drogi oddechowe: suchy kaszel, chrypka, zapalenie oskrzeli, katar, zatkany nos, przewlekłe podrażnienie gardła.
• Układ pokarmowy: niestrawność, utrata apetytu, zgaga, podrażnienie żołądka, reflux przełykowy, gastritis.
• Infekcje: przeziębienie, stany gorączkowe, wspomaganie odporności.
• Zastosowanie zewnętrzne: gojenie ran i owrzodzeń skóry (tradycyjne).

W badaniu klinicznym przeprowadzonym na 3 143 dzieciach z dolegliwościami górnych dróg oddechowych, którym podawano pastylki zawierające 80 mg lub 100 mg wodnego ekstraktu porostu, pełne wyzdrowienie uzyskano u 39% uczestników, a poprawę u 55% w ciągu 1–2 tygodni; jedynie 1,8% dzieci zgłosiło łagodne, przemijające reakcje niepożądane⁴. W osobnym, niemieckim badaniu porejestracyjnym syrop z porostem islandzkim podawany 75 dzieciom zmniejszył intensywność kaszlu o 60%, a ponad 90% rodziców i lekarzy oceniło tolerancję jako bardzo dobrą²¹. Oba badania mają ograniczenia metodologiczne – brak grup kontrolnych lub randomizacji – dlatego należy traktować je jako wstępne dane kliniczne, a nie ostateczny dowód skuteczności.

Właściwości przeciwzapalne i immunomodulujące – co mówią badania

Badania in vitro pokazują, że polisacharyd lichenan (zbliżony do licheniny) stymuluje dojrzewanie komórek dendrytycznych i zwiększa wydzielanie interleukiny-10 (IL-10) – cytokiny o działaniu przeciwzapalnym²²²³. Galaktomannan o masie cząsteczkowej ok. 18 kDa wyizolowany z wodnych ekstraktów porostu nasilał fagocytozę – zarówno w warunkach laboratoryjnych, jak i w modelach zwierzęcych¹⁷. Badania laboratoryjne wykazały też, że aktywność antyoksydacyjna ekstraktu porostu islandzkiego przewyższa aktywność witaminy E (α-tokoferolu) w hamowaniu peroksydacji lipidów²⁴²⁵.

Wszystkie te wyniki dotyczą badań laboratoryjnych lub na zwierzętach. Nie przekładaj ich bezpośrednio na efekty u siebie – potrzebne są większe, dobrze zaplanowane badania kliniczne z randomizacją, które potwierdziłyby te mechanizmy u ludzi²⁶.

Dawkowanie i formy dostępne w aptece

Porost islandzki dostępny jest w różnych postaciach, a dawkowanie zależy od wybranej formy. Poniżej zestawienie najczęściej stosowanych opcji⁵²⁷²⁸:

Nie ma jednej, ustalonej naukowo dawki porostu islandzkiego ważnej dla wszystkich preparatów – zawsze kieruj się wskazówkami na opakowaniu lub zaleceniem farmaceuty²⁹. Odwar jest uznawany za najkorzystniejszą formę dla głębszego podrażnienia, przewlekłego kaszlu i refluksu, bo w trakcie gotowania uwalnia się więcej śluzu³⁰.

Działania niepożądane – czego się spodziewać

W standardowych dawkach porost islandzki jest dobrze tolerowany i nie powoduje działań niepożądanych⁶³¹. Problemy pojawiają się przy nadmiernym lub długotrwałym stosowaniu:

• Podrażnienie przewodu pokarmowego – nudności, luźne stolce, dyskomfort żołądkowy (przy dawkach powyżej 5 g dziennie lub przy stosowaniu przez dłuższy czas)³².
• Problemy z wątrobą – opisywane przy bardzo dużych dawkach, związane prawdopodobnie z kumulacją kwasu usnowego; dotyczy to zwłaszcza preparatów z wyizolowanym kwasem usnowym, a nie całego ekstraktu porostu³³.
• Reakcje alergiczne – rzadkie; możliwe wysypka, świąd lub kontaktowe zapalenie skóry przy stosowaniu zewnętrznym³⁴.
• Zanieczyszczenie ołowiem – suszona plecha może zawierać śladowe ilości ołowiu; duże dawki przez dłuższy czas stwarzają ryzyko kumulacji, szczególnie niebezpiecznej w ciąży³⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Porost islandzki to surowiec ziołowy, nie lek na receptę, ale są sytuacje, w których przed sięgnięciem po preparat lub w trakcie jego stosowania powinieneś porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą:

• Ciąża i karmienie piersią – ryzyko zanieczyszczenia ołowiem może być szkodliwe dla matki i dziecka; nie stosuj bez konsultacji⁷.
• Choroba wrzodowa żołądka lub dwunastnicy – porost islandzki może drażnić śluzówkę przewodu pokarmowego przy istniejących owrzodzeniach⁷.
• Choroby wątroby – ze względu na potencjalne ryzyko hepatotoksyczności przy dużych dawkach kwasu usnowego³³.
• Choroby autoimmunologiczne – działanie immunomodulujące porostu może teoretycznie wpływać na aktywność układu odpornościowego³³.
• Stosowanie leków rozrzedzających krew – kwas usnowy może nasilać ich działanie³³.
• Dzieci poniżej 4. roku życia – nie podawaj preparatów z porostem islandzkim bez wyraźnego wskazania pediatry³⁶.
• Objawy alarmowe: jeśli kaszel utrzymuje się dłużej niż 2 tygodnie, towarzyszy mu gorączka powyżej 38,5°C, duszność, krew w plwocinie lub silny ból w klatce piersiowej – natychmiast skontaktuj się z lekarzem; nie lecz się wyłącznie preparatami ziołowymi.
• Reakcja alergiczna: wysypka, silny świąd, obrzęk lub trudności z oddychaniem po zastosowaniu preparatu – przerwij stosowanie i szukaj pomocy medycznej³⁷.

Porost islandzki najlepiej sprawdza się jako uzupełnienie leczenia objawowego przy suchym kaszlu, chrypce i podrażnieniu gardła – zwłaszcza u dzieci od 6. roku życia i dorosłych. Sięgaj po preparaty renomowanych producentów, stosuj zgodnie z zaleceniami na opakowaniu i nie przekraczaj sugerowanych dawek. Jeśli przyjmujesz leki na stałe, pamiętaj o przynajmniej godzinnej przerwie między lekiem a preparatem z porostem. Przy braku poprawy po kilku dniach lub nasileniu objawów – skonsultuj się z lekarzem.