Glikozydy stewiolowe

Czym są glikozydy stewiolowe i skąd się biorą?

Glikozydy stewiolowe to grupa ponad dziesięciu naturalnych związków chemicznych wyizolowanych z liści stewii (Stevia rebaudiana Bertoni) – rośliny pochodzącej z Paragwaju². Najlepiej zbadane spośród nich to stewiozydy i rebaudiozydy A oraz D¹. Wszystkie łączy jedna cecha: są 200–400 razy słodsze od cukru stołowego, a jednocześnie nie dostarczają kalorii i nie podnoszą poziomu glukozy we krwi¹.

Ważna rzecz, którą warto rozumieć: same glikozydy stewiolowe nie są aktywne farmakologicznie w tej postaci, w której je spożywamy. Dopiero bakterie jelitowe przekształcają je w stewiol – aktywny metabolit, który odpowiada za obserwowane działania biologiczne². To dlatego efekty glikozydów stewiolowych są w dużej mierze efektami stewiolu.

Jak glikozydy stewiolowe działają w organizmie?

Mechanizmy działania glikozydów stewiolowych są złożone i dotyczą kilku układów jednocześnie. W kontekście metabolizmu glukozy stewiozydy i rebaudiozyd A pobudzają szlak PI3K/Akt, który promuje przemieszczanie transportera GLUT-4 do błony komórkowej, ułatwiając wychwyt glukozy przez tkanki⁶. Jednocześnie stewiozydy hamują ekspresję genu PEPCK w wątrobie, przez co ograniczają glukoneogenezę – proces wytwarzania glukozy przez wątrobę⁶. Aktywują też kanał jonowy TRPM5 w komórkach beta trzustki, co nasila wydzielanie insuliny stymulowane glukozą⁶. Co istotne, działanie hipoglikemizujące pojawia się tylko wtedy, gdy poziom glukozy jest podwyższony powyżej normy – przy prawidłowej glikemii efekt nie jest obserwowany⁵.

W układzie sercowo-naczyniowym stewiozydy powodują rozkurcz naczyń krwionośnych, blokując napływ jonów wapnia Ca²⁺ do komórek mięśni gładkich naczyń⁷. Podobnie jak w przypadku glukozy, działanie hipotensyjne zaznacza się przede wszystkim wtedy, gdy ciśnienie jest podwyższone⁵.

W badaniach laboratoryjnych (na komórkach i tkankach) opisano też inne mechanizmy:

• Hamowanie szlaku NF-κB i antagonizm wobec receptorów TLR-4 oraz TNFR-1 – efekt przeciwzapalny⁸.
• Aktywacja czynnika Nrf2 i wzrost aktywności enzymów antyoksydacyjnych (m.in. SOD, CAT, GSH)¹³.
• Hamowanie CFTR (kanał chlorkowy błony komórkowej) przez stewiol i dihydrostewiol, co może ograniczać sekrecyjną biegunkę⁹.

Wszystkie wymienione mechanizmy poza działaniem słodzącym i hipotensyjnym udokumentowano głównie w modelach komórkowych lub zwierzęcych. Ich kliniczne znaczenie u ludzi nie zostało jeszcze potwierdzone w dużych badaniach⁴.

Co mówią badania kliniczne o wpływie stewiozydu na ciśnienie krwi?

Najlepiej udokumentowanym klinicznie działaniem glikozydów stewiolowych jest wpływ na ciśnienie tętnicze u osób z nadciśnieniem. W badaniu z udziałem pacjentów z nadciśnieniem łagodnym lub umiarkowanym stosowanie 750 mg stewiozydu dziennie przez rok oraz 1500 mg dziennie przez dwa lata prowadziło do istotnego obniżenia ciśnienia skurczowego i rozkurczowego – bez negatywnego wpływu na biochemię krwi ani masę lewej komory serca³. Potwierdziło to podwójnie zaślepione badanie kontrolowane placebo, w którym doustny stewiozydy obniżał ciśnienie bez zmiany poziomu katecholamin w osoczu¹⁰.

Warto dodać, że w badaniu klinicznym stosowanie stewiozydu w dawce 250 mg trzy razy dziennie przez trzy miesiące nie wpływało na prawidłowy poziom glukozy ani ciśnienia u zdrowych osób¹¹. To potwierdza obserwację, że działanie tych związków ujawnia się przede wszystkim przy odchyleniach od normy.

Potencjalne właściwości biologiczne – co wiemy z badań przedklinicznych?

Badania laboratoryjne i na zwierzętach opisują szereg interesujących właściwości glikozydów stewiolowych, które jednak wymagają potwierdzenia w badaniach klinicznych z udziałem ludzi.

Opisane mechanizmy są biologicznie wiarygodne i stanowią dobry punkt wyjścia do dalszych badań. Nie należy ich jednak interpretować jako potwierdzonych korzyści zdrowotnych u człowieka – do tego potrzebne są dobrze zaprojektowane badania kliniczne¹⁴.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Glikozydy stewiolowe stosowane jako słodzik w ilościach spożywczych są uważane za bezpieczne. Jednak w wyższych dawkach – typowych dla suplementów – mogą wpływać na ciśnienie krwi i poziom glukozy, szczególnie gdy te parametry są już podwyższone⁵. Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Przyjmujesz leki hipotensyjne (obniżające ciśnienie) – łączne działanie może prowadzić do nadmiernego obniżenia ciśnienia.
• Stosujesz leki przeciwcukrzycowe lub insulinę – glikozydy stewiolowe mogą nasilać efekt hipoglikemizujący⁵.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych klinicznych potwierdzających bezpieczeństwo wyższych dawek w tych stanach.
• Masz choroby nerek lub wątroby – metabolizm stewiolu może być zaburzony.
• Po spożyciu suplementu z glikozydami stewiolowymi zauważysz zawroty głowy, nagłe osłabienie, uczucie kołatania serca lub objawy hipoglikemii (drżenie, zimne poty, głód) – przerwij stosowanie i skonsultuj się ze specjalistą.

Na co dzień glikozydy stewiolowe jako zamiennik cukru to bezpieczny wybór dla większości dorosłych. Jeśli rozważasz suplementację w wyższych dawkach – zawsze warto wcześniej porozmawiać z farmaceutą lub lekarzem, szczególnie przy współistniejących chorobach lub farmakoterapii.