Eukaliptus

Co to jest eukaliptus i skąd pochodzi jego działanie?

Eukaliptus to wiecznie zielone drzewo pochodzące z Australii, gdzie od wieków był stosowany przez rdzenną ludność do leczenia ran, gorączki i infekcji dróg oddechowych⁸. W medycynie wykorzystuje się przede wszystkim suszone liście oraz olejek eteryczny pozyskiwany z liści gatunku Eucalyptus globulus – zwanego eukaliptusem gałkowym. Istnieje ponad 400 gatunków eukaliptusa, jednak to właśnie E. globulus jest głównym źródłem surowca farmaceutycznego i kosmetycznego na świecie⁹.

Kluczowy składnik czynny to 1,8-cyneol, znany też jako eukaliptol – monoterpen stanowiący 70–85% składu olejku eterycznego¹⁰. To właśnie eukaliptol odpowiada za charakterystyczny, intensywny zapach rośliny i większość jej właściwości leczniczych. Obok niego w liściach i olejku obecne są α-pinen, limonen, flawonoidy (m.in. kwercetyna, rutyna), garbniki i żywice¹⁰. Różne formy i odmiany – olejek z eukaliptusa cytrynowego (E. citriodora), olejek z eukaliptusa gałkowego (E. globulus), wyciągi z liści – różnią się składem: olejek cytrynowy zawiera głównie cytronelal i jest ceniony przede wszystkim jako repelent na owady, a nie jako środek oddechowy¹¹.

Jak eukaliptol działa na drogi oddechowe?

Eukaliptol działa na receptory w błonie śluzowej nosa podobnie jak mentol – zmniejsza uczucie zatkanego nosa i ułatwia oddychanie¹². Jednocześnie hamuje wytwarzanie prozapalnych cytokin – czynnika martwicy nowotworu TNF-α, interleukiny IL-1β i leukotrienu B4 – co ogranicza stan zapalny w oskrzelach i górnych drogach oddechowych¹³. Dzięki właściwościom mukolitycznym rozrzedza wydzielinę w drogach oddechowych, ułatwiając jej odkrztuszenie¹⁴.

W podwójnie ślepej, kontrolowanej placebo próbie klinicznej u 32 pacjentów z ciężką astmą steroidozależną, eukaliptol w dawce 200 mg trzy razy dziennie przez 12 tygodni pozwolił na redukcję dobowej dawki prednizolonu średnio o 3,5 mg (36% chorych), podczas gdy w grupie placebo taką redukcję osiągnęło jedynie 7% uczestników²¹⁵. W badaniu z ostrym zapaleniem oskrzeli (200 mg trzy razy dziennie przez 10 dni) po 4 dniach leczenia eukaliptolem stwierdzono istotnie mniejszą częstość kaszlu w porównaniu z placebo³. W sześciomiesięcznym badaniu u chorych na POChP ta sama dawka ograniczyła liczbę zaostrzeń, zmniejszyła duszność i poprawiła czynność płuc². Przy ostrym zapaleniu zatok eukaliptol (200 mg trzy razy dziennie przez 7 dni) przyniósł wyraźniejszą poprawę objawową po 4 dniach i ograniczył konieczność stosowania antybiotyków².

Jakie formy eukaliptusa znajdziesz w aptece i jak je stosować?

Preparaty eukaliptusowe dostępne w aptece występują w kilku postaciach. Olejek eteryczny do inhalacji dodaje się w kilku kroplach do gorącej wody lub do inhalatora parowego. Do użytku zewnętrznego olejek rozcieńcza się w oleju nośnikowym (np. migdałowym lub słonecznikowym) przed nałożeniem na skórę. Wyciąg z liści eukaliptusa gałkowego wchodzi w skład preparatów wykrztuśnych, kropli do nosa i syropów na kaszel. Eukaliptol jako izolowany składnik czynny jest dostępny w kapsułkach lub tabletkach – to forma stosowana w badaniach klinicznych w dawce 200 mg trzy razy dziennie¹⁷.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe, przeciwbólowe i inne właściwości eukaliptusa

Eukaliptol wykazuje szerokie działanie przeciwbakteryjne – w badaniach laboratoryjnych hamuje wzrost Staphylococcus aureus (w tym szczepów MRSA), Streptococcus pneumoniae, Streptococcus pyogenes i Haemophilus influenzae¹⁹²⁰. Warto jednak pamiętać, że rozcieńczony olejek traci zdolność do zabijania bakterii – efekt bakteriobójczy dotyczy stężonego preparatu, który nie jest bezpieczny w bezpośrednim kontakcie ze skórą²¹. W badaniach in vitro olejek wykazał też aktywność przeciwgrzybiczą wobec Candida albicans i kilku gatunków Fusarium²², a wobec wirusa opryszczki HSV-1 zredukował tworzenie się płytek wirusowych o ponad 96% przy stężeniu niepowodującym cytotoksyczności²³. Wyniki te są jednak badaniami laboratoryjnymi, a nie dowodem skuteczności klinicznej u ludzi.

Pod względem działania przeciwbólowego inhalacja olejku eukaliptusowego zmniejszyła odczuwanie bólu po operacji wymiany stawu kolanowego²⁴, a u pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów inhalacja oparów eukaliptusa przyniosła istotną statystycznie redukcję bólu w porównaniu z grupą kontrolną²⁵. Mechanizm obejmuje hamowanie cytokin prozapalnych i metabolizmu kwasu arachidonowego²⁶. Stosowanie eukaliptusa zewnętrznie w maściach i balsamach na stawy i mięśnie ma długą tradycję i jest poparte danymi z badań przedklinicznych²⁷.

Interakcje eukaliptusa z lekami – na co uważać?

Eukaliptol hamuje aktywność enzymów cytochromu P450 – konkretnie izoenzymów CYP1A2, CYP2C19, CYP2C9 i CYP3A4⁵. Oznacza to, że wątroba wolniej rozkłada wiele leków, a ich stężenie we krwi może wzrosnąć, nasilając zarówno działanie terapeutyczne, jak i działania niepożądane. Szczególnie istotne są interakcje z:

• Lekami przeciwzakrzepowymi (warfaryna) – ryzyko nasilonego działania i krwawień⁵
• NLPZ (ibuprofen, diklofenak, meloksykam, celekoksyb) – możliwe podwyższenie stężeń⁵
• Lekami na nadciśnienie i serce (propranolol, werapamil, losartan)⁵
• Inhibitorami pompy protonowej (omeprazol, lansoprazol, pantoprazol)
• Lekami przeciwcukrzycowymi (glipizyd, tolbutamid, insulina, pioglitazon) – ryzyko hipoglikemii³¹
• Statynami i lekami przeciwgrzybiczymi (lowastatyna, ketokonazol, itrakonazol)⁵
• Lekami psychotropowymi (amitryptylina, haloperydol, diazepam, teofilina)

Jeśli przyjmujesz którykolwiek z wymienionych leków, skonsultuj stosowanie preparatów eukaliptusowych z lekarzem lub farmaceutą. Dane o interakcjach nie są kompletne – zakres rzeczywistych interakcji może być szerszy³².

Eukaliptus może też nasilać toksyczność ziół zawierających hepatotoksyczne alkaloidy pirolizydynowe, takich jak żywokost, podbiał czy gatunki z rodzaju Senecio³³.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu eukaliptusowego, jeśli:

• przyjmujesz leki na stałe – szczególnie leki przeciwzakrzepowe, przeciwcukrzycowe, na serce lub immunosupresyjne,
• masz cukrzycę – eukaliptol może obniżać poziom glukozy we krwi i wymagać korekty dawki leków przeciwcukrzycowych³⁴,
• chorujesz na ciężką niewydolność wątroby lub nerek – olejek eukaliptusowy jest w tych przypadkach przeciwwskazany⁶,
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – olejek eteryczny należy bezwzględnie odstawić; bezpieczeństwo nie zostało potwierdzone³⁵,
• planujesz zabieg chirurgiczny – odstawiaj eukaliptus co najmniej 2 tygodnie przed operacją ze względu na wpływ na poziom cukru i metabolizm leków³⁶.

Natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń na pogotowie (112), jeśli po zażyciu olejku eukaliptusowego wystąpią:

• ból i pieczenie w jamie brzusznej, nudności, wymioty lub biegunka,
• zawroty głowy, osłabienie mięśni, zwężenie źrenic lub uczucie duszności,
• drgawki, utrata przytomności lub objawy wstrząsu (nagły spadek ciśnienia, przyspieszony oddech)⁴³⁷.

Dzieci poniżej 2. roku życia – nie stosować olejku eukaliptusowego ani zewnętrznie, ani do inhalacji. Nawet miejscowe nałożenie dużej ilości olejku na skórę dziecka może wywołać ciężkie objawy neurologiczne³⁸. W przypadku przypadkowego połknięcia olejku przez dziecko – natychmiast dzwoń na pogotowie.

Przed użyciem olejku eukaliptusowego na skórę po raz pierwszy wykonaj test płatkowy: rozcieńczony olejek nałóż na niewielki fragment skóry przedramienia i obserwuj przez 24 godziny, czy nie pojawi się zaczerwienienie, swędzenie ani obrzęk³⁵. Nigdy nie stosuj nierozcieńczonego olejku bezpośrednio na skórę ani błony śluzowe. Do inhalacji wystarczą 2–4 krople dodane do naczynia z gorącą wodą – nie więcej. Jeśli masz astmę, pamiętaj, że inhalacja olejku eukaliptusowego może u niektórych osób wywołać skurcz oskrzeli, dlatego pierwsze próby warto przeprowadzić ostrożnie i pod kontrolą¹⁶.