Menu

Surowce roślinne

Kola

Orzech kola pochodzi z nasion tropikalnych drzew z rodzaju Cola – przede wszystkim Cola nitida i Cola acuminata. Jego główne składniki aktywne to kofeina i teobromina (metyloksantyny), a także katechiny, procyjanidyny, taniny, flawonoidy i kwas chlorogenowy. Kofeina działa pobudzająco na ośrodkowy układ nerwowy, serce i mięśnie, przez co wyciąg z nasion koli tradycyjnie stosowano przy zmęczeniu i osłabieniu. Niemiecka Komisja E zatwierdziła dawkę 2–6 g całego orzecha lub równoważną ilość wyciągu dziennie przy leczeniu zmęczenia. Stosowanie przez dłuższy czas lub w dużych ilościach wiąże się z ryzykiem – od typowych działań niepożądanych kofeiny (nerwowość, bezsenność, niemiarowe bicie serca) po zwiększone ryzyko raka jamy ustnej przy długotrwałym żuciu. Kobiety w ciąży, dzieci oraz osoby z chorobą wrzodową powinny unikać preparatów z koli.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie substancje czynne zawiera orzech kola i jak działają na organizm?
Do czego tradycyjnie i oficjalnie stosuje się wyciąg z nasion koli?
Jaką dawkę uznaje się za bezpieczną i jak długo można go stosować?
Kto powinien unikać koli i jakie leki mogą z nią wchodzić w interakcje?
Kiedy koniecznie skonsultować się z lekarzem?

Czym jest orzech kola i jakie substancje czynne zawiera?

Orzech kola to nasiona drzew z rodzaju Cola – najczęściej Cola nitida (kola błyszcząca) i Cola acuminata. Oba gatunki są źródłem wyciągów stosowanych w suplementach i preparatach ziołowych. Surowiec jest bogaty w metyloksantyny: kofeinę (główny alkaloid, stanowiący ok. 17–22% suchego ekstraktu metanolowego) i teobrominę⁸⁹. Oprócz nich w nasionach koli zidentyfikowano katechinę jako dominujący flawonoid, procyjanidyny B1 i B2, proantocyjanidyny, kwas chlorogenowy i kwas chinonowy¹⁰¹¹.

Skład polifenolowy obejmuje też taniny gallusowe i katechinowe, antocyjany (w C. acuminata), terpenoidy, saponiny oraz glikozydy kardenolidowe¹²¹³. Zawartość poszczególnych składników różni się między gatunkami: C. acuminata wykazuje wyraźnie wyższe stężenie alkaloidów (2,22%), tanin (6,46%) i saponin (8,06%) niż C. nitida¹⁴. Tłuszcze nasion zawierają kwas palmitynowy, oleinowy i linolowy¹⁵.

Jak orzech kola działa na organizm?

Za główne działanie odpowiada kofeina – antagonista receptorów adenozynowych w mózgu, który zwiększa czujność, redukuje poczucie zmęczenia i przyspiesza pracę serca¹⁶. Towarzysząca jej teobromina działa słabiej pobudzająco, ale wykazuje łagodny efekt rozszerzający oskrzela i moczopędny¹⁷. Kofeina nasila też działanie leków przeciwbólowych, takich jak aspiryna, co wykorzystywano historycznie w terapii bólu głowy¹⁸.

Frakcje polifenolowe – bogate w katechinę, procyjanidyny i kwas chlorogenowy – wykazują w badaniach laboratoryjnych aktywność antyoksydacyjną: wartości IC₅₀ w teście DPPH dla frakcji butanolowej wynosiły 9,8 µg/mL (dla porównania: kwas askorbinowy 3,2 µg/mL)¹⁹. W badaniach na zwierzętach ekstrakty z koli hamowały kluczowe enzymy katabolizmu węglowodanów, redukowały poziom glukozy i trójglicerydów w krwi szczurów z cukrzycą typu 2, a metanolowy wyciąg łagodził stany zapalne i ból²⁰²¹. Wyniki te dotyczą wyłącznie modeli zwierzęcych – nie można ich bezpośrednio przekładać na efekty u ludzi.

Badania przedkliniczne – co to oznacza dla pacjenta? Wiele opisywanych właściwości koli (działanie przeciwzapalne, przeciwcukrzycowe, neuroprotekcyjne, przeciwdrobnoustrojowe) pochodzi z badań laboratoryjnych lub na zwierzętach. Oznacza to, że mechanizmy są wstępnie poznane, ale brakuje dużych, kontrolowanych badań klinicznych u ludzi, które potwierdziłyby te efekty. Jedynym oficjalnie zatwierdzonym wskazaniem pozostaje stosowanie przy zmęczeniu (Komisja E, Niemcy). Nie stosuj koli jako zamiennika leczenia jakiejkolwiek choroby.

Tradycyjne i zatwierdzone zastosowania koli

Orzech kola od stuleci był żuty w Afryce Zachodniej jako środek pobudzający, tłumiący apetyt i ułatwiający trawienie²². W medycynie ludowej stosowano go przy migrenie, porannych nudnościach, astmie i stanach zapalnych dróg oddechowych, a zewnętrznie na rany²². Historycznym śladem popularności koli jest oryginalny skład napoju Coca-Cola – sformułowanego w 1886 roku przez farmaceutę Johna Pembertonа z wyciągiem z liścia koki i orzecha kola jako składnikami czynnymi²³.

Jedynym formalnie zatwierdzonym wskazaniem terapeutycznym jest leczenie zmęczenia – na podstawie decyzji niemieckiej Komisji E, która zatwierdziła stosowanie koli jako środka wspomagającego przy uczuciu wyczerpania psychicznego i fizycznego¹⁸. Rada Europy i FDA (USA) dopuściły orzech kola jako dodatek do żywności⁶.

Dawkowanie – ile i jak długo?

Komisja E (Niemcy) zaleca następujące dobowe dawki terapeutyczne przy zmęczeniu:

Postać	Dawka dobowa
Cały orzech (sproszkowany)	2–6 g
Wyciąg suchy z koli	0,25–0,75 g
Wyciąg płynny z koli	2,5–7,5 g
Nalewka z koli	10–30 g
Wino z koli	60–180 g

Stosowanie w celach leczniczych powinno trwać nie dłużej niż 12 tygodni – przy dłuższym okresie ryzyko działań niepożądanych rośnie⁴. Niezależnie od postaci preparatu należy uwzględnić całkowite dzienne spożycie kofeiny ze wszystkich źródeł (kawa, herbata, napoje energetyczne) i nie przekraczać 400 mg kofeiny na dobę⁴.

Działania niepożądane – na co zwrócić uwagę?

Większość działań niepożądanych koli wynika z zawartości kofeiny. Przy umiarkowanym spożyciu mogą wystąpić: nerwowość, bezsenność, bóle głowy i przyspieszone bicie serca. Przy dużych dawkach ryzyko obejmuje niemiarową pracę serca, wzrost ciśnienia krwi i objawy ze strony przewodu pokarmowego⁴⁶.

Nagłe odstawienie po długotrwałym stosowaniu może wywołać objawy odstawienne kofeiny: bóle głowy, lęk, zawroty głowy⁴. Szczególnie poważnym ostrzeżeniem jest związek między długotrwałym żuciem orzecha kola a zwiększonym ryzykiem raka jamy ustnej i żołądka⁴.

Grupy szczególnego ryzyka:

Ciąża: kofeina w ilości powyżej 300 mg/dobę wiąże się ze zwiększonym ryzykiem poronienia; orzech kola jest klasyfikowany jako potencjalnie niebezpieczny w większych dawkach⁷.
Karmienie piersią: kofeina przenika do mleka matki i może powodować u niemowlęcia zaburzenia snu, drażliwość i wzmożoną perystaltykę jelit⁷.
Dzieci: Amerykańskie Stowarzyszenie Produktów Ziołowych odradza stosowania koli u dzieci⁶.
Choroba wrzodowa żołądka i IBS: kofeina i taniny mogą nasilać dolegliwości i podrażniać błonę śluzową żołądka⁶⁷.
Zaburzenia lękowe, arytmia, osteoporoza: kofeina może nasilać lęk, powodować niemiarowość serca i zwiększać wydalanie wapnia z moczem⁷.
Cukrzyca: kofeina może zaburzać metabolizm glukozy⁷.

Interakcje z lekami – co warto wiedzieć?

Kofeina obecna w koli wchodzi w liczne interakcje z lekami. Najistotniejsze klinicznie to:

Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe – kofeina może spowalniać krzepnięcie krwi i wzmacniać ich działanie⁵.
Leki na cukrzycę (w tym metformina, pioglitazon) – kofeina zaburza tolerancję glukozy i może osłabiać lub zmieniać efekt hipoglikemiczny⁵.
Leki psychiatryczne i neurologiczne (klozapina, lit, leki przeciwpadaczkowe: karbamazepina, fenytoina, fenobarbital) – kofeina zmienia ich metabolizm wątrobowy i może podnosić ryzyko działań niepożądanych⁵.
Inhibitory MAO – jednoczesne stosowanie grozi nadmiernym pobudzeniem układu sercowo-naczyniowego⁵.
Efedra, stymulanty – sumowanie efektów pobudzających, ryzyko arytmii i nadmiernego wzrostu ciśnienia⁵.
Leki zwalniające metabolizm kofeiny (fluwoksamina, flukonazol, antykoncepcja hormonalna, cymetydyna, disulfiram) – mogą podnosić stężenie kofeiny we krwi i nasilać jej działania niepożądane²⁴.
Metoklopramid – wyciąg z koli zmienia profil farmakokinetyczny metoklopramidu²⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed rozpoczęciem stosowania koli, jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe, masz chorobę serca, cukrzycę, chorobę wrzodową, zaburzenia lękowe, osteoporozę lub problemy z krzepliwością krwi⁷.

Przerwij stosowanie i niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem lub udaj się na izbę przyjęć, jeśli podczas stosowania koli wystąpią:

niemiarowe lub bardzo szybkie bicie serca (tachykardia, kołatania),
silny ból głowy lub uczucie ucisku w klatce piersiowej,
nagły wzrost ciśnienia krwi,
silny niepokój, drżenie rąk lub nasilenie objawów lękowych,
bóle lub owrzodzenia w jamie ustnej utrzymujące się dłużej niż 2 tygodnie (przy żuciu orzecha)⁴.

Kobiety planujące ciążę, będące w ciąży lub karmiące piersią powinny skonsultować z lekarzem każde stosowanie preparatów z kolą – kofeina w dawkach powyżej 300 mg/dobę jest powiązana z ryzykiem poronienia, a przenika też do mleka matki⁷.

Orzech kola to surowiec o wieloletniej historii stosowania, którego działanie pobudzające jest dobrze udokumentowane. Jeśli rozważasz jego stosowanie przy zmęczeniu, wybieraj standaryzowane preparaty apteczne, nie przekraczaj zalecanej dawki i pamiętaj o łącznym spożyciu kofeiny ze wszystkich źródeł w ciągu dnia. Stosuj go krótkoterminowo – do 12 tygodni – i obserwuj reakcję organizmu. W razie jakichkolwiek wątpliwości co do interakcji z lekami lub swojego stanu zdrowia zawsze zapytaj farmaceuty lub lekarza.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest orzech kola i skąd pochodzi?

Orzech kola to nasiona drzew tropikalnych Cola nitida i Cola acuminata, rosnących w Afryce Zachodniej. Surowiec od stuleci był żuty jako środek pobudzający i stosowany w tradycyjnej medycynie przy zmęczeniu, bólach głowy i problemach trawiennych²².

Ile kofeiny zawiera orzech kola?

Kofeina to główny alkaloid koli – w suchym ekstrakcie metanolowym stanowi ok. 17,9%, a w pyrolizie surowego orzecha ok. 22,5%. Jest dominującym związkiem czynnym i odpowiada za większość efektów pobudzających⁸.

Na co oficjalnie zatwierdzone jest stosowanie koli?

Niemiecka Komisja E zatwierdziła stosowanie orzecha kola wyłącznie przy zmęczeniu i osłabieniu psychiczno-fizycznym. Brakuje wystarczających dowodów klinicznych potwierdzających inne wskazania, takie jak odchudzanie, leczenie migreny czy astmy¹⁸²⁶.

Jak długo można bezpiecznie stosować preparaty z koli?

Krótkoterminowe stosowanie (do 12 tygodni) jest uznawane za potencjalnie bezpieczne w dawkach zbliżonych do spożycia pokarmowego. Długotrwałe stosowanie lub duże dawki są potencjalnie niebezpieczne i mogą powodować poważne działania niepożądane⁴.

Czy orzech kola jest bezpieczny w ciąży?

Nie. W ilościach przekraczających typowe spożycie z żywnością orzech kola jest potencjalnie niebezpieczny w ciąży – spożycie powyżej 300 mg kofeiny dziennie wiąże się z ryzykiem poronienia. Kobiety w ciąży powinny skonsultować się z lekarzem przed zastosowaniem jakichkolwiek preparatów zawierających kolę⁷.

Czy kola wpływa na działanie leków?

Tak – kofeina zawarta w koli wchodzi w interakcje z wieloma lekami, m.in. z lekami przeciwzakrzepowymi, przeciwcukrzycowymi, psychiatrycznymi (lit, klozapina), przeciwpadaczkowymi i inhibitorami MAO. Może zmieniać ich metabolizm lub nasilać działania niepożądane⁵.

Czy żucie orzecha kola jest bezpieczne?

Długotrwałe żucie orzecha kola wiąże się ze zwiększonym ryzykiem raka jamy ustnej i żołądka. Jest to jedno z poważniejszych ostrzeżeń dotyczących tego surowca przy przewlekłym stosowaniu⁴.

Jakie inne substancje czynne, poza kofeiną, zawiera kola?

Oprócz kofeiny w orzechach koli znajdują się teobromina, katechina (dominujący flawonoid), procyjanidyny B1 i B2, proantocyjanidyny, kwas chlorogenowy, taniny, saponiny, terpenoidy i glikozydy kardenolidowe¹⁰²⁷.

Czy kola pomaga przy odchudzaniu?

Kola jest tradycyjnie stosowana jako środek tłumiący apetyt, jednak brakuje wiarygodnych badań klinicznych potwierdzających skuteczność w odchudzaniu u ludzi. WebMD podaje, że nie ma dobrych naukowych dowodów na to zastosowanie²⁶.

Czy kola może pogorszyć chorobę wrzodową?

Tak. Ze względu na zawartość kofeiny i tanin kola nie jest zalecana osobom z chorobą wrzodową żołądka lub dwunastnicy. Ostre spożycie może nasilić wydzielanie kwasu żołądkowego i przyspieszyć perystaltykę jelit⁶²⁸.

Czy kola wpływa na poziom cukru we krwi?

Kofeina może zaburzać metabolizm glukozy i wpływać na jej wykorzystanie przez organizm, co jest istotne dla osób z cukrzycą. W badaniach na zwierzętach ekstrakty z koli obniżały poziom glukozy i trójglicerydów, ale wyniki te nie zostały potwierdzone w badaniach klinicznych u ludzi⁷²⁹.

Czy kola wpływa na układ sercowo-naczyniowy?

Kofeina i teobromina stymulują serce, przyspieszają tętno i mogą podnosić ciśnienie krwi. U osób z arytmią lub innymi schorzeniami serca stosowanie preparatów z koli wymaga wcześniejszej konsultacji kardiologicznej⁷³⁰.

Czy można stosować kolę przy osteoporozie?

Ostrożność jest wskazana – kofeina zwiększa wydalanie wapnia z moczem, co może niekorzystnie wpływać na gęstość kości. Osoby z osteoporozą powinny ograniczyć spożycie kofeiny do mniej niż 300 mg dziennie⁷.

Historia koli w przemyśle napojów

Orzech kola zapisał się w historii jako jeden ze składników oryginalnej formuły Coca-Coli. W 1886 roku farmaceuta John Pemberton stworzył syrop zawierający wyciąg z liścia koki i orzecha kola, reklamując go jako tonik mózgowy i środek na neuralgie, bóle głowy i melancholię²³. Kola wnosiła do napoju kofeinę i teobrominę – metyloksantyny działające jako stymulatory układu nerwowego przez antagonizm receptorów adenozynowych¹⁶. W 1903 roku usunięto z formuły kokainę, a w 1911 roku wyrok sądowy wymusił obniżenie zawartości kofeiny. Według testów z 2011 roku współczesny napój nie zawiera już ani alkaloidów liścia koki, ani prawdopodobnie prawdziwego wyciągu z orzecha kola³¹.

Kola a badania nad aktywnością biologiczną

Poza działaniem pobudzającym ekstrakty z koli są przedmiotem badań laboratoryjnych i na zwierzętach. W modelu szczurzym ekstrakt wodny Cola nitida podawany przez 6 tygodni obniżał poziom glukozy, trójglicerydów i LDL u zwierząt z cukrzycą typu 2²⁹. Wyciąg metanolowy wykazywał działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe w modelach doświadczalnych²⁰. W badaniach in vitro frakcja butanolowa nasion C. nitida osiągała IC₅₀ = 9,8 µg/mL w teście DPPH – blisko wartości dla kwasu askorbinowego (3,2 µg/mL)¹⁹. Wszystkie te dane dotyczą wyłącznie badań przedklinicznych i nie mogą być podstawą do stosowania koli w leczeniu jakiejkolwiek choroby.