Lactobacillus rhamnosus

Czym jest Lactobacillus rhamnosus i jak działa w organizmie?

Lactobacillus rhamnosus (w aktualnej nomenklaturze naukowej: Lacticaseibacillus rhamnosus) to gram-dodatnia, pałeczkowata bakteria fermentacji mlekowej, naturalnie obecna w jelitach, jamie ustnej i pochwie człowieka⁸. Na etykietach suplementów nadal często widnieje stara nazwa – obie odnoszą się do tego samego mikroorganizmu. Spośród dziesiątek opisanych szczepów najlepiej przebadanym jest L. rhamnosus GG (oznaczenie ATCC53103), który ma za sobą ponad 800 opublikowanych badań⁹.

Mechanizm działania opiera się na kilku wzajemnie uzupełniających się procesach¹⁰:

• Adhezja do błony śluzowej jelit – specjalne wypustki białkowe (pili SpaCBA) umożliwiają bakterii mocne przytwierdzenie się do śluzu jelitowego i utrzymanie się tam przez co najmniej tydzień od spożycia.
• Ochrona bariery jelitowej – wydzielane białka Msp1 i Msp2 aktywują szlak sygnałowy Akt, hamują apoptozę komórek nabłonka i wzmacniają tzw. „szczelne połączenia” (tight junctions), uszczelniając ścianę jelita.
• Działanie przeciwdrobnoustrojowe – bakteria produkuje kwas mlekowy, który obniża pH środowiska jelitowego, oraz substancje typu mikrocyn hamujące wzrost patogenów takich jak Salmonella, E. coli czy Clostridium difficile.
• Modulacja układu odpornościowego – L. rhamnosus GG tłumi nadmierną odpowiedź zapalną (szlak TLR4/MyD88/NF-κB), jednocześnie wzmacniając aktywność limfocytów T i B oraz produkcję wydzielniczej IgA¹¹.
• Wpływ na motorykę jelit – w badaniach na zwierzętach LGG uwalniał formylowane peptydy modulujące jelitowy układ nerwowy, co skracało czas pasażu jelitowego i zwiększało częstość wypróżnień. Znaczenie kliniczne tego mechanizmu u ludzi wymaga dalszych badań.

Ważna uwaga praktyczna: L. rhamnosus jest mikroorganizmem przejściowym – nie zasiedla jelit na stałe, lecz oddziałuje na mikrobiotę podczas przechodzenia przez przewód pokarmowy. Oznacza to, że regularne, codzienne przyjmowanie jest kluczowe dla utrzymania efektu¹².

W jakich sytuacjach L. rhamnosus ma potwierdzenie w badaniach?

Najsilniejsze dowody dotyczą biegunki poantybiotykowej. Metaanaliza 12 badań z udziałem 1499 uczestników wykazała, że L. rhamnosus GG zmniejsza jej ryzyko o ok. połowę – z 22,4% do 12,3% (RR = 0,49)¹². Większa analiza 32 badań kontrolowanych potwierdziła jeszcze wyraźniejszą redukcję ryzyka (RR = 0,30)¹⁴. Rekomendowana dawka w profilaktyce to co najmniej 2 × 10⁹ CFU dziennie; ESPGHAN wskazuje na ≥ 5 × 10⁹ CFU/dobę, stosowane przez czas trwania antybiotykoterapii i 1–2 tygodnie po jej zakończeniu¹.

Ostre zapalenie żołądka i jelit u dzieci to drugi obszar z udokumentowanym działaniem. ESPGHAN rekomenduje L. rhamnosus GG w leczeniu tej choroby u zdrowych niemowląt i dzieci³. Wysoka dawka (10¹⁰ CFU/dobę) skraca czas trwania biegunki rotawirusowej u dzieci średnio o ponad 31 godzin¹⁴.

Poniższa tabela zestawia najlepiej udokumentowane zastosowania kliniczne wraz z dawkami stosowanymi w badaniach:

Kolka niemowlęca: metaanaliza 4 badań wykazała, że L. rhamnosus GG skraca czas płaczu o średnio 34 minuty dziennie i obniża poziom kalprotektyny w kale o ok. 103 µg/g, co wskazuje na zmniejszenie stanu zapalnego jelit⁴¹⁵. Dawki stosowane w badaniach wahały się od 3 × 10⁷ do 5 × 10⁹ CFU dziennie przez 21–90 dni¹⁶.

Zdrowie pochwy: szczep GR-1, najczęściej łączony z L. reuteri RC-14, jest najlepiej przebadaną kombinacją w zakresie bakteryjnego zapalenia pochwy (BV). W randomizowanym badaniu 64 kobiet przyjmujących doustnie oba szczepy przez 60 dni prawidłowa flora pochwy zdominowana przez pałeczki kwasu mlekowego przywróciła się u 37% uczestniczek w porównaniu z 13% w grupie placebo¹⁷. Doustne przyjmowanie szczepów GR-1 i RC-14 przez miesiąc prowadziło do ok. 50% wyleczeń BV¹⁸. Odrębny szczep TOM 22.8 (10 log CFU/g przez 10 dni, doustnie lub dopochwowo) istotnie zredukował patogeny i utrzymał równowagę mikrobioty pochwy przez co najmniej 30 dni po zakończeniu terapii¹⁹.

Infekcje górnych dróg oddechowych: metaanaliza 15 badań z udziałem 5121 dzieci wykazała, że LGG skraca czas trwania infekcji dróg oddechowych o ok. 0,78 dnia, choć nie wpływa istotnie na ich częstość ani na zużycie antybiotyków²⁰.

Profilaktyka alergii i egzemy: stosowanie L. rhamnosus GG w okresie ciąży, karmienia piersią i wczesnego niemowlęctwa zmniejszało ryzyko alergicznych chorób u dzieci w 2. roku życia (OR = 0,62)²¹. Sama monoterapia LGG w zapobieganiu egzemie dawała niejednoznaczne wyniki – skuteczność była wyraźniejsza w połączeniu z innymi szczepami²².

Obszary z niewystarczającymi lub mieszanymi dowodami: choroba Leśniowskiego-Crohna (metaanaliza wykazała brak korzyści, a nawet możliwość zwiększenia częstości nawrotów przy LGG)²³, nawracające zakażenia układu moczowego u kobiet (LGG w monoterapii był mniej skuteczny niż sok żurawinowy)²⁴, a także stany krytyczne i wentylacja mechaniczna (brak korzyści, możliwe ryzyko infekcji)²⁵.

Dawkowanie i formy dostępne w aptece

Dorośli w badaniach klinicznych przyjmowali zazwyczaj od 1 × 10⁹ do 20 × 10⁹ CFU dziennie przez okres do 6 miesięcy²⁷. Orientacyjne dawki stosowane w badaniach dla konkretnych wskazań to 5–10 × 10⁹ CFU/dobę dla dorosłych i 5 × 10⁹ CFU/dobę dla dzieci²⁸. Dawkowanie dla niemowląt i małych dzieci jest indywidualne i zależne od wskazania – zawsze warto sprawdzić, jaki szczep i w jakiej dawce był stosowany w badaniu, na które powołuje się producent preparatu.

L. rhamnosus dostępny jest w aptekach w postaci kapsułek, saszetek, kropli i tabletek do żucia. Naturalnym źródłem w diecie są fermentowane produkty mleczne, przede wszystkim jogurty zawierające żywe kultury bakterii. Ponieważ bakteria nie zasiedla jelit na stałe, efekt utrzymuje się tylko przy regularnym stosowaniu¹².

Bezpieczeństwo i możliwe działania niepożądane

L. rhamnosus jest powszechnie uznawany za bezpieczny dla zdrowych osób. Na liście EFSA figuruje jako organizm o statusie QPS (Qualified Presumption of Safety)²⁹. Stosowanie przez okres do 6 miesięcy doustnie lub dopochwowo jest uznawane za bezpieczne³⁰. Najczęstsze działania niepożądane to przejściowe wzdęcia, gazy i zmiana rytmu wypróżnień, które zwykle ustępują po kilku dniach³¹³².

W rzadkich przypadkach u osób ze znacznie osłabioną odpornością lub z ciężkimi chorobami opisywano bakteriemię (obecność bakterii we krwi) i zapalenie wsierdzia⁷³³. Są to pojedyncze doniesienia, jednak stanowią ważną wskazówkę dotyczącą grup ryzyka.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj stosowanie L. rhamnosus z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• masz osłabiony układ odpornościowy (np. leczysz się z powodu nowotworu, przyjmujesz leki immunosupresyjne, żyjesz z HIV) – ryzyko bakteriemii jest w tej grupie wyższe⁶³⁴,
• masz uszkodzone zastawki serca lub wszczepione protezy zastawkowe – opisywano przypadki zapalenia wsierdzia; probiotyk należy odstawić przed planowanymi zabiegami stomatologicznymi lub chirurgicznymi⁶,
• cierpisz na zespół krótkiego jelita, nieswoiste zapalenie jelit (IBD) w ciężkim rzucie lub inne poważne choroby przewodu pokarmowego⁶,
• masz centralny cewnik żylny lub jesteś hospitalizowany na oddziale intensywnej opieki²⁹,
• jesteś w ciąży – probiotyk jest prawdopodobnie bezpieczny doustnie, jednak istnieją nieliczne doniesienia o możliwym wpływie na ryzyko nadciśnienia; omów suplementację z położnikiem lub lekarzem prowadzącym⁶,
• chcesz podawać probiotyk wcześniakowi lub noworodkowi z bardzo niską masą urodzeniową – dane dotyczące bezpieczeństwa w tej grupie są niewystarczające, a decyzja powinna należeć do neonatologa⁶.

Jeśli po rozpoczęciu suplementacji pojawią się gorączka, dreszcze lub inne objawy ogólnoustrojowe – przerwij stosowanie i natychmiast skontaktuj się z lekarzem.

Przy regularnym stosowaniu przez zdrową, dorosłą osobę L. rhamnosus jest dobrze tolerowany. Wybierając preparat, sprawdź, czy etykieta podaje pełną nazwę szczepu (litery i cyfry po nazwie gatunkowej), liczbę CFU w jednej porcji oraz datę ważności gwarantowaną dla żywych bakterii – nie dla daty produkcji. Przyjmuj probiotyk regularnie, a jeśli równocześnie stosujesz antybiotyk, zachowaj 2-godzinny odstęp między dawkami obu preparatów²⁶.