Alfa-galaktozydaza

Czym jest alfa-galaktozydaza i jak działa w organizmie?

Alfa-galaktozydaza (znana też jako alfa-galaktozydaza A) to enzym lizosomalny – czyli taki, który działa wewnątrz lizosomów, małych „stacji recyklingu” w każdej komórce ciała. Jego zadanie jest bardzo konkretne: hydrolizuje (czyli rozrywa) wiązania alfa-galaktozylu w cząsteczkach glikosfingolipidów, w szczególności globotriaozyloceramidu (Gb3). Najprościej mówiąc – rozkłada złożone cząsteczki tłuszczowe, które bez tego enzymu gromadziłyby się w tkankach niczym niepotrzebny balast.

Enzym ten jest kodowany przez gen GLA, zlokalizowany na chromosomie X. To ważna informacja, bo właśnie z tym genem wiąże się choroba Fabry’ego – rzadkie schorzenie genetyczne, które wynika z niedoboru lub całkowitego braku aktywności alfa-galaktozydazy A.

Alfa-galaktozydaza odgrywa też rolę w trawieniu. Ludzka ślina i trzustka produkują ten enzym, który następnie trafia do przewodu pokarmowego, gdzie uczestniczy w rozkładaniu złożonych węglowodanów – oligosacharydów obecnych w roślinach strączkowych i warzywach kapustnych. Zdolność do produkcji odpowiedniej ilości enzymu naturalnie maleje z wiekiem, co może przekładać się na gorsze trawienie pewnych produktów.

Co się dzieje, gdy alfa-galaktozydazy jest za mało? Choroba Fabry’ego

Niedobór alfa-galaktozydazy A prowadzi do choroby Fabry’ego – lizosomalnej choroby spichrzeniowej dziedziczonej w sposób sprzężony z chromosomem X. Gdy enzym nie funkcjonuje prawidłowo, glikosfingolipidy (Gb3) gromadzą się w lizosomach komórek śródbłonka naczyń, nerek, serca i innych narządów. Z czasem te złogi poważnie uszkadzają tkanki.

Choroba dotyczy głównie mężczyzn – mają oni tylko jeden chromosom X, więc jeśli zawiera on wadliwą kopię genu GLA, nie mają „zapasowej” wersji enzymu. Kobiety, posiadające dwa chromosomy X, często są nosicielkami i mają łagodniejszy przebieg choroby, choć u ok. 60% z nich rozwijają się powikłania sercowo-naczyniowe. Szacuje się, że choroba Fabry’ego występuje u 1 na 40 000–60 000 mężczyzn, choć badania przesiewowe noworodków sugerują, że częstość może być wyższa.

Objawy choroby Fabry’ego są bardzo różnorodne i często niespecyficzne, co sprawia, że rozpoznanie bywa stawiane z wieloletnim opóźnieniem. Do najważniejszych należą:

• Palący ból dłoni i stóp (akroparestezje) – nasilający się pod wpływem gorąca, wysiłku fizycznego lub stresu; pojawia się już w dzieciństwie.
• Angiokeratomy – czerwonofioletowe grudki skórne, najczęściej na udach, pośladkach i pachwinach.
• Zaburzenia żołądkowo-jelitowe – bóle brzucha po posiłkach, biegunki, nudności i wymioty.
• Zmniejszone pocenie się i nietolerancja wysokich temperatur.
• Postępująca choroba nerek – początkowo białkomocz, w zaawansowanym stadium niewydolność wymagająca dializ lub przeszczepienia nerki.
• Choroby serca – kardiomiopatia przerostowa, zaburzenia rytmu serca, choroba niedokrwienna.
• Udary mózgu – zwykle w czwartej dekadzie życia, ale mogą wystąpić wcześniej.
• Zmiany w oczach – zmętnienie soczewki lub rogówki, wczesna zaćma.
• Postępujący niedosłuch i zawroty głowy.

Enzymatyczna terapia zastępcza – jak leczy się niedobór alfa-galaktozydazy?

Ponieważ choroba Fabry’ego jest spowodowana wadą genetyczną, całkowite wyleczenie nie jest możliwe. Dostępne leczenie polega na regularnym uzupełnianiu brakującego enzymu – to enzymatyczna terapia zastępcza (ERT). Stosuje się dwa preparaty będące rekombinowanymi wersjami ludzkiej alfa-galaktozydazy A, produkowanymi metodami inżynierii genetycznej w hodowlach komórkowych: agalzydazę alfa oraz agalzydazę beta.

Oba preparaty podaje się dożylnie co dwa tygodnie, w dawce dostosowanej do masy ciała (1 mg/kg). Infuzje przeprowadza się w warunkach szpitalnych, ponieważ istnieje ryzyko reakcji nadwrażliwości. Systematyczna terapia spowalnia postęp choroby, a u części pacjentów prowadzi do poprawy – szczególnie w zakresie funkcji nerek i serca, krążenia mózgowego oraz zmniejszenia bólu neuropatycznego. Badania kliniczne wykazały redukcję złogów Gb3 w biopsjach nerkowych i skórnych nawet o 70–90% po 6 miesiącach terapii.

Alternatywą dla ERT jest migalastat – lek doustny przyjmowany co drugi dzień, który zwiększa aktywność własnej alfa-galaktozydazy A pacjenta. Jest on skuteczny jednak tylko u pacjentów z określonymi, tzw. responsywnymi mutacjami genu GLA (ok. 30–50% przypadków).

W leczeniu napadowych bólów neuropatycznych lekarz może zalecić leki działające na układ nerwowy – trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, duloksetynę, gabapentynę, pregabalinę lub karbamazepinę. Ważne: niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ, dostępne bez recepty) są zazwyczaj nieskuteczne w tym bólu, a mogą dodatkowo szkodzić nerkom.

Alfa-galaktozydaza jako suplement trawienny – kto może skorzystać?

Alfa-galaktozydaza dostępna jest też jako suplement diety – w zupełnie innym kontekście niż ERT. Suplementy zawierają enzym pochodzenia mikrobiologicznego (np. z grzyba Aspergillus niger), który rozkłada oligosacharydy – rafinozę i stachyozę – obecne w roślinach strączkowych (fasola, groch, soczewica, ciecierzyca) i warzywach kapustnych (brokuły, kapusta, brukselka).

Skąd biorą się wzdęcia po fasoli? Organizm nie trawi tych złożonych węglowodanów samodzielnie – trafiają one do jelita grubego, gdzie fermentują pod wpływem bakterii, produkując dwutlenek węgla i wodór. Alfa-galaktozydaza rozkłada te cząsteczki jeszcze w przewodzie pokarmowym, zanim zdążą dotrzeć do bakterii. Efektem jest mniej gazów, mniej wzdęć i mniejszy dyskomfort brzuszny.

Suplementy dostępne są w kapsułkach roślinnych, zwykle w dawce 300–500 GalU (jednostek galaktozydazy) na kapsułkę. Zaleca się przyjmowanie jednej kapsułki bezpośrednio przed posiłkiem bogatym w wymienione produkty. Preparaty te są wolne od glutenu, laktozy i GMO, odpowiednie dla wegan. Nie ustalono dziennej referencyjnej wartości spożycia (RWS) dla tego enzymu. Osoby z alergią na grzyby powinny zachować ostrożność, ponieważ enzym w suplementach pochodzi właśnie z grzybów.

Warto podkreślić: suplementy trawienne z alfa-galaktozydazą nie mają żadnego zastosowania w chorobie Fabry’ego i nie zastępują enzymatycznej terapii zastępczej.

Podsumowanie – co warto zapamiętać o alfa-galaktozydazie?

Alfa-galaktozydaza to enzym o dwóch zupełnie różnych zastosowaniach. W kontekście choroby Fabry’ego jest lekiem ratującym życie – podawanym dożylnie, refundowanym w Polsce w programach lekowych dla kwalifikujących się pacjentów. W kontekście trawiennym to bezpieczny suplement diety, który może pomóc osobom borykającym się z wzdęciami po spożyciu roślin strączkowych. Jeśli podejrzewasz u siebie lub bliskich objawy choroby Fabry’ego – charakterystyczny ból palący stóp i dłoni, zmiany skórne, problemy z nerkami lub sercem – diagnostykę warto przeprowadzić jak najwcześniej. Natomiast suplement z alfa-galaktozydazą możesz bezpiecznie stosować przed każdym posiłkiem bogatym w strączki, by cieszyć się ulubionym jedzeniem bez nieprzyjemnych konsekwencji.