Aloes

Czym jest aloes i skąd pochodzi?

Aloes to rodzaj sukulentów z rodziny złotogłowowatych, obejmujący kilkaset gatunków. W medycynie, farmacji i kosmetyce praktyczne znaczenie mają przede wszystkim dwa: aloes zwyczajny (Aloe vera, syn. Aloe barbadensis) oraz aloes drzewiasty (Aloe arborescens). Aloes zwyczajny tworzy rozetę mięsistych, jasnozielonych liści i osiąga zwykle do 50 cm wysokości. Aloes drzewiasty jest bardziej okazały – w naturze może dorastać do kilku metrów, tworząc wyraźną łodygę z rozetami liści na szczytach gałęzi. Oba gatunki są sukulentami – magazynują wodę w tkankach liści, co pozwala im przetrwać długie susze.

Naturalnym środowiskiem aloesu są ciepłe, suche obszary Afryki, Półwyspu Arabskiego i basenu Morza Śródziemnego. Dziś uprawiany jest na całym świecie, a w Polsce znany jest przede wszystkim jako roślina doniczkowa. Aloes drzewiasty stosowany jest głównie w preparatach wspierających odporność i w leczeniu infekcji górnych dróg oddechowych, natomiast aloes zwyczajny dominuje w kosmetyce i suplementacji.

Żel, lateks, sok – które formy aloesu są które?

To pytanie, które warto sobie zadać przed zakupem preparatu z aloesem – bo różnica jest naprawdę istotna. Z liści aloesu pozyskuje się dwa zasadniczo różne surowce:

• Żel aloesowy – przezroczysty, galaretowaty miąższ z wnętrza liścia, pozbawiony skórki. To łagodna forma o działaniu nawilżającym, przeciwzapalnym i wspomagającym gojenie. Stosuje się go zarówno zewnętrznie, jak i doustnie (np. jako sok z miąższu).
• Lateks aloesowy – żółtawa ciecz z warstw tuż pod skórką liścia. Zawiera antrachinony (głównie aloina A i B oraz emodyna), które działają silnie przeczyszczająco poprzez drażnienie jelita grubego, pobudzanie perystaltyki i hamowanie wchłaniania wody.
• Sok z liści aloesu zwyczajnego – może oznaczać przefiltrowany żel lub całolistny wyciąg zawierający lateks. Produkty „z całych liści” zawierają antrachinony, a te przeznaczone do codziennego stosowania powinny być ich pozbawione.

W aptekach i drogeriach aloes dostępny jest w wielu formach: jako żel aloesowy do stosowania na skórę, sok do picia (z miąższem lub bez), suchy miąższ z aloesu w kapsułkach lub tabletkach, koncentrat z aloesu, woda destylowana z aloesu (hydrolat) oraz wyciąg z liści aloesu zwyczajnego. Każda z tych postaci różni się składem i wskazaniami.

Co zawiera aloes – skład chemiczny

Żel aloesowy składa się w 99% z wody. Pozostały 1% to prawdziwe bogactwo substancji biologicznie czynnych – zidentyfikowano ich ponad 75, a niektóre źródła podają nawet ponad 200 różnych związków. Do najważniejszych należą:

• Acemannan – główny polisacharyd żelu, odpowiedzialny za działanie przeciwzapalne, gastroprotekcyjne i wspomagające gojenie ran. Stymuluje fibroblasty do produkcji kolagenu i wykazuje właściwości immunomodulujące.
• Antrachinony (aloina, emodyna, aloemodyna) – obecne głównie w lateksie, odpowiadają za działanie przeczyszczające. Aloina wykazuje też właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne. W żelu z wnętrza liścia ich stężenie jest bardzo niskie lub śladowe.
• Witaminy – A, C, E oraz witaminy z grupy B (B1, B2, B3, B6, kwas foliowy, cholina, a nawet śladowe ilości B12, co jest rzadkością w świecie roślin).
• Minerały – wapń, magnez, cynk, chrom, selen, potas, sód, żelazo, miedź, mangan.
• Aminokwasy – aloes dostarcza ok. 18–20 aminokwasów, w tym 7 egzogennych (tych, których organizm sam nie wytwarza).
• Enzymy – m.in. bradykinaza (działanie przeciwzapalne), amylaza, lipaza.
• Sterole roślinne – kampesterol (działanie przeciwzapalne, ochrona stawów) i beta-sitosterol (zmniejsza wchłanianie cholesterolu w jelitach).
• Mleczan magnezu – może zmniejszać produkcję histaminy, łagodząc świąd i podrażnienia skóry.

Jak działa aloes na skórę?

To właśnie zastosowanie zewnętrzne aloesu ma najlepsze udokumentowanie naukowe i najdłuższą historię. Żel aloesowy stosowany na skórę działa na kilku poziomach jednocześnie.

• Nawilżanie – polisacharydy wiążą wodę w naskórku, poprawiając jego nawilżenie i elastyczność. Dzięki obecności lignin żel wnika w głębsze warstwy skóry czterokrotnie szybciej niż woda.
• Łagodzenie oparzeń i podrażnień – jedna metaanaliza wykazała, że oparzenia leczone aloesem mogą goić się szybciej niż przy standardowym leczeniu. Żel zmniejsza zaczerwienienie, obrzęk i uczucie pieczenia.
• Wspomaganie gojenia ran – acemannan i frakcja glikoproteinowa hamują powstawanie tromboksanów i pobudzają produkcję kolagenu typu III, co przyspiesza naskórkowanie i gojenie.
• Działanie przeciwzapalne i przeciwbakteryjne – aloesin, aloina i emodyna wykazują właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne. Kwas salicylowy i inne składniki hamują wzrost chorobotwórczych mikroorganizmów.
• Stymulacja syntezy kolagenu i elastyny – aloes pobudza fibroblasty, co przekłada się na poprawę elastyczności i wyglądu skóry.

W praktyce żel aloesowy sprawdza się przy oparzeniach słonecznych, podrażnieniach po goleniu i depilacji, ukąszeniach owadów, drobnych otarciach i skaleczeniach, trądziku oraz jako codzienny składnik nawilżający dla skóry suchej, wrażliwej i dojrzałej. Warto wiedzieć, że aloes nie wykazał skuteczności w łagodzeniu objawów zapalenia skóry po radioterapii – w tym wskazaniu badania nie przyniosły pozytywnych wyników.

Aloes doustnie – co mówią badania?

Preparaty z oczyszczonego żelu aloesowego stosowane doustnie budzą rosnące zainteresowanie, choć wyniki badań są niejednoznaczne. Co wiemy na pewno?

• Zdrowie jamy ustnej – metaanalizy potwierdzają, że płukanki i żele z aloesem zmniejszają odkładanie się płytki nazębnej i nasilenie zapalenia dziąseł u osób z chorobą przyzębia. Aloes okazał się równie skuteczny jak chlorheksydyna w łagodzeniu zapalenia dziąseł, przy czym powodował znacznie mniej działań niepożądanych (chlorheksydyna przebarwia zęby i zaburza smak).
• Owrzodzenia jamy ustnej (afty) – preparaty z aloesem wykazują umiarkowany potencjał w zmniejszaniu nasilenia objawów, choć są mniej skuteczne niż 0,1% triamcynolon acetonid.
• Zespół jelita drażliwego (IBS) – jedna metaanaliza wykazała poprawę objawów IBS po suplementacji aloesem, jednak jakość dowodów oceniana jest jako niska.
• Stany przedcukrzycowe i cukrzyca typu 2 – dwie metaanalizy wykazały, że aloes może obniżać poziom glukozy na czczo i HbA1c u osób ze stanem przedcukrzycowym lub nieleczoną cukrzycą. Odnotowano też korzystny wpływ na cholesterol całkowity, LDL, triglicerydy i HDL. Jakość tych badań oceniana jest jednak jako niska. Diabetycy stosujący aloes doustnie powinni monitorować poziom cukru we krwi.

Mechanizm potencjalnego działania hipoglikemizującego polega na ograniczeniu wchłaniania glukozy w przewodzie pokarmowym, stymulacji jej katabolizmu oraz aktywacji AMPK – szlaku podobnego do mechanizmu działania metforminy. To ciekawy kierunek badań, ale nie podstawa do samoleczenia cukrzycy.

Działania niepożądane i bezpieczeństwo stosowania

Zewnętrzne stosowanie żelu aloesowego jest zazwyczaj dobrze tolerowane. Możliwe są jednak reakcje nadwrażliwości – zaczerwienienie, świąd, pokrzywka lub kontaktowe zapalenie skóry. Przed pierwszym użyciem kosmetyku z aloesem warto wykonać test na małym fragmencie skóry. Ryzyko alergii jest większe u osób uczulonych na rośliny z rodziny liliowatych.

Doustne stosowanie preparatów z lateksem aloesowym niesie znacznie poważniejsze ryzyko. Do udokumentowanych działań niepożądanych należą:

• Biegunka, skurcze jelit, ból brzucha
• Hipokaliemia (obniżenie poziomu potasu) – przy przewlekłym stosowaniu może prowadzić do zaburzeń pracy serca i mięśni
• Zaburzenia równowagi wodno-elektrolitowej i odwodnienie
• Melanoza okrężnicy – przebarwienie błony śluzowej jelita grubego przy długotrwałym nadużywaniu środków przeczyszczających
• Osłabienie naturalnej perystaltyki i uzależnienie od środka przeczyszczającego
• Przypadki ostrego zapalenia wątroby – opisywane przy dawkach doustnych 250–500 mg dziennie; efekty zwykle odwracalne po odstawieniu

Lateks aloesowy i wyciąg z całych liści zostały sklasyfikowane przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem jako potencjalny czynnik rakotwórczy dla człowieka (grupa 2B) na podstawie badań na zwierzętach. FDA w 2002 roku zakazała stosowania aloesu jako składnika przeczyszczającego w lekach bez recepty.

Jak stosować preparaty z aloesem – praktyczne wskazówki

Przy wyborze preparatu z aloesem warto kierować się kilkoma zasadami:

• Żel na skórę – nakładaj cienką warstwą 2–3 razy dziennie na oczyszczoną skórę. Nie stosuj na głębokie rany, rozległe oparzenia II–III stopnia ani zakażone zmiany.
• Sok do picia – zalecana porcja dla dorosłych to zwykle 50 ml dziennie, najlepiej na godzinę przed posiłkiem. Nie przekraczaj zalecanej dawki producenta.
• Czas stosowania – doustne preparaty z aloesem stosuj przez ograniczony czas (zazwyczaj nie dłużej niż 8 tygodni bez przerwy). Preparaty o działaniu przeczyszczającym (zawierające lateks) – maksymalnie kilka dni.
• Przechowywanie – po otwarciu przechowuj w lodówce i zużyj w terminie podanym przez producenta. Żel aloesowy jest podatny na utlenianie i rozwój drobnoustrojów.
• Jakość produktu – wybieraj preparaty z deklarowaną kontrolą zawartości aloiny i standaryzacją na polisacharydy. Czysty sok z miąższu ma lekko kwaśny, neutralny smak – wyraźna goryczka sygnalizuje obecność aloiny.

Podsumowanie

Aloes to roślina o realnych i dobrze udokumentowanych właściwościach – szczególnie w zastosowaniach zewnętrznych. Żel z wnętrza liścia nawilża, łagodzi podrażnienia i wspomaga gojenie skóry. Doustne preparaty z oczyszczonego miąższu mogą wspomagać zdrowie jamy ustnej, trawienie i funkcjonowanie jelit – choć badania wymagają potwierdzenia w lepiej zaprojektowanych próbach. Kluczowe jest rozróżnienie między łagodnym żelem a silnie działającym lateksem przeczyszczającym. Przed włączeniem doustnych preparatów z aloesem do diety, szczególnie przy przyjmowaniu leków na serce, cukrzycę czy ciśnienie, warto omówić ten krok z farmaceutą lub lekarzem.