REKLAMA

Atropina, hioscyna i ipratropium to leki cholinolityczne o różnych wskazaniach i sposobach podania, stosowane w okulistyce, leczeniu skurczów narządów wewnętrznych oraz chorobach układu oddechowego.

Atropina, hioscyna i ipratropium – co je łączy?

Atropina, hioscyna (butylobromek hioscyny) oraz ipratropium należą do grupy leków cholinolitycznych, czyli takich, które blokują działanie acetylocholiny – substancji odpowiedzialnej za przekazywanie sygnałów w układzie nerwowym123. Choć wszystkie trzy substancje wykazują podobne działanie na receptory muskarynowe, ich zastosowanie w praktyce medycznej jest inne. Łączy je również to, że są stosowane przede wszystkim w celu rozkurczania mięśni gładkich, hamowania wydzielania gruczołów oraz, w niektórych przypadkach, rozszerzania źrenic lub oskrzeli123.

Substancje te różnią się także budową chemiczną, przez co niektóre z nich (jak atropina) mogą przenikać do ośrodkowego układu nerwowego, a inne (jak ipratropium i butylobromek hioscyny) działają głównie obwodowo23. W praktyce oznacza to, że każda z tych substancji znajduje zastosowanie w innych schorzeniach i podawana jest różnymi drogami: miejscowo do oka, doustnie, doodbytniczo, dożylnie lub wziewnie456.

Wskazania do stosowania – kiedy i dla kogo?

Podstawowe różnice między atropiną, hioscyną a ipratropium wynikają z ich wskazań i dróg podania:

  • Atropina w postaci kropli do oczu wykorzystywana jest głównie w okulistyce – do rozszerzania źrenicy przy badaniach diagnostycznych oraz w leczeniu stanów zapalnych oka7. Stosowana jest również u dzieci (z odpowiednio dostosowaną dawką), szczególnie przy badaniu refrakcji wzroku4.
  • Hioscyna (butylobromek hioscyny) podawana doustnie, doodbytniczo lub w formie iniekcji stosowana jest w łagodzeniu skurczów mięśni gładkich przewodu pokarmowego, dróg żółciowych, układu moczowego oraz w ginekologii (np. podczas bolesnych miesiączek)8910. Niektóre preparaty zawierają ją w połączeniu z lekami przeciwbólowymi, by zwiększyć skuteczność w zwalczaniu bólu11.
  • Ipratropium to lek podawany wziewnie lub donosowo. Wziewnie stosowany jest w leczeniu przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP), astmy oraz innych schorzeń przebiegających ze skurczem oskrzeli12. W formie aerozolu do nosa znajduje zastosowanie w leczeniu kataru i wodnistej wydzieliny z nosa przy przeziębieniu13.

Warto podkreślić, że hioscyna i ipratropium w formie tabletek lub kropli nie są przeznaczone dla dzieci poniżej 6 lub 12 roku życia (zależnie od postaci), natomiast atropina w kroplach do oczu stosowana jest nawet u małych dzieci, ale w odpowiednim rozcieńczeniu i pod ścisłą kontrolą lekarza414156.

Ważne: Atropina, hioscyna i ipratropium mają odmienne wskazania i nie są zamienne w każdej sytuacji. Stosowanie każdej z nich zależy od wieku pacjenta, rodzaju schorzenia oraz drogi podania. Na przykład, ipratropium nie nadaje się do leczenia skurczów przewodu pokarmowego, a hioscyna nie jest stosowana w leczeniu chorób płuc. Wybór odpowiedniej substancji zawsze powinien być oparty na indywidualnych potrzebach zdrowotnych pacjenta i ocenie lekarza.

Mechanizm działania i różnice w farmakokinetyce

Wszystkie omawiane substancje blokują receptory muskarynowe, jednak różnią się zakresem działania i możliwością przenikania do ośrodkowego układu nerwowego:

  • Atropina działa zarówno obwodowo, jak i ośrodkowo – przenika przez barierę krew-mózg, może więc wywoływać także objawy ze strony układu nerwowego1. Powoduje rozszerzenie źrenicy, rozluźnia mięśnie gładkie i zmniejsza wydzielanie gruczołów, w tym ślinowych i potowych1.
  • Hioscyna (butylobromek hioscyny) w przeciwieństwie do atropiny nie przenika do mózgu – działa tylko obwodowo, co minimalizuje ryzyko objawów ośrodkowych216. Szybko łagodzi skurcze mięśni gładkich i objawy bólowe ze strony brzucha, ale nie wpływa na funkcje psychiczne.
  • Ipratropium również działa tylko obwodowo i nie przedostaje się do mózgu3. Jego głównym celem jest rozkurcz mięśni gładkich oskrzeli oraz zmniejszenie wydzielania śluzu w drogach oddechowych lub w nosie317.

Jeśli chodzi o losy leku w organizmie, atropina podana do oka może się częściowo wchłaniać do krwi i być metabolizowana w wątrobie, a następnie wydalana przez nerki18. Hioscyna po podaniu doustnym lub doodbytniczym wchłania się w niewielkim stopniu, ale dobrze dociera do miejsca działania – mięśni gładkich brzucha czy dróg moczowych19. Ipratropium stosowane wziewnie działa głównie miejscowo w płucach, a jego ilość przedostająca się do krwiobiegu jest niewielka20.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co warto wiedzieć?

Chociaż wszystkie te leki mają podobny mechanizm działania, ich przeciwwskazania nieco się różnią:

  • Atropina nie powinna być stosowana u osób z jaskrą, szczególnie z wąskim kątem przesączania, oraz u osób nadwrażliwych na cholinolityki21. U dzieci i osób starszych należy zachować szczególną ostrożność22.
  • Hioscyna (butylobromek hioscyny) przeciwwskazana jest m.in. w myasthenia gravis, niedrożności lub porażennej niedrożności jelit, megacolon (patologicznie powiększone jelito), a także przy rozroście gruczołu krokowego i tachykardii2324. Nie powinna być stosowana u dzieci poniżej 6 lat.
  • Ipratropium nie może być podawane osobom uczulonym na atropinę lub jej pochodne (w tym hioscynę), a także u pacjentów z jaskrą z zamkniętym kątem przesączania2526. Leku nie zaleca się dzieciom poniżej 6 lat (w zależności od postaci i wskazania)27.

W przypadku wszystkich tych leków należy uważać przy chorobach serca, gorączce, nadczynności tarczycy oraz u osób starszych. Hioscyna i ipratropium mogą nasilać trudności w oddawaniu moczu, szczególnie u mężczyzn z rozrostem gruczołu krokowego2829.

Bezpieczeństwo stosowania u dzieci, kobiet w ciąży, kierowców i osób z chorobami przewlekłymi

Porównując bezpieczeństwo stosowania tych substancji w szczególnych grupach pacjentów, można zauważyć następujące różnice:

  • Stosowanie u dzieci:
    • Atropina w kroplach do oczu może być używana u dzieci, ale w niższych stężeniach i pod kontrolą lekarza4.
    • Hioscyna w postaci doustnej lub doodbytniczej – od 6 lub 12 roku życia (zależnie od preparatu)1415.
    • Ipratropium – niektóre preparaty wziewne mogą być stosowane już od 6 roku życia, ale w większości przypadków – od 12 lat627.
  • Kobiety w ciąży i karmiące piersią:
    • Wszystkie trzy substancje mogą być stosowane w ciąży tylko w sytuacji, gdy korzyści dla matki przewyższają potencjalne ryzyko dla płodu303132.
    • W przypadku hioscyny i ipratropium brak jest danych o bezpieczeństwie stosowania podczas karmienia piersią – dlatego nie zaleca się ich używania bez konsultacji z lekarzem3132.
  • Kierowcy i obsługa maszyn:
    • Atropina w kroplach do oczu powoduje długotrwałe zaburzenia widzenia – nawet do 5-7 dni po zastosowaniu, dlatego nie należy prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn w tym okresie33.
    • Hioscyna może wywołać zaburzenia akomodacji (ostrości widzenia), co także wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów34.
    • Ipratropium – choć rzadko, może powodować zawroty głowy i zaburzenia widzenia, dlatego zaleca się ostrożność podczas prowadzenia samochodu3536.
  • Osoby z chorobami nerek i wątroby:
    • W przypadku ciężkich zaburzeń czynności nerek lub wątroby leki te powinny być stosowane z dużą ostrożnością, a w niektórych przypadkach mogą być przeciwwskazane3738.
Wskazówki praktyczne:

  • Niektóre leki zawierające hioscynę lub ipratropium dostępne są w połączeniu z innymi substancjami, np. przeciwbólowymi lub sympatykomimetykami – zawsze należy czytać ulotkę i zwracać uwagę na przeciwwskazania oraz możliwe interakcje.
  • W przypadku jednoczesnego stosowania kilku leków o działaniu cholinolitycznym, ich działanie może się nasilać – należy zachować ostrożność i konsultować leczenie z lekarzem.
  • Pacjenci z jaskrą lub predyspozycjami do zaburzeń odpływu moczu powinni zawsze informować o tym lekarza przed rozpoczęciem terapii atropiną, hioscyną lub ipratropium.

Porównanie najważniejszych cech – tabela

Substancja czynna Najważniejsze wskazania Stosowanie u dzieci Stosowanie w ciąży Stosowanie u kierowców
Atropina Rozszerzanie źrenicy, badania okulistyczne, leczenie zapaleń oka Od 6 roku życia (w niższym stężeniu u młodszych) Może być stosowana tylko, gdy korzyść przeważa nad ryzykiem Przeciwwskazane – długotrwałe zaburzenia widzenia
Hioscyna (butylobromek hioscyny) Skurcze przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i moczowych, bolesne miesiączki Od 6 lub 12 roku życia (zależnie od preparatu) Nie zaleca się, wyjątkiem są sytuacje bezwzględne Zachować ostrożność – możliwe zaburzenia akomodacji
Ipratropium Astma, POChP, katar, wodnista wydzielina z nosa Od 6 roku życia (w zależności od postaci) Może być stosowane tylko, gdy korzyść przeważa nad ryzykiem Zachować ostrożność – możliwe zawroty głowy, zaburzenia widzenia

Leki cholinolityczne – podobieństwa i różnice w praktyce

Atropina, hioscyna i ipratropium, choć należą do tej samej grupy leków, mają inne wskazania i profil bezpieczeństwa. Atropina wykorzystywana jest głównie w okulistyce i może działać ośrodkowo, hioscyna jest skuteczna w łagodzeniu bólu i skurczów brzucha, a ipratropium jest nieocenione w leczeniu chorób układu oddechowego. Różnią się także możliwością stosowania u dzieci, kobiet w ciąży oraz wpływem na zdolność prowadzenia pojazdów. Dobór odpowiedniej substancji zależy od schorzenia, wieku pacjenta oraz obecności chorób towarzyszących7912.

Pytania i odpowiedzi

Czym różni się atropina od hioscyny i ipratropium?

Atropina działa również na ośrodkowy układ nerwowy, natomiast hioscyna i ipratropium działają głównie obwodowo i nie przenikają do mózgu.123

Które z tych leków można stosować u dzieci?

Atropina może być stosowana u dzieci pod kontrolą lekarza (szczególnie w okulistyce), hioscyna i ipratropium są przeznaczone dla dzieci powyżej 6 lub 12 roku życia w zależności od postaci.456

Czy można prowadzić samochód po zastosowaniu atropiny, hioscyny lub ipratropium?

Nie zaleca się prowadzenia pojazdów po podaniu tych leków, zwłaszcza atropiny (krople do oczu) i hioscyny, ze względu na możliwe zaburzenia widzenia i koncentracji.789

Czy te leki można stosować w ciąży?

Wszystkie trzy substancje można stosować w ciąży tylko wtedy, gdy lekarz uzna, że korzyści dla matki przewyższają ryzyko dla płodu.101112

REKLAMA