Półpasiec jest to choroba wywoływana przez wirusa Varicella-zoster (Varicella zoster virus, VZV). Znajduje się on w wydzielinie pęcherzyków znajdujących się na skórze, przez co kontakt z tą wydzieliną jest zakaźny i może powodować ospę wietrzną u osób, które nie są na nią uodpornione. Na szczęście wirus jest wrażliwy na czynniki zewnętrzne i nie pozostaje aktywny zbyt długo poza ustrojem (ciężko się zarazić poprzez kontakt na ubraniach czy przedmiotach) [1].

Półpasiec — przyczyny. Skąd się bierze ta choroba?

Czynniki ryzyka zachorowania na półpaśca mogą obejmować wiek oraz obniżoną odporność. Osoby w wieku 50 lat i starsze mają większe ryzyko zachorowania na półpaśca. Dodatkowo niektóre sytuacje mogą prowadzić do osłabionej odporności, co zwiększa ryzyko wystąpienia półpaśca. Należą do nich choroby przewlekłe, takie jak rozsiane nowotwory, białaczki i chłoniaki, zakażenie ludzkim wirusem niedoboru odporności (HIV), a także leczenie immunosupresyjne, takie jak stosowanie glikokortykosteroidów lub leków przeciwnowotworowych [8].

Jakie są objawy półpaśca?

Półpaśca wywołuje ten sam wirus, który po przejściu ospy wietrznej pozostaje do końca życia w formie utajonej, w komórkach zwojowych korzeni grzbietowych rdzenia kręgowego i zwojach nerwów czaszkowych. Jego objawy są następujące:

• gdy dojdzie do znacznego spadku odporności np. u osoby w podeszłym wieku, zakażonej wirusem HIV czy poddającej się leczeniu immunosupresyjnemu, wirus może reaktywować się jako półpasiec;
• najczęściej pierwszymi objawami półpaśca jest ból (okolicę nerwu rdzeniowego), przeczulica, mrowienie, drętwienie, złe samopoczucie czy gorączka;
• po 3-4 dniach pojawia się wysypka w postaci rumieniowatych plamek przechodzących w grudki i pęcherzyki wypełnione przezroczystym, jasnożółtym płynem, układające się zazwyczaj wzdłuż międzyżebrzy, zwykle po jednej stronie ciała;
• półpasiec może wystąpić również w okolicach nerwu trójdzielnego  (powieki, czoło, spojówki, rogówka oczy) lub nerwu twarzowego (niedowład mięśni twarzy, wykwity w obrębie ucha, zaburzenia smakowe);
• z reguły zmiany zanikają po około dwóch tygodniach [1,2].

Czy półpasiec sam przejdzie?

Półpasiec trwa najczęściej od 2 do 4 tygodni. Leczenie znacznie zmniejsza nasilenie i czas trwania objawów. Z tego względu u zdrowych pacjentów najczęściej nie wymaga on leczenia przyczynowego.

Aczkolwiek może on pozostawić po sobie różne powikłania, takie jak przewlekły ból neuropatyczny, zapalenie mózgu czy porażenie nerwów obwodowych i ośrodkowych. Chociażby z tych względów warto podjąć jego leczenie [2,3].

Jak leczyć półpaśca?

• przeciwbólowo stosuje się przeważnie dostępne bez recepty <a href=”https://leki.pl/poradnik/najlepszy-lek-przeciwbolowy-i-przeciwgoraczkowy-paracetamol-czy-ibuprofen/”>paracetamol np. Apap lub niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak, chociażby ibuprofen np. Ibuprom;
• w przypadku wystąpienia bardzo silnych bóli lekarz może przepisać lek na receptę np. tramadol np. Tramal;
• miejsca zmienione chorobowo należy codziennie dokładnie myć i osuszać, jednocześnie unikając tarcia;
• lekarz może zdecydować o podaniu acyklowiru doustnie np. Hascovir lub dożylnie np. Aciclovir Jelfa, jako maść nie jest zalecany poza przypadkiem, kiedy zmiany dotyczą okolic oczu. Inna substancja przeciwwirusowa to denotywir;
• należy pamiętać, że przeciwko ospie wietrznej i półpaścowi można się zaszczepić, dlatego warto pamiętać o takiej możliwości profilaktyki [1,2].

Najlepsza maść na półpaśca — co kupisz w aptece?

Variderm 10 mg + 10 mg + 300 mg/g pasta na skórę, lek bez recepty

Vratizolin 30 mg/g krem, lek bez recepty

Aciclovir Ziaja 50 mg/g krem, lek bez recepty

Pudroderm, zawiesina na skórę

O produkcie

• nie należy stosować produktu, gdy występuje nadwrażliwość na którykolwiek ze składników preparatu, na rany, na uszkodzoną skórę, na duże powierzchnie skóry; pod opatrunki okluzyjne oraz długotrwale;
• po jego zastosowaniu mogą wystąpić objawy miejscowego podrażnienia skóry;
• lek wchodzi w interakcję z lekami z grupy sulfonamidów;
• nie zaleca się stosować u dzieci poniżej 2 roku życia, kobiet karmiących piersią oraz będących w ciąży.

Jak dbać o skórę w trakcie półpaśca?

Aby pielęgnować skórę w trakcie półpaśca, warto przyjąć kilka ważnych środków ostrożności:

1. Unikaj drapania i pocierania zmian skórnych. Może to prowadzić do powstawania blizn i zakażeń wtórnych.
2. Zachowaj higienę osobistą. Regularnie myj ręce, aby uniknąć rozprzestrzeniania wirusa na inne części ciała lub na innych ludzi.
3. Unikaj noszenia przylegających i ciasnych ubrań. Stosuj luźne i przewiewne materiały, aby zapewnić wentylację skóry.
4. Unikaj czynników, które mogą nasilać swędzenie, jak gorąca kąpiel, wysokie temperatury i wilgotność.
5. Stosuj odpowiednie maści lub kremy łagodzące świąd i zapobiegające podrażnieniom skóry. Możesz skonsultować się z dermatologiem, który zaleci odpowiednie leki przeciwwirusowe i produkty pielęgnacyjne.

Jakie mogą być powikłania półpaśca?

Choroba ta może prowadzić do powikłań, zwłaszcza u osób starszych, posiadających osłabiony układ immunologiczny, a także u osób z niektórymi chorobami przewlekłymi. Najczęstszym powikłaniem półpaśca jest neuralgia postherpetyczna, czyli ból pozostały po zagojonej chorobie. Inne powikłania to zapalenie rogówki, porażenie mięśni oddechowych, zapalenie mózgu, udaru mózgu oraz zapalenie płuc. W niektórych przypadkach półpasiec może prowadzić nawet do śmierci.

Leczenie półpaśca — podsumowanie

Z reguły półpasiec nie wymaga hospitalizacji czy specjalnego leczenia. Pacjenci dostają doustne leki przeciwwirusowe oraz towarzyszące leki przeciwbólowe. Czasami stosuje się również preparaty łagodzące swędzenie i inne podobne dolegliwości. Czy w takim razie warto używać jakiejś maści? Na rynku są dostępne kremy, pudry czy pasty na skórę, które mogą pomóc złagodzić objawy i przyspieszyć leczenie. Jednakże nie powinny one zastąpić leczenia zaordynowanego przez lekarza. W razie występowania uciążliwych objawów warto poradzić się lekarza, który dobierze najlepszy preparat. Nie powinno lekceważyć się półpaśca, bo może on doprowadzić do poważnych powikłań.

Odra (łac. morbilli) jest bardzo zakaźną chorobą wieku dziecięcego wywoływaną przez wirusa odry (paramyxowirus). Choroba ma znacznie cięższy przebieg u dzieci, niż u dorosłych. Jest bardzo mocno zaraźliwa, najczęściej jedno chore dziecko wystarczy, by zachorowały wszystkie inne dzieci, które nie miały wcześniejszego kontaktu z wirusem i nie wytworzyły odporności. Przenosi się drogą kropelkową, poprzez kontakt z wydzieliną jamy nosowo-gardłowej, śliną i katarem [1].

Wirusem odry może zarazić się każdy, kto nie został zaszczepiony lub nie przeszedł choroby i nie nabył odporności. Najczęściej chorują dzieci i młodzieży do 15. roku życia, ale zachorować mogą również dorośli. Nowonarodzone dzieci są chronione przez około 6 miesięcy dzięki matczynym przeciwciałom (jeżeli matka je posiada) [2].

Jak diagnozuje się odrę?

• odra daje podobne objawy co inne choroby takie jak różyczka, mononukleoza, szkarlatyna, gorączka trzydniowa czy wysypkowe postacie zakażeń wirusami;
• w przypadku podejrzenia odry lekarz powinien zlecić pobranie materiału do badań wirusologicznych;
• umożliwia to nadzór epidemiologiczny i zahamowanie rozprzestrzeniania choroby;
• wykonuje się badanie serologiczne przeciwciał IgM we krwi metodą ELISA;
• krew pobiera się najczęściej po 7 dniach od pojawienia się wysypki;
• wymaz z gardła lub próbkę moczu pobiera się do 4 dni od wystąpienia wysypki [1,2].

Jakie są objawy odry?

• wylęganie trwa ok. 10 dni i najczęściej przebiega bezobjawowo;
• następnie przez 3-4 trwa tzw. okres zwiastunów odry i charakteryzuje się gorączką, katarem, kaszlem, zapaleniem spojówek czy światłowstręt;
• na .1-2 dni przed pojawieniem się wysypki pojawiają się tzw. plamki Koplika (szaro-białe grudki na błonie śluzowej policzków i w pobliżu zębów), które znikają na dzień lub dwa po wystąpieniu wysypki;
• najczęściej po ok. 14 dniach od zakażenia występuje charakterystyczna wysypka;
• wysypka pojawia się na twarzy, za uszami, następnie na tułowiu i kończynach;
• po kilku dniach wysypka ustępuje, pojawiają się brunatne przebarwienia, które następnie ulegają złuszczeniu [3].

Jak przebiega odra?

Odra najczęściej ma łagodny przebieg. Na ciężki przebieg narażone są w szczególności dzieci ze słabą odpornością i niedożywione. W krajach rozwiniętych, szczególnie w przypadku osób niezaszczepionych, choroba może zbierać śmiertelne żniwo. Do zgonów dochodzi najczęściej na skutek powikłań, szczególnie u dzieci z wadami serca, cierpiącymi na choroby przewlekłe, z niedoborem odporności oraz niedożywionych. Śmiertelność wynosi ok. 0.1-1 przypadek na 1000 zachowań. W krajach rozwijających się, w przypadku braku odpowiedniej opieki medycznej, śmiertelność wśród niemowląt wynosi nawet 20-30% [1,3]!

Jakie są powikłania odry?

• nawet 30% młodych pacjentów może mieć powikłania;
• bakteryjne zapalenie płuc;
• zapalenie ucha środkowego, krtani czy oskrzeli;
• biegunka;
• drgawki;
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych;
• pierwotne zapalenie mózgu;
• zapalenie rogówki mogące prowadzić nawet do ślepoty;
• podostre zapalenie mózgu (mogące ujawnić się nawet 15 lat po przechorowaniu!);
• zapalenie rdzenia kręgowego;
• kłębuszkowe zapalenie nerek [1,2].

Jak leczy się odrę?

• leczenie objawowe;
• odpoczynek w ciemnym pomieszczeniu (światłowstręt);
• unikanie kontaktów (żeby nie roznosić choroby);
• uzupełnianie płynów;
• leki przeciwgorączkowe np. Apap czy Nurofen;
• leczenie zależy od objawów choroby oraz powikłań;
• w przypadku kontaktu z chorym osoby niezaszczepionej należy podać jej immunoglobulinę lub szczepionkę [2,3].

Szczepienie na odrę

Przechorowanie odry daje odporność, podobnie jak szczepienie. W Polsce osoby, które urodziły się przed 1974 r., w większości zachorowały na  odrę. Z kolei później coraz więcej osób nabyło odporność dzięki szczepieniu. Bez wątpienia najskuteczniejszym i najbezpieczniejszym sposobem walki z chorobą i jej powikłaniami są szczepienia. Aktualnie w Polsce przeciwko odrze są obowiązkowe. Prowadzone są szczepionkami skojarzonymi MMR przeciwko odrze, śwince i różyczce pod nazwami handlowymi Priorix oraz M-M-RvaxPro. Dostępne są również szczepionki MMRV np. Priorix-Tetra, które chronią dodatkowo przed ospą wietrzną. Niestety, pomimo że szczepienia są obowiązkowe, obserwuje się coraz więcej dzieci, które nie są szczepione. Powoduje to, że choroby, z którymi Polska jakiś czas temu sobie poradziła, zaczynają wracać [1,3].

Jak zapobiegać zapaleniu rogówki? 

Infekcje rogówki powstają najczęściej w wyniku jej uszkodzenia. Warto zabezpieczać się w okulary ochronne, podczas prac, których wykonywanie sprzyja uszkodzeniom gałki ocznej. Mogą także wystąpić po przedłużonym stosowaniu kropli sterydowych.

Osoby noszące soczewki kontaktowe powinny przestrzegać ważnych zasad, co oznacza regularną wymianę płynu dezynfekującego, sterylizację pojemników do przechowywania soczewek i utrzymywania bezwzględnej higieny podczas ich zakładania i zdejmowania. Zawsze powinny być wyjmowane przed snem. Długie noszenie soczewek i nieregularna ich wymiana sprzyja zapaleniu spojówek i rogówki.  Częściej wówczas zdarzają się również jej mikrouszkodzenia.

Zapalenie rogówki może być również wywołane przez alergeny, które przy uszkodzonej i cienkiej rogówce wnikają głębiej i uszkadzają strukturę oka.

Niekiedy spadek odporności sprzyja zapaleniu rogówki, mechanizmy obronne organizmu są zachwiane i drobnoustroje wnikają do wnętrza gałki ocznej.

Ponadto niewystarczająca ilość filmu łzowego może również sprzyjać zapaleniom.

Jak rozpoznać zapalenie rogówki?

Najważniejsze to właściwa diagnoza. Zapalenie rogówki może przebiegać podobnie do zapalenia spojówek [1,3]. W obu przypadkach występuje zaczerwienienie gałki ocznej, jednakże w przypadku zapalenia rogówki występuje ono również dookoła tęczówki Może występować wydzielina ropna (w przypadku zapalenia spojówek) lub wodnista (zapalenie rogówki). Charakterystycznym objawem odróżniającym obie choroby jest ból (niekiedy bardzo silny) i światłowstręt, które raczej nie występują przy zapaleniu spojówek.

Zapalenie rogówki jest chorobą wymagającą wizyty u lekarza. Nieleczone może prowadzić nawet do utraty wzroku, a późno rozpoczęte leczenie sprzyja powstawaniu blizn, które przyczyniają się do osłabienia ostrości wzroku.

Gdy podejrzewamy zapalenie rogówki, skierujmy pacjenta do lekarza.

Jak leczyć zapalenie rogówki?

Do leczenia dostępne są leki z przepisu lekarza. W zależności od rodzaju zakażenia stosuje się leki przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe lub przeciwgrzybicze. W przypadku zapalenia rogówki spowodowanego zespołem suchego oka pomocne będą krople długotrwale nawilżające i kojące (np. zawierające kwas hialuronowy i jego pochodne, ektoinę i dexpantenol).

Leki przeciwbakteryjne

Leki przeciwbakteryjne najczęściej stosowane w zapaleniu rogówki to krople lub maści oczne zawierające:

• cyprofloksacynę
• ofloksacynę
• moksyfloksacynę
• tobramycynę
• neomycynę
• gentamycynę
• amikacynę

Substancje te hamują namnażanie się bakterii oraz działają bakteriobójczo.

Należy je stosować zgodnie z zaleceniem lekarza. W przypadku ofloksacyny zaleca się aplikację kropli najczęściej od 3 do 4 razy na dobę w odstępach około 5-6-godzinnych.

Jeśli lekarz zalecił również maść, należy stosować ją zawsze jako ostatnią. Jeśli zalecana jest raz na dobę, zwykle podaje się ją wieczorem do worka spojówkowego, wyciskając zawartość tuby wielkości mniej więcej ziarnka grochu.

W przypadku cyprofloksacyny stosowanej we wrzodziejącym zapaleniu rogówki dawkowanie rozpoczyna się nawet od 2 kropli podawanych co 15 minut, a następnie co 30 minut, wydłużając odpowiednio odstęp między dawkami w ciągu doby. Wrzodziejące zapalenie rogówki może wymagać leczenia dłuższego niż 14 dni. O długości terapii decyduje oczywiście lekarz.

Przy stosowaniu antybiotyków do gałki ocznej należy pamiętać, że podczas aplikowania kropli mogą one dostać się do jamy nosowo-gardłowej i przyczyniać się do powstawania oporności niektórych szczepów bakterii na dany antybiotyk.

Miejscowe podawanie leków ocznych zawierających substancje czynne  jak antybiotyki czy sterydy niesie ze sobą ryzyko wchłonięcia leku do krążenia ogólnego i tym samym działania ogólnoustrojowego. Jeśli pacjent dodatkowo stosuje leki ogólne o działaniu przeciwbakteryjnym, czy przeciwzapalnym (sterydy) ryzyko to jest większe.

W przypadku ofloksacyny i cyprofloksacyny, które należą do grupy chinolonów, istnieje ryzyko wystąpienia zapalenia ścięgien lub nawet ich zerwanie. U pacjentów borykających się z chorobami mięśni i stawów, a także przyjmujących doustne antybiotyki takie ryzyko znacznie wzrasta.

Leki przeciwwirusowe

Znacznie rzadziej przyczyną zapalenia rogówki są wirusy. Na te patogeny antybiotyki nie działają, skuteczne będą leki hamujące namnażanie się wirusów. Najczęściej stosowany jest acyklowir i gancyklowir. Acyklowir zaburza syntezę wirusowego DNA [2].

Wirusowe zapalenie rogówki może być wywołane przez trzy wirusy: Herpes Simplex Virus (wirus opryszczki), adenowirusy oraz VZV (Varicella Zoster -półpasiec oczny).

Czas trwania infekcji to zwykle dwa-trzy tygodnie, objawy we wszystkich trzech zakażeniach są podobne, jedynie w półpaścu ocznym występują obrzęk i zaczerwienienie powiek [1,2].

Istotna jest izolacja chorego, ponieważ wirusowe zapalenie rogówki jest chorobą wysoce zakaźną. Oprócz leków miejscowych, w przypadku półpaśca, lekarz może zlecić ogólnoustrojowe leczenie przeciwwirusowe (acyklowir), a także leki sterydowe i przeciwbólowe. Jeśli dojdzie do nadkażenia bakteryjnego, lekarz może zalecić antybiotyk.

Nie można bagatelizować wirusowego zapalenia rogówki, ponieważ prowadzić może to do poważnych następstw – rozległego wrzodziejącego zapalenia, a także zapalenia nerwu trójdzielnego.

Bywa również tak, że choroba często nie wymaga podawania leków i samoistnie ustępuje.

Leki przeciwgrzybicze

Grzybicze zapalenie rogówki najczęściej wywołane jest grzybami nitkowatymi z rodzaju Fusarium oraz Candida [4]. Choroba jest następstwem wnikania do rogówki patogenów przez uszkodzoną strukturę (uraz mechaniczny, niewłaściwe noszenie soczewek kontaktowych, zabieg operacyjny).

Pacjenci leczeni immunosupresyjnie są z reguły bardziej narażeni na ciężkie objawy grzybiczego zapalenia rogówki.

Obecnie w Polsce nie są dostępne gotowe preparaty kropli czy maści ocznych zawierających związki przeciwgrzybicze. Odpowiednie leki sporządza się z przepisu lekarza w aptekach szpitalnych bądź otwartych z recepturą oczną.

Do leczenia wykorzystuje się roztwór amfoterycyny B oraz worykonazolu (przygotowywany z płynu dożylnego) w odpowiednich dawkach.

Worykonazol jest substancją o większym bezpieczeństwie i skuteczności od amfoterycyny B [4]. Do leczenia wykorzystuje się również flukonazol i clotrimazol (clotrimazol w formie 1% maści – preparat Aristen).

Co warto stosować na zapalenie rogówki?

W leczeniu zapalenia rogówki bardzo istotne jest właściwe rozpoznanie. Gdy farmaceuta podejrzewa zapalenie rogówki u pacjenta, bezwzględnie powinien skierować go do lekarza.  Różnicowanie zapalenia spojówek od zapalenia rogówki może być problematyczne, więc należy zachować szczególną ostrożność w dobieraniu leków bez recepty (tylko w przypadku niepowikłanego zapalenia spojówek).

Na rynku jest obecnie cała gama leków na receptę skutecznych w leczeniu tego schorzenia. Informacje przekazywane pacjentowi przy wydawaniu tych leków powinny zawierać sposób dawkowania, informację o nieprzerywaniu terapii na własną rękę oraz możliwych działaniach niepożądanych. Pomoże to pacjentowi we właściwym prowadzeniu terapii i jej sukcesie.

Małpia ospa (ang. monkeypox) to zoonoza, czyli choroba odzwierzęca. Wywołuje ją wirus ospy małpiej, który należy do rodziny Poxviridae i rodzaju Orthopoxvirus. Jest to wirus DNA [1,2].

Pierwszy raz wirusa ospy małpiej odkryto w 1959 r. u małp znajdujących się w ośrodku badawczym w Kopenhadze w Danii. Przez wiele lat była to choroba, która dotykała głównie te zwierzęta. U ludzi pierwszy przypadek ospy małpiej potwierdzono dopiero 1 września 1970 r. u 9-miesięcznego dziecka w Demokratycznej Republice Kongo [1].

Co ciekawe określenie “małpia” nie jest tu do końca na miejscu, bo wirus został faktycznie odkryty po raz pierwszy u małp, jednak największym rezerwuarem u zwierząt są gryzonie – głównie wiewiórki i szczury [3].

Od tamtego czasu ospa małpia występowała głównie w krajach zachodniej i środkowej Afryki [1,3].

Jak można zarazić się ospą małpią?

Z racji tego, że małpia ospa jest zoonozą, to można się nią zarazić poprzez kontakt człowieka ze zwierzęciem. Może to być kontakt z:

• płynami ustrojowymi,
• krwią,
• zmianami skórnymi u zwierzęcia.

Najczęściej następuje to w wyniku pogryzienia człowieka lub dotykania zwierzęcia. Wirusem można się zarazić nie tylko od żywego, ale i martwego zwierzęcia. Wiele przypadków zakażeń w Afryce było spowodowanych polowaniem na gryzonie, aby zdobyć pożywienie. Dotyczyło to głównie biedniejszych ludzi. Wirus do organizmu ludzkiego dostaje się poprzez:

• zranioną skórę,
• błony śluzowe – oczy, nos, usta,
• drogi oddechowe [1,3].

Natomiast powodem do obawy jest fakt, że chorobą można zarazić się także poprzez kontakt z człowiekiem. Następuje to głównie w wyniku kontaktu z krwią i płynami ustrojowymi. Zakażenie możliwe jest także poprzez bliskie obcowanie z chorym, np. w wyniku kontaktu seksualnego. Zarazić można się również poprzez drogę kropelkową oraz kontakt np. z zanieczyszczoną pościelą lub ubraniami chorego [1,3,4].

Co prawda do zakażeń pomiędzy ludźmi poprzez drogę kropelkową dochodzi stosunkowo rzadko, jednak uważa się, że to ta droga mogła być powodem rozwoju zakażeń szpitalnych w Centralnej Afryce [3].

Charakterystyka małpiej ospy

Wirusy ospy małpiej i ospy prawdziwej są podobne do siebie, dlatego objawy chorobowe również bywają zbliżone. Poniżej przedstawiamy charakterystykę rozwoju choroby.

Małpia ospa to choroba, która trwa dość długo. Okres inkubacji wirusa, czyli czas od zakażenia się do pierwszych objawów wynosi od 5 do nawet 21 dni. Objawy chorobowe trwają od 2 do 5 tygodni [3].

Jak rozpoczyna się małpia ospa?

Objawy są niejednoznaczne. Na początku to klasyczne objawy grypopodobne, takie jak gorączka, bóle kości i mięśni, ból głowy, dreszcze. Może dojść do powiększenia węzłów chłonnych. Często występuje również zapalenie błony śluzowej gardła, spojówek oraz narządów płciowych. Pacjent odczuwa przewlekłe zmęczenie [1,3].

Głównym objawem ospy małpiej jest wysypka, jednak nie pojawia się ona od razu! Najpierw najczęściej pacjent dostaje gorączki, a dopiero po 1 do 5 dni na ciele pojawia się wysypka [3].

Jak wygląda wysypka w małpiej ospie?

Na początku zmiany pojawiają się na twarzy, następnie przechodzą stopniowo na całe ciało w kierunku rąk, nóg i stóp. Z początku pojawiają się plamki, które przechodzą w grudki oraz pęcherzyki, które mogą być wypełnione płynem. Ich wielkość jest różna – od małych po większe. W miarę upływu czasu krostki zamieniają się w strupy, które na koniec choroby same odpadają [3].

Kiedy można się nią zarazić?

Ospą małpią można zarazić się, już 2 dni przed wystąpieniem wysypki. Człowiek zaraża aż do momentu całkowitego opadnięcia strupów [5].

Czy ospa małpia jest groźna?

Z pewnością jest to choroba, której nie należy lekceważyć. Ospa małpia jest samoograniczająca się, więc w wielu przypadkach może minąć sama, jednak jej śmiertelność szacuje się od 1 do 10% [3,6]!

Ospa małpia jest bardziej niebezpieczna u dzieci, kobiet w ciąży oraz osób z osłabioną odpornością [3,6].

Jakie mogą być komplikacje po ospie małpiej?

Najczęstsze powikłania po ospie małpiej to nadkażenia bakteryjne zmian skórnych. Może dojść również do zaburzeń oddechowych lub odoskrzelowego zapalenia płuc. Zgłaszano także przypadki zapalenia mózgu lub zapalenia rogówki, które postępowało aż do utraty wzroku. Oprócz tego często pojawiały się zaburzenia żołądkowo-jelitowe, np. wymioty lub biegunki [3].

Ospa małpia a ospa prawdziwa

Obie jednostki chorobowe są dosyć podobne do siebie, więc czasami ciężko je odróżnić. Najlepsze do diagnostyki różnicowej będą badania diagnostyczne oparte na metodach genetycznych, np. RT-PCR [1].

Wysypka w przypadku małpiej ospy jest nieco łagodniejsza niż przy ospie prawdziwej. U chorych na małpią ospę bardzo często dochodzi do powiększenia węzłów chłonnych (nawet w 90% przypadkach), a jeśli człowiek choruje na ospę prawdziwą, to ta ilość jest znacznie mniejsza [1,3,6].

Jak leczyć ospę małpią?

Ospa małpia jest samoograniczającą się chorobą. Podstawową kwestią jest izolacja pacjenta i leczenie wspomagające. Ważne jest prawidłowe odżywianie pacjenta i dbanie o to, aby się nie odwodnił.

Polecanym lekiem na ból głowy i gorączkę jest paracetamol. Zmiany skórne należy odkażać klasycznymi środkami antyseptycznymi (np. Octenisept, Oktaseptal). Nie wolno ich rozdrapywać. Stosowanie antybiotyków jest jedyne wskazane, jeśli nastąpi nadkażenie bakteryjne [5].

Z racji tego, że wirus jest podobny do ospy prawdziwej, to można wykorzystywać leki przeciwwirusowe takie, jak stosuje się w ospie prawdziwej.

Tekowirymat w leczeniu ospy małpiej

Lekiem, który stosuje się do leczenia ospy małpiej jest tekowirymat. Substancja posiada rejestrację również w leczeniu ospy prawdziwej i krowiej. To lek, który podaje się nawet u dzieci, ale jedynie u tych, które ważą co najmniej 13 kg [7].

Leczenie należy rozpocząć jak najszybciej po rozpoznaniu choroby, a zasady dawkowania zostały zebrane w Tabeli 1 [7].

Tabela 1. Dawkowanie Tecovirimat SIGA [7].

Inne leki przeciwwirusowe, które można stosować w leczeniu ospy małpiej (ale nie mające typowej rejestracji w tym kierunku) to cydofowir i bryncydofowir [8,9].

Czy istnieje szczepienie przeciwko małpiej ospie?

Aktualnie na rynku farmaceutycznym nie ma szczepionki, która jest przeznaczona do uodparniania przeciwko ospie małpiej.

Do 1980 r. w Polsce szczepiono przeciwko ospie prawdziwej. WHO w 1980 r. ogłosiła, że wyeradykowano ospę prawdziwą i nie zagraża już ona populacji, dlatego podjęto decyzję o przerwaniu szczepień [10].

Z racji podobieństwa obu wirusów wykazano, że szczepienie przeciwko ospie prawdziwej chroni również w pewnym stopniu przed ospą małpią. Na ospę prawdziwą nie szczepi się już ponad 40 lat. Stopień ochrony spada z upływem czasu, dlatego nie można stwierdzić jednoznacznie, że po tak długim okresie ochrona jest bardzo wysoka. Jednak uważa się, że ochrona przed ciężką postacią choroby występuje nawet przez kilkadziesiąt lat [3,11].

Czy warto szczepić się prewencyjnie przeciwko małpiej ospie?

Żadna ze światowych organizacji nie zaleca aktualnie prewencyjnego szczepienia przeciwko ospie prawdziwej, aby uzyskać odporność na ospę małpią. Jedyne zalecenia dotyczą osób po faktycznym narażeniu na zakażenie i to głównie u ludzi, np. z niedoborami odporności, którzy mogliby ciężko przechodzić chorobę [11].

Nie ma nawet zalecenia co do szczepień dla osób, które opiekują się chorymi na ospę małpią. Podstawową są tu środki ochrony osobistej [11].

IMVANEX – szczepionka przeciwko ospie prawdziwej

Jedyną zarejestrowaną szczepionką przeciwko ospie prawdziwej w Polsce jest Imvanex. To najnowsza szczepionka trzeciej generacji o wysokim profilu bezpieczeństwa. Szczepionkę podaje się w schemacie dwudawkowym, gdzie drugą dawkę aplikuję się co najmniej 28 dni po pierwszej. Są to zalecenia dla osób nieszczepionych wcześniej na ospę prawdziwą. Jeśli byłeś szczepiony przeciwko ospie prawdziwej, to decyzję o dawce przypominającej musi podjąć lekarz. Szczepionka przeznaczona jest dla osób dorosłych [12].

Ospa prawdziwa to nie ospa wietrzna

Częściową ochronę daje jedynie szczepienie przeciwko ospie prawdziwej. Aktualnie nie można kupić tego preparatu na własną rękę w aptece. Pamiętajmy, że ospa wietrzna to zupełnie inna choroba i szczepienie przeciwko ospie wietrznej nie daje odporności ani na ospę prawdziwą, ani na ospę małpią!

Małpia ospa – czy jest się czego bać?

Przez wiele lat małpia ospa była głównie chorobą charakterystyczną dla zachodniej i centralnej Afryki. W przeszłości małpia ospa pojawiła się jednak już poza kontynentem afrykańskim, np. w USA. Zarejestrowano kilkadziesiąt przypadków w 2003 roku i choroba ustąpiła.

Teraz sytuacja jest nieco inna. Zgodnie z danymi WHO 15 czerwca 2022 roku potwierdzono 2103 przypadki w Europie (3 w Polsce) i tylko 1 śmiertelny. ECDC podaje, że liczba przypadków na 22 czerwca 2022 roku to już 2746 – więc niestety jest tendencja wzrostowa [13,14].

Jednak WHO określa zagrożenie jako średnie ze względu na m.in. niską liczbę przypadków śmiertelnych. Dużo aktualnych przypadków potwierdza się wśród homoseksualnych mężczyzn, jednak mogą to być nie do końca rzeczywiste liczby ze względu na ewentualne niedoszacowanie przypadków [14].

Ogólne ryzyko dla całej populacji jest niskie. Większe ryzyko istnieje dla osób opiekujących się i leczących zakażonych, jednak podstawową metodą ochrony są środki ochrony osobistej. Dodatkowo wszystkie aktualnie potwierdzone przypadki małpiej ospy to wariant zachodnioafrykański, cechujący się znacznie lżejszym przebiegiem niż środkowoafrykański [14]

Sytuację trzeba kontrolować i być przygotowanym na wszystko, jednak aktualnie nie ma powodów do paniki.

Odżywki — co jest w nich złego?

Bimatoprost to substancja aktywna dobrze znana osobom cierpiącym na jaskrę lub ciśnienie wewnątrzgałkowe. Występuje w postaci kropli do oczu, które pacjenci muszą regularnie aplikować. Jaki ma to związek z tytułowymi odżywkami? Taki, że jednym z działań niepożądanych bimatoprostu jest nadmierny wzrost długości rzęs. Fakt ten został rychło wykorzystany przez producentów kosmetyków [1,2].

Odżywki z bimatoprostem — co pomogą spowodować?

Bimatoprost to lek, a każdy lek posiada także działania niepożądane. Choć nasilony wzrost rzęs wydaje się niezbyt groźnym skutkiem ubocznym, a wręcz przeciwnie — nawet pożądanym, to na tym nie kończy się lista potencjalnych konsekwencji. Lek ten może także spowodować:

• przekrwienie spojówek;
• świąd;
• stany zapalne rogówki i spojówki;
• uczucie pieczenia;
• podrażnienie oczu i łzawienie;
• pogorszenie ostrości widzenia;
• ból oka i głowy;
• wzmożoną pigmentację tęczówki oraz skóry wokół oczu [1,2]. (Czytaj także: Jak zadbać o oczy?)
  

Kosmetyk a lek

W związku z tym, że odżywki z bimatoprostem nie są lekami, producenci nie muszą podawać informacji dotyczących ich potencjalnych działań niepożądanych. W przypadku tak intensywnych skutków ubocznych, jakie może wywołać bimatoprost, byłoby to jednak bardzo wskazane.

Chociaż stężenie bimatoprostu w odżywkach jest niższe niż w leczniczych kroplach do oczu, to efekt porostu rzęs jest mimo wszystko zazwyczaj bardzo wyraźny. Rzęsy rzeczywiście rosną szybciej, ale warto dodać, że często nie dzieje się to tak, jakbyśmy tego oczekiwali. Nierzadko rosną one w różnych kierunkach — nawet w stronę gałki ocznej. Mogą rosnąć także w kącikach oczu, nad linią rzęs, wewnątrz powiek i wszędzie tam, gdzie niechcący mogliśmy zaaplikować odżywkę [1,2].

Analogi prostaglandyn

Bimatoprost jest analogiem prostaglandyn — szerokiej grupy ludzkich hormonów, wykazujących zbliżone działanie. Analizując składy poszczególnych odżywek, faktycznie możemy się natknąć na sam bimatoprost, jednak często preparaty mogą zawierać właśnie jego analogi. Czerwona lampka powinna nam się zapalić, gdy w składzie znajdziemy również:

• • Trifluoromethyl Dechloro Ethylprostenolamide;
  • Isopropyl Cloprostenate;
  • Dechloro Dihydroxy Difluoro Ethylcloprostenolamide;

• 17-Phenyl Trinor Prostaglandin E2 Serinol Amide;

• Methylamido Dihydro Noralfaprostal.

Są to związki zbliżone budową i działaniem to bimatoprostu — mogą zatem wywołać podobne działania niepożądane.

Chociaż producenci odżywek z bimatoprostem deklarują, że są one przebadane i uznane przez specjalistów za bezpieczne, to nie można zapomnieć również o tym, że okolice oczu są wysoko wrażliwe, a my, aplikując jakikolwiek preparat, nie zawsze robimy to zgodnie z wytycznymi.

Jakie są odżywki do rzęs bez bimatoprostu?

Większość odżywek do rzęs dostępnych w aptekach zawiera bimatoprost, aczkolwiek znajdą się także pozycje bez tego składnika.

Regenerum do rzęs i brwi

• Zawiera lipooligopeptydy, ekstrakt ze świetlika, aloes, witaminę E, olejek rycynowy, witaminę B5 ;
• Produkt przeznaczony do pielęgnacji i wspomagania wzrostu rzęs;
• W opakowaniu znajduje się serum w postaci eyelinera oraz serum ze szczoteczką;
• Po zmyciu makijażu należy nałożyć serum w postaci eyelinera na linie rzęs, a następnie serum ze szczoteczką nałożyć na rzęsy i brwi;
• Stosować codziennie przed snem. Po uzyskaniu zadowalających efektów można stosować raz lub dwa razy w tygodniu;
• Produkt bezpieczniejszy niż pozostałe dostępne na rynku;
• Dobra cena.

Olejek rycynowy z aplikatorem

• Czysty olejek rycynowy;
• Odżywia rzęsy, pozwalając im szybciej rosnąć;
• Można stosować codziennie na linie rzęs i całe rzęsy nakładając przy pomocy szczoteczki;
• Bezpieczny produkt;
• Najtańszy z dostępnych;
• Posiada aplikator ułatwiający aplikację produktu.

Od czego rosną rzęsy?

Rzęsy tak samo jak inne włosy na ciele mają naturalną tendencję do wypadania oraz posiadają cykle wzrostu. Na kondycję wzrostu i stanu rzęs wpływa ogólny stan zdrowia organizmu oraz niedobory witaminowe.  Znaczny wpływ ma pielęgnacja okolic oczu. Nadmierne wypadanie może być spowodowane używaniem kosmetyków niskiej jakości, lub zbyt rzadkim zrywaniem makijażu.

• obniżonej odporności,
• w zmęczeniu i stresie,
• w immunosupresji (leczenie po przeszczepach),
• starszym wieku.

W wymienionych sytuacjach wirus przemieszcza się nerwami czuciowymi w kierunku skóry i wywołuje zmiany dermatologiczne. Półpasiec jest chorobą wirusową, która dotyka osoby starsze. Objawia się zmianami skórnymi i nerwobólami [1]. 

Objawy półpaśca 

Głównym objawem półpaśca jest charakterystyczna osutka, czyli pęcherzykowo-grudkowa wysypka skóry. Wysypka pojawia się w miejscu unerwionym przez zainfekowany nerw. Najczęściej na twarzy w pobliżu oczodołu, na tułowiu obejmuje klatkę piersiową i okolice pasa. Rzadziej obejmuje kończyny. Charakterystyczną cechą zmian skórnych jest to, że nie przekraczają linii środkowej ciała, obejmują jedną połowę. Wysypka piecze i swędzi, a miejsce jest przeczulone i bolesne. Zmianom skórnym towarzyszą dolegliwości bólowe. Mogą to być utrudniające funkcjonowanie bóle neuropatyczne. 

Wirus atakuje gałkę oczną, wtedy wywołuje zapalenie rogówki. Czasami nerwy słuchowe i wtedy wywołuje zapalenie ucha. U osób z obniżoną odpornością występuje tzw. postać rozsiana oraz ryzyko zapalenia:

• płuc,
• wątroby,
• mózgu. 

Półpasiec w rozsianej postaci leczy się kompleksowo. Lekarze łączą leki przeciwwirusowe i przeciwbólowe.  

Leczenie półpaśca  

W typowym półpaścu stosuje się doustne leczenie Acyclovirem (Zovirax, Heviran, Hascovir). A u chorych z obniżoną odpornością lub w ciężkim przebiegu lekarz rozważy podanie dożylne. Natomiast do uśmierzenia bólu neuropatycznego początkowo wystarczy paracetamol. Przy silniejszym bólach lekarz zleci niesteroidowe leki przeciwzapalne np. Ketoprofen (Ketonal, Profenid, Ketolek) lub Naproxen (Anapran, Nalgesin), a nawet słaby opioid np. Tramadol (Tramal, Poltram) lub buprenorfinę (Transtec w postaci plastrów). 

Kolejnym krokiem w leczeniu bólu jest zastosowanie koanalgetyku, czyli leku uzupełniającego leczenie przeciwbólowe. Do wyboru są leki:

• przeciwdepresyjne (mianseryna, mirtazapina)
• przeciwdrgawkowe (karbamazepina, okskarbazepina, lamotrygina, topiramat, pregabalina, gabapentyna)
• tzw. tropikalne (lidokaina w postaci plastrów) [1].

Powikłania choroby 

Najczęstszym powikłaniem półpaśca jest przewlekły ból, który lokalizuje się w miejscu występowania wysypki. Jest to neuralgia półpaściowa. Ból utrzymuje się dłużej niż 30 dni po ustąpieniu wysypki i utrudnia życie chorego. Innym powikłaniem jest upośledzenie, a nawet utrata słuchu z powodu zajęcia przez wirusa nerwu słuchowego. 

Jeśli wirus zaatakuje nerwy gałki ocznej, chory może stracić ostrość widzenia. A w przypadku porażenia nerwów, nawet utracić całkowicie wzrok. Ciężkim powikłaniem jest zapalenie mózgu, które może prowadzić do zgonu chorego. Półpasiec jest przypadłością przewlekle chorych, hospitalizowanych na oddziałach szpitalnych, szczególnie onkologicznych [3]. 

Czytaj więcej: Mięczak zakaźny i 7 sposobów ochrony przed chorobą

Czy półpaścem można się zarazić? 

Wirus półpaśca może przenosić się na osoby, które nie chorowały na ospę wietrzną. W takich przypadkach dochodzi do rozwoju ospy wietrznej. Natomiast nie rozwinie się bezpośrednio półpasiec. Jednak ryzyko zakażenia jest stosunkowo małe. Wirus rozprzestrzenia się po bezpośrednim kontakcie z płynem surowiczym z wysypki. Dlatego chory powinien chronić skórę szczelnym ubraniem, aby nie doszło do uszkodzenia. A osoby z otoczenia powinny obchodzić się delikatnie z chorymi. Natomiast nie ma zagrożenia w przypadku krótkotrwałych kontaktów. Wirus nie przenosi się drogą kropelkową. 

Niestety w niektórych grupach półpasiec stwarza duże zagrożenie. Ponieważ ryzyko zakażenia i powikłań wzrasta u

• Kobiet ciężarnych; 
• Wcześniaków urodzone przez matki, podatne na zachorowanie na ospę wietrzną;
• Dzieci urodzone poniżej 28. tygodnia ciąży lub o masie ciała poniżej 1000 gramów, niezależnie od tego, czy matka przechorowała ospę wietrzną lub była szczepiona;
• Pacjentów z zaburzeniami odporności niezależnie od wieku.

W wymienionych przypadkach lepiej unikać kontaktów z chorymi na półpasiec. Szczepionka przeciwko półpaścowi nie jest jeszcze dostępna w Polsce [1].

Jakie są objawy opryszczki wargowej?

Objawy opryszczki wargowej to przede wszystkim zmiany skórne, które pojawiają się głównie w okolicy warg. Jednak mogą występować również na błonie śluzowej wewnątrz ust, podniebieniu lub języku. Początkowe objawy opryszczki na wardze to:

• swędzenie;
• pieczenie;
• tkliwość;
• ból.

Tym symptomom towarzyszy zaczerwienienie oraz lekki obrzęk. Pacjenci mogą doświadczyć również lekkiej gorączki. W miarę rozwoju choroby dochodzi do pojawienia się widocznej opryszczki, która często jest niejednorodna. Na początku przybiera formę grudek, następnie pęcherzyków, a w ostatecznej fazie może przypominać wrzody. Opryszczka, która pojawia się na ustach bądź w ich okolicy najczęściej ma formę grudek i pęcherzyków. Natomiast zmiany występujące na błonach śluzowych niejednokrotnie mają poważniejszy przebieg i mogą przypominać wspomniane wrzody bądź pęcherzyki wypełnione płynem [2,3]. Pacjenci skarżą się także na trudności w jedzeniu i piciu.

Czy można pozbyć się opryszczki w jedną noc?

Całkowite pozbycie się opryszczki w jedną noc jest praktycznie niemożliwe, ale można znacząco złagodzić objawy i przyspieszyć proces gojenia. Kluczowe jest szybkie działanie na pierwszym etapie infekcji – kiedy zaczynasz odczuwać swędzenie, mrowienie lub pieczenie na ustach.

Jak leczyć opryszczkę wargową?

Jeżeli opryszczka po pewnym czasie sama ulegnie wyleczeniu, to czy warto stosować leki? Badania kliniczne stwierdzają jasno, że przyjmowanie preparatów leczniczych istotnie skraca czas trwania objawów. Opryszki wargowej nie da się pozbyć w jedną noc. Ważne jest jednak, żeby terapię rozpocząć jak najwcześniej — już wtedy, gdy pojawia się ból, pieczenie, swędzenie i tkliwość w miejscu zwykle występującej zmiany, a opryszczki jeszcze nie widać. Preparaty stosowane podczas leczenia opryszczki możemy podzielić na stosowane:

• miejscowo;
• doustnie.

Co zawierają maści na opryszczkę wargową?

Najczęściej pacjenci sięgają po preparaty z acyklowirem w celu pozbycia się opryszczki wargowej lub opryszczki narządów płciowych. Niestety, choroba ta jest nieuleczalna. Po zastosowaniu leku następuje poprawa, ale zagojenie zmiany na ustach nie wiąże się z jednoczesnym pozbyciem się wirusa z organizmu. Pozostaje on w uśpieniu w zwojach nerwowych i atakuje po raz kolejny w momencie naszego osłabienia.

Acyklowir działa selektywnie w komórkach zakażonych wirusem, ponieważ jedynie w nich hamuje proces namnażania się patogenu. Substancja ta nie likwiduje jednak całkowicie wirusa opryszczki. Stosowanie leku zmniejsza dyskomfort i przyspiesza gojenie się zmian opryszczkowych [8,9]. Preparaty z acyklowirem do stosowania zewnętrznego oraz tabletki zawierające 200 mg lub 400 mg tej substancji można nabyć w aptece bez recepty. Wysokie dawki leku, czyli 800 mg, są dostępnej jedynie z przypisu lekarza.

Acyklowir jest stosowany w leczeniu:

• opryszczki narządów płciowych;
• opryszczki wargowej;
• półpaśca;
• ospy wietrznej u pacjentów z obniżoną odpornością;
• opryszczki pospolitej u noworodków;
• zapalenia mózgu wywołanego przez opryszczkę pospolitą;
• opryszczkowego zapalenia rogówki oka;
• zakażenia wirusem cytomegalii u kobiet w ciąży i osób z obniżoną odpornością;
• mononukleozy zakaźnej [7].

Jaka jest najlepsza maść na opryszczkę wargową?

Jak wspomnieliśmy powyżej, maści na opryszczkę wargową zawierają substancje o działaniu przeciwwirusowym – acyklowir. Związek ten występuje zawsze w tym samym stężeniu. Miejscowe leki na opryszczkę wargową mogą być w postaci kremu, żelu (lekka konsystencja) lub maści (gęsta, lepka konsystencja). Wybór najlepszej maści na opryszczkę zależy zatem poniekąd od naszych potrzeb i preferencji. Niektóre maści na opryszczkę wargową są wzbogacone także o hydrokortyzon, który ma działanie m.in. przeciwzapalne (np. Zovirax Duo).

Hevipoint, sztyft na skórę

O produkcie

• zawiera tylko acyklowir;
• do stosowania od 12. roku życia;
• forma sztyftu zapewnia szybką aplikację i wchłonięcie preparatu.

Axoviral, krem

O produkcie

• zawiera substancję czynną o potwierdzonej skuteczności terapeutycznej;
• zarejestrowany jako lek, co gwarantuje jakość produktu;
• nie wolno stosować leku w leczeniu opryszczki narządów płciowych;
• substancje pomocznie, w tym glikol propylowy i alkohol cetostearylowy, mogą powodować podrażnienie skóry;
• zawiera tylko acyklowir.

Zovirax Intensive, krem

O produkcie

• zawiera substancję czynną o potwierdzonej skuteczności terapeutycznej;
• zarejestrowany jako lek, co gwarantuje jakość produktu;
• krem zawiera glikol propylenowy, alkohol cetostearylowy i laurylosiarczan sodu, które mogą powodować podrażnienia skóry;
• lek można stosować w ciąży za zgodą lekarza;
• zawiera tylko acyklowir.

Zovirax Duo, krem

O produkcie

• najsilniejszy preparat na opryszczkę, gdyż zawiera hydrokortyzon (substancję sterydową) o dodatkowym działaniu przeciwzapalnym i redukującym świąd;
• ważny 3 miesiące po otwarciu;
• do stosowania od 12. roku życia;
• zarejestrowany jako lek bez recepty.

Hascovir Lipożel, żel

O produkcie

• zawiera tylko acyklowir;
• zawiera substancję czynną o potwierdzonej skuteczności terapeutycznej;
• zarejestrowany jako lek, co gwarantuje jakość produktu;
• leku nie wolno stosować na błony śluzowe;
• lek w postaci żelu – szybciej się wchłania niż krem.

Herpex, krem

O produkcie

• zawiera substancję czynną o potwierdzonej skuteczności terapeutycznej;
• zarejestrowany jako lek, co gwarantuje jakość produktu;
• zawiera tylko acyklowir;
• do stosowani u dzieci w wieku powyżej 4. tygodni;
• leku nie wolno stosować na błony śluzowe;
• stosowanie kremu na narządy płciowe i w okolicy odbytu może zmniejszyć wytrzymałość prezerwatywy z lateksu na rozdarcie;
• substancja pomocnicza kremu, glikol propylenowy, może powodować podrażnienia skóry.

Filmogel Opryszczka, opatrunek w płynie

O produkcie

• można stosować już u dzieci powyżej 6. roku życia;
• można stosować niezależnie od stopnia nasilenia choroby;
• wyrób ten izoluje zakażoną skórę, ograniczając dalsze rozprzestrzenianie się wirusa;
• 1 opakowanie zawiera aż 24 dawki;
• wyrób medyczny – brak potwierdzonej skuteczności i jakości odpowiednimi badaniami;
• brak dokładnego składu;
• produkt nie może być stosowany w ciąży i w trakcie karmienia piersią;
• może drażnić oczy.

Jak można zarazić się opryszczką?

Zakażenia wirusem opryszczki są powszechne, a transmisja drobnoustroju prosta. Najczęstszą drogą zakażenia będzie bezpośredni kontakt ze skórą lub błoną śluzową osoby zarażonej, np. poprzez pocałunek, korzystanie ze wspólnych ręczników, środków higieny osobistej lub nawet naczyń bądź sztućców [1,2].

Wirus opryszczki pospolitej dostaje się do naszego organizmu poprzez skórę lub błony śluzowe. Następnie dociera do komórek nerwowych, ale również do naskórka i skóry właściwej. Tam następuje jego replikacja. Objawy chorobowe nie są widoczne od razu. Podczas pierwszego kontaktu z wirusem, symptomy pojawią się dopiero po około 20 dniach [2].

Czy opryszczka wargowa jest groźna?

Statystycznie rzecz ujmując, pierwszy kontakt z wirusem opryszczki następuje najczęściej już przed 20. rokiem życia. Dolegliwość w większości przypadków nie jest groźna dla zdrowia, jednak może zmniejszać komfort życia codziennego. Pacjenci zakażeni wirusem HIV, będący w trakcie chemioterapii lub cierpiący na niedobory odporności z reguły mają cięższe objawy, a leczenie często jest utrudnione. Problematyczne stają się nawroty choroby, które mogą występować nawet do 12 razy w ciągu roku.

Jakie czynniki nasilają opryszczkę?

Częste pojawienie się opryszczki zazwyczaj nie jest związane z ponownym zakażeniem. Wynika to z tego, że wirus pozostaje w formie uśpionej. Czynniki, które powodują nawrót to:

• światło słoneczne;
• stres;
• gorączka;
• miesiączka;
• infekcje górnych dróg oddechowych.

Opryszczka na wardze ma charakter samoograniczający. Nieleczone objawy ustępują zwykle po około 10 – 14 dniach. Częstotliwość nawracających zmian skórnych maleje po 35. roku życia [1,2,3].

Opryszczka na ustach w ciąży. Co robić?

Występowanie opryszczki wargowej u kobiet w ciąży jest nieco problematyczne. Brak jest jednoznacznych badań naukowych, które potwierdzają bezpieczeństwo. Według lekarzy i ekspertów acyklowir jest środkiem, który stosuje się szeroko i wydaje się być bezpieczny w II i III trymestrze ciąży. Jedno badanie dowodzi zwiększenia ryzyka wystąpienia wytrzewienia (wrodzony rozszczep powłok brzusznych [9]) po zastosowaniu acyklowiru w I trymestrze. W III trymestrze również stosowanie famcyklowiru i walacyklowiru wydaje się być bezpieczny [3]. Pomimo powyższych dowodów, nie należy rozpoczynać leczenia samodzielnie. Ostateczną decyzję musi podjąć lekarz prowadzący.

Opryszczka wargowa u dzieci. Jak leczyć?

Wymienione wcześniej preparaty, które stosuje się do leczenia opryszczki wargowej, nie zawsze są przeznaczone do terapii dzieci. Produkty podawane miejscowo w większości przypadków można stosować od 6. roku życia. Leki doustne zaleca się podawać dopiero od 18. roku życia. Czy jest jakieś rozwiązanie dla młodszych?

Chorobę u dzieci można leczyć acyklowirem w formie zawiesiny doustnej (Hascovir – 400mg/5ml). Osoby powyżej 2. roku życia powinny przyjmować 2,5 ml leku 5 razy dziennie przez 5 do 10 dni. Dla dzieci poniżej 2. roku życia schemat terapeutyczny przewiduje przyjmowanie połowy wcześniej opisanej dawki – 1,25 ml leku 5 razy dziennie przez 5 do 10 dni [11]. Oprócz tego najmłodsi mogą bez przeszkód używać barierowe plastry na opryszczkę (ochronne).

Jak uniknąć opryszczki? 6 zasad profilaktycznych

W celu uniknięcia wystąpienia opryszczki wargowej (oraz powikłań) należy przestrzegać kilku zasad profilaktycznych:

1. Unikanie bezpośredniego kontaktu fizycznego z osobami, które mają aktualnie widoczne objawy opryszczki.
2. Mycie rąk często, zwłaszcza po kontakcie z osobami, które chorują na opryszczkę wargową.
3. Unikanie drażniących i wysuszających skórę substancji, takich jak długo utrzymująca się wilgoć, alkohol, detergenty i chemikalia.
4. Zwiększanie odporności i utrzymywanie zdrowego stylu życia. Wprowadzenie do diety zdrowych źródeł witamin i minerałów, regularne treningi, ruch na świeżym powietrzu i wystarczająca ilość snu to bardzo ważne elementy profilaktyki.
5. Stosowanie kremów ochronnych, które ochronią skórę przed wysuszeniem, zimnem i promieniowaniem słonecznym.
6. Unikanie stresu, który może zwiększać ryzyko wystąpienia opryszczki.

Pamiętaj, że opryszczka wargowa jest chorobą zakaźną, dlatego ograniczenie kontaktu z innymi osobami oraz wysoka higiena osobista są kluczowe w zapobieganiu rozprzestrzeniania się infekcji. W razie wystąpienia opryszczki, konieczne jest natychmiastowe środki ostrożności, takie jak unikanie bezpośredniego kontaktu z innymi ludźmi oraz stosowanie miejscowych preparatów łagodzących objawy.

Nużeniec ludzki (łac. Demodex folliculorum) oraz nużeniec krótki (łac. Demodex brevis) to roztocza, które pasożytują na ludzkiej skórze. Osiągają długość około 0,3 mm. Najczęściej możemy je znaleźć w okolicach brzegów powiek, jednak mogą powodować również zmiany w obrębie gruczołów łojowych. Pomimo że nużeńce są jednymi z najliczniej występujących ektoparazytów na powierzchni ludzkiej skóry, to jednak nie u wszystkich wywołują objawy chorobowe [1,2].

Skąd się bierze nużeniec w oku? Czy jest zaraźliwy?

Mimo tego, że nużeniec towarzyszy nam od długiego czasu, to jednak nadal nie jest to w pełni poznany pasożyt. Uważa się, że najłatwiej się nim zarazić poprzez:

• kontakty międzyludzkie, takie jak całowanie lub przytulanie,
• korzystanie ze wspólnych ręczników,
• współdzielenie kosmetyków do higieny oczu oraz makijażu,
• używanie wspólnej pościeli.

Niektóre badania wskazują, że na dolegliwości spowodowane nużeńcem częściej cierpią osoby, które chorują na trądzik różowaty oraz posiadają deficyty odpornościowe [2,3].

Jak potwierdzić obecność nużeńca?

Oprócz badania wizualnego obecność pasożyta możemy zdiagnozować również za pomocą obrazu mikroskopowego. W tym celu pobiera się od pacjenta kilka rzęs z obu oczu i obserwuje w powiększeniu.

Nużeniec – charakterystyczne objawy

Nużeniec to pasożyt, który wywołuje niejednorodne symptomy choroby. Pacjenci mogą skarżyć się na uczucie ciała obcego w oku, podrażnienia, pieczenia lub kłucie. Chorobie często towarzyszą objawy, które wskazują na zespół suchego oka. Czynnikiem różnicującym będzie stan rzęs. W przypadku obecności nużeńca będą one osłabione oraz z tendencją do wypadania nawet przy lekkim potarciu. Co więcej, brzegi powiek będą pokryte charakterystyczną wydzieliną, która powoduje sklejanie rzęs u podstawy. Podczas obserwacji z bliska będą one wyglądać tak, jakby były pokryte łupieżem [1]. Podobne objawy mogą powodować infekcje bakteryjne. Jednak w ich przypadku wydzielina zwykle rozłożona jest równomiernie na powierzchni włosów. W przypadku nużeńca znajduje się ona głównie u nasady rzęs [2].

Choroby związane z obecnością nużeńców

Wczesna diagnoza oraz poprawna terapia są kluczowe do skutecznego pokonania pasożyta. W takim przypadku choroba nie powinna powodować większych problemów. Jednak nieleczony nużeniec może doprowadzić do wielu poważnych chorób oczu, takich jak:

• zaburzenia funkcjonowania gruczołów Meiboma,
• zapalenie powiek, rogówki lub spojówki,
• gradówka,
• skrzydlik,
• zespół suchego oka [2].

Czego nie lubi nużeniec oczny?

Nużeniec jest problematyczny w eradykacji, gdyż w rzeczywistości nie ma możliwości jego całkowitego wyeliminowania. Według niektórych badaczy jest on traktowany jako nasz komensal. Z tego powodu jedynym sposobem na wyleczenie, jest redukcja jego ilości w obrębie naszych rzęs. Należy tu zaznaczyć, że główne problemy spowodowane są jego nadmierną ilością. W efekcie celem terapeutycznym staje się przywrócenie naturalnego balansu [2].

Pierwszym krokiem powinno być zadbanie o higienę powiek. Jest to istotny etap w trakcie leczenia nużeńca, ale również stanowi prewencyjne działanie przeciwdziałające jego nawrotowi. Do mycia powiek zaleca się stosowanie szamponów i mydeł dla dzieci ze względu na mniejsze ryzyko podrażnienia oczu [4,5]. Kolejną czynnością, na jakiej należy się skupić to zadbanie o prawidłową kondycję gruczołów wydzielniczych skóry powiek. Nadmierna ilość wydzielanego śluzu przez nużeńce może zablokować ujścia gruczołów Meiboma. Z tego względu stosowanie kompresów cieplnych na oczy (Posiforlid) pozwala na rozbicie nadmiernej i zastygłej wydzieliny, a w efekcie ich udrożnienie [6].

Jak leczyć nużeńca w oczach?

Następny etap walki z nużeńcem to zastosowanie przeznaczonych do tego substancji aktywnych. Co ciekawe, nużeniec jest odporny na środki takie jak erytromycyna, 10% jodopowidon lub 75% alkohol etylowy. Niektóre badania wykazały podatność roztocza na olejek kminkowy, szałwiowy, z kopru ogrodowego, czy mięty pieprzowej [2].

Jako ciekawostkę można potraktować terapię z zastosowaniem żelu z pilokarpiny. To substancja stosowana do leczenia jaskry. Związek wywołuje efekt parasympatykomimetyczny. Po kontakcie związku z nużeńcem następuje porażenie układu oddechowego i motorycznego pasożyta. W badaniach pojawiają się również wzmianki o zastosowaniu metronidazolu bądź iwermektyny. Nie są to jednak terapie stosowane na co dzień [5].

Aktualnie nużeniec jest najczęściej zwalczany przy użyciu preparatów z olejku z drzewa herbacianego. Oprócz różnych substancji chemicznych w nim zawartych największe znaczenie posiada terpinen-4-ol. W terapii stosujemy rozcieńczone roztwory. Zwykle używa się stężenia od 5% do 50%. 5% olejek może być z powodzeniem stosowany na powieki 2 razy dziennie w formie nasączonych płatków do przecierania powiek. Natomiast olejek 50% używa się najczęściej jedynie w specjalistycznych gabinetach w formie peelingów. Pozytywne efekty terapeutyczne zaobserwowane również po zastosowaniu preparatu złożonego z miodu Manuka wraz z cyklodekstrynowym kompleksem metyloglioksalu [2].

Co kupisz w aptece na nużeńca?

W aptece możemy znaleźć różne postacie preparatów przeznaczonych do walki z nużeńcem:

• chusteczki nasączone płynem
  • Blephademodex (terpinen-4-ol, kwas hialuronowy),
  • Demoxoft Clean (D-pantenol, gliceryna, kwas hialuronowy, kwas mlekowy, ekstrakt z liści aloesu),
  • Softeye Blepha (terpinen-4-ol, kwas hialuronowy),
  • Blephaclean,
  • HexaClean,
• płyny
  • Demoxoft Płyn (D-pantenol, gliceryna, kwas hialuronowy, kwas mlekowy, ekstrakt z liści aloesu),
  • Blephasol,
• żele
  • Demoxoft Plus Lipożel (D-pantenol, gliceryna, kwas hialuronowy, ekstrakt z liści aloesu, olejek z lawendy, terpinen-4-ol).

Analizując skład, do leczenia nużeńca najlepsze będą preparaty, takie jak: Blephademodex, Softeye Blepha oraz seria Demoxoft płyn, wraz z lipożelem. Płyn Blephasol oraz chusteczki Blephaclean i HexaClean można stosować do codziennej higieny brzegów powiek.

Skuteczną terapię może zapewnić zastosowanie płynu oraz żelu Demoxoft. Leczenie powinno trwać przynajmniej 6 tygodni. Po umyciu twarzy i oczu należy nasączyć płatek kosmetyczny płynem i dokładnie przemyć górną i dolną powiekę od zewnątrz do wewnątrz. Ze względów higienicznych do każdego oka używajmy nowego płatka. Tę czynność wykonujemy rano i wieczorem. Dodatkowo na noc należy nanieść i wmasować cienką warstwę lipożelu na górną powiekę — możliwie jak najbliżej rzęs.

Jakie są domowe sposoby na nużeńca w oku?

Oto kilka ogólnych zaleceń dotyczących postępowania w przypadku nużeńca w oku:

1. Nie próbuj samodzielnie usuwać nużeńca: Nie próbuj usuwać nużeńca z oka samodzielnie, ponieważ to może prowadzić do uszkodzenia oka.
2. Unikaj pocierania oka: Staraj się nie pocierać ani nie drapać oka, ponieważ może to powodować podrażnienie i uszkodzenie powierzchni oka.
3. Zakryj oko: Możesz zakryć oko przy użyciu opatrunku lub czystego materiału, aby chronić je przed czynnikami zewnętrznymi.
4. Unikaj substancji drażniących: Unikaj używania kosmetyków lub środków chemicznych w okolicy oka, które mogą zwiększać podrażnienie.
5. Natychmiastowa pomoc medyczna: Skonsultuj się z lekarzem okulistą lub udaj się na pogotowie, aby uzyskać profesjonalną pomoc. Lekarz przeprowadzi odpowiednie badania i postanowi, jak najlepiej postępować w danej sytuacji.

Podsumowanie

Nużeniec ma tendencję do odnawiania się. Po skutecznej terapii pamiętajmy o codziennej higienie brzegów powiek. W celu przeciwdziałania nadmiernemu namnażaniu się pasożyta zaleca się stosowanie specjalistycznych płynów do higieny powiek 1 do 2 razy w tygodniu. Dobrym rozwiązaniem będzie również wymiana pościeli na antyroztoczową. Powinniśmy ją prać w temperaturze około 90°C, co pozwala na zabicie nużeńca.

Sulfonamidy – przegląd porównywanych substancji czynnych

Wśród sulfonamidów, czyli leków przeciwbakteryjnych stosowanych od wielu lat, najczęściej porównuje się sulfametoksazol, sulfacetamid oraz sulfatiazol. Wszystkie te substancje wykazują działanie bakteriostatyczne, czyli hamują wzrost bakterii, poprzez zaburzanie syntezy kwasu foliowego niezbędnego dla rozwoju drobnoustrojów¹²³. Są one stosowane w leczeniu zakażeń wywołanych przez bakterie wrażliwe na tę grupę leków, jednak różnią się postacią, sposobem podania i szczegółowym zastosowaniem.

• Sulfametoksazol jest często stosowany w połączeniu z trimetoprimem (jako kotrimoksazol) w leczeniu zakażeń ogólnoustrojowych⁴.
• Sulfacetamid wykorzystywany jest głównie miejscowo, zwłaszcza w okulistyce do leczenia zakażeń oczu⁵.
• Sulfatiazol podawany jest miejscowo, w formie kremów na skórę lub kropli do nosa, w leczeniu powierzchownych zakażeń i jako wsparcie przy objawach kataru⁶⁷.

Wskazania do stosowania – kiedy stosuje się poszczególne sulfonamidy?

Sulfametoksazol (najczęściej w połączeniu z trimetoprimem) znajduje zastosowanie głównie w leczeniu ogólnych infekcji bakteryjnych, takich jak zakażenia dróg moczowych, zakażenia układu oddechowego, zakażenia przewodu pokarmowego, a także w leczeniu i zapobieganiu zapaleniu płuc wywołanego przez Pneumocystis jirovecii, toksoplazmozy czy nokardiozy⁴⁸⁹. Lek może być stosowany zarówno u dorosłych, młodzieży, jak i dzieci powyżej 6 tygodnia życia, a w niektórych postaciach od 6 lat¹⁰¹¹.

Sulfacetamid natomiast jest wykorzystywany miejscowo w okulistyce. Jego głównym przeznaczeniem jest leczenie bakteryjnych stanów zapalnych oka, takich jak zapalenie spojówek, brzegów powiek, rogówki czy przewodów łzowych. Może być także stosowany profilaktycznie po urazach i oparzeniach oka. Przeznaczony jest zarówno dla dorosłych, jak i dzieci powyżej 2. miesiąca życia⁵.

Sulfatiazol dostępny jest w kremie (jako sól srebrowa) oraz w kroplach do nosa (często w połączeniu z inną substancją czynną, np. nafazoliną). Krem stosuje się w leczeniu oparzeń skóry, odleżyn i przewlekłych owrzodzeń podudzi, natomiast krople do nosa pomagają łagodzić objawy kataru, obrzęku błony śluzowej nosa i wspomagają leczenie infekcji bakteryjnych nosa. Kremu nie należy stosować u noworodków i niemowląt do 2. miesiąca życia, a krople do nosa są przeznaczone dla osób powyżej 12. roku życia⁶⁷.

• Sulfametoksazol: infekcje układu moczowego, oddechowego, pokarmowego, zapalenie płuc (Pneumocystis jirovecii), toksoplazmoza, nokardioza⁴.
• Sulfacetamid: zakażenia oczu (spojówek, rogówki, powiek), profilaktyka po urazach oka⁵.
• Sulfatiazol: leczenie oparzeń, odleżyn, przewlekłych ran skóry, łagodzenie objawów kataru⁶⁷.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Wszystkie trzy substancje – sulfametoksazol, sulfacetamid i sulfatiazol – należą do grupy sulfonamidów i działają bakteriostatycznie, hamując syntezę kwasu foliowego w komórkach bakteryjnych¹²³. Sulfametoksazol jest często łączony z trimetoprimem, co zapewnia silniejsze i szersze działanie przeciwbakteryjne dzięki blokowaniu dwóch etapów produkcji kwasu foliowego¹. Sulfacetamid i sulfatiazol działają podobnie, lecz są stosowane głównie miejscowo, co ogranicza ich ogólnoustrojowe działanie.

Pod względem farmakokinetycznym różnice wynikają głównie z drogi podania:

• Sulfametoksazol podawany ogólnoustrojowo (doustnie, dożylnie) dobrze wchłania się z przewodu pokarmowego, osiąga wysokie stężenia we krwi i tkankach oraz jest wydalany głównie przez nerki¹⁴¹⁵.
• Sulfacetamid stosowany jako krople do oczu działa głównie miejscowo; tylko niewielka ilość leku wchłania się do krwiobiegu, co minimalizuje ryzyko ogólnoustrojowych działań niepożądanych¹⁶.
• Sulfatiazol w kremie na skórę oraz w kroplach do nosa wykazuje głównie działanie miejscowe; wchłanianie do krwi jest znikome, chyba że stosowany jest na rozległe rany lub przez dłuższy czas¹⁷¹⁸.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – porównanie

Wszystkie opisywane sulfonamidy nie mogą być stosowane u osób z nadwrażliwością na sulfonamidy lub którykolwiek składnik leku^19202122. Dodatkowe przeciwwskazania różnią się w zależności od substancji i postaci leku:

• Sulfametoksazol (kotrimoksazol) nie jest zalecany w ciężkiej niewydolności nerek, ciężkich uszkodzeniach wątroby, niedokrwistości megaloblastycznej czy u niemowląt poniżej 6 tygodnia życia¹⁹.
• Sulfacetamid nie powinien być stosowany przy nadwrażliwości na sulfonamidy oraz u noworodków i niemowląt do 2. miesiąca życia²⁰.
• Sulfatiazol w kremie jest przeciwwskazany u dzieci poniżej 2. miesiąca życia, kobiet karmiących piersią, pacjentów z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej, a w kroplach do nosa – u dzieci poniżej 12 lat, osób z jaskrą, suchym nieżytem nosa i nadwrażliwością na składniki²¹²².

Wszystkie te leki mogą powodować reakcje alergiczne, czasami o ciężkim przebiegu (np. zespół Stevensa-Johnsona, martwica toksyczno-rozpływna naskórka), dlatego w razie pojawienia się wysypki lub innych objawów uczulenia należy przerwać leczenie²³²⁴²⁵.

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

Stosowanie sulfonamidów wymaga ostrożności w przypadku niektórych grup pacjentów:

• Dzieci: Sulfametoksazol można stosować od 6 tygodnia życia (niektóre postaci od 6 lat), sulfacetamid od 2. miesiąca, a sulfatiazol w kremie – od 2. miesiąca życia, natomiast w kroplach do nosa – od 12 lat^2651213.
• Kobiety w ciąży i karmiące piersią: Wszystkie trzy substancje należy stosować w ciąży tylko w przypadku bezwzględnej konieczności, ze względu na ryzyko dla płodu (m.in. żółtaczka jąder podkorowych mózgu). Karmienie piersią jest przeciwwskazane podczas stosowania tych leków^27282930.
• Osoby z niewydolnością nerek lub wątroby: W przypadku niewydolności nerek lub wątroby może być konieczne dostosowanie dawkowania, a niektóre postaci leków są przeciwwskazane przy ciężkich zaburzeniach tych narządów³¹¹².
• Kierowcy i osoby obsługujące maszyny: Sulfametoksazol i sulfacetamid nie mają istotnego wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów, chyba że pojawią się działania niepożądane (np. zawroty głowy). Sulfatiazol nie wywiera wpływu na prowadzenie pojazdów^32333435.

Porównanie sulfonamidów – podsumowanie w tabeli

Sulfonamidy – różnorodność zastosowań i bezpieczeństwo stosowania

Porównując sulfametoksazol, sulfacetamid i sulfatiazol, widać wyraźnie, że choć należą do tej samej grupy leków, ich zastosowania różnią się znacząco. Sulfametoksazol, najczęściej podawany z trimetoprimem, wykazuje szerokie działanie ogólnoustrojowe i jest stosowany w poważnych zakażeniach bakteryjnych, także u dzieci. Sulfacetamid i sulfatiazol sprawdzają się w leczeniu miejscowym – pierwszy głównie w zakażeniach oczu, drugi na skórę lub do nosa. Różnice dotyczą również bezpieczeństwa stosowania w różnych grupach pacjentów – szczególną uwagę należy zwracać na ograniczenia wiekowe oraz zalecenia dotyczące ciąży i karmienia piersią. Każdy z tych leków może wywołać reakcje alergiczne, dlatego konieczne jest zachowanie ostrożności i ścisłe przestrzeganie wskazań lekarskich^19202122.

Podobieństwa i różnice między oktenidyną, chlorkiem benzalkoniowym i poliheksanidem

Oktenidyna, chlorek benzalkoniowy oraz poliheksanid to substancje czynne wykorzystywane jako środki antyseptyczne i dezynfekujące. Ich głównym zadaniem jest eliminacja drobnoustrojów takich jak bakterie, grzyby czy wirusy z powierzchni skóry, błon śluzowych lub ran¹²³. Wszystkie trzy należą do nowoczesnych preparatów antyseptycznych, choć ich dokładna przynależność chemiczna i mechanizmy działania nieco się różnią.

• Oktenidyna oraz chlorek benzalkoniowy to związki kationowo-czynne, które wykazują silne działanie powierzchniowe i odkażające¹².
• Poliheksanid jest polikationowym polimerem, o nieco innym mechanizmie działania, ale również należy do tej samej szerokiej grupy środków dezynfekujących³.
• Wszystkie te substancje są skuteczne wobec wielu bakterii, grzybów i – w przypadku oktenidyny oraz chlorku benzalkoniowego – także wirusów¹².
• Stosowane są miejscowo – na skórę, błony śluzowe lub rany, a niektóre (np. oktenidyna) również do dezynfekcji jamy ustnej⁴⁵.

Substancje te różnią się jednak szczegółowymi wskazaniami, zakresem stosowania, bezpieczeństwem dla określonych grup pacjentów oraz profilem działań niepożądanych¹³.

Zakres wskazań – kiedy stosuje się oktenidynę, chlorek benzalkoniowy i poliheksanid?

Wskazania do stosowania tych substancji zależą od ich postaci, stężenia oraz drogi podania:

• Oktenidyna wykorzystywana jest do odkażania i wspomagającego leczenia małych, powierzchownych ran, dezynfekcji skóry, błon śluzowych, jamy ustnej, narządów płciowych oraz do pielęgnacji kikuta pępowinowego u noworodków⁴⁶. Może być stosowana w postaci płynu, żelu, aerozolu czy pastylek twardych, zarówno u dorosłych, jak i dzieci w każdym wieku⁷.
• Chlorek benzalkoniowy znajduje zastosowanie głównie w leczeniu stanów zapalnych jamy ustnej, gardła i dziąseł, odkażaniu niewielkich ran, a także jako składnik preparatów do dezynfekcji rąk⁵⁸. Może być stosowany miejscowo w formie pastylek, płynów lub aerozoli. Nie wszystkie preparaty nadają się dla dzieci poniżej 1 roku życia lub w przypadku rozległych ran⁹.
• Poliheksanid to substancja o bardzo wąskim wskazaniu: jest stosowana w leczeniu zapalenia rogówki wywołanego przez Acanthamoeba, czyli rzadkiej i poważnej choroby oczu, głównie u osób noszących soczewki kontaktowe¹⁰. Może być stosowany zarówno u dorosłych, jak i u dzieci od 12 roku życia¹¹.

Podsumowując, oktenidyna i chlorek benzalkoniowy mają szerokie zastosowanie w dezynfekcji skóry, błon śluzowych i ran, natomiast poliheksanid jest wykorzystywany przede wszystkim w okulistyce do leczenia specyficznych zakażeń⁴⁸¹⁰.

Mechanizm działania i skuteczność – jak te substancje wpływają na drobnoustroje?

Choć wszystkie omawiane substancje wykazują silne działanie antyseptyczne, różnią się mechanizmem działania i zakresem skuteczności:

• Oktenidyna działa na zasadzie łączenia się z błoną komórkową drobnoustrojów, prowadząc do jej uszkodzenia i śmierci komórki. Jest skuteczna wobec szerokiego spektrum bakterii (zarówno Gram-dodatnich, jak i Gram-ujemnych), grzybów, drożdżaków i niektórych wirusów, takich jak wirus opryszczki czy HIV¹¹².
• Chlorek benzalkoniowy to czwartorzędowy związek amoniowy, który niszczy błony cytoplazmatyczne drobnoustrojów, powodując ich śmierć. Jest skuteczny wobec wielu bakterii oraz Candida albicans, a także niektórych wirusów. Jego działanie może być jednak osłabione przez obecność niektórych substancji, np. mydła lub mleka²¹³.
• Poliheksanid ma unikalny, dwutorowy mechanizm działania: z jednej strony uszkadza błonę komórkową Acanthamoeba, z drugiej – wiąże się z jej DNA, hamując namnażanie pasożyta. Jest skuteczny zarówno wobec aktywnej, jak i przetrwalnikowej formy tego pierwotniaka¹⁴.

Pod względem skuteczności, oktenidyna i chlorek benzalkoniowy wykazują szybkie działanie – efekty obserwuje się już po 1 minucie kontaktu z drobnoustrojami¹¹³. Poliheksanid działa dłużej i jest stosowany przez wiele tygodni w leczeniu ciężkich zakażeń oka¹¹.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co zwrócić uwagę?

Choć substancje te są bezpieczne w użyciu miejscowym, istnieją pewne przeciwwskazania i środki ostrożności:

• Wszystkie trzy substancje są przeciwwskazane w przypadku nadwrażliwości na daną substancję czynną lub inne składniki preparatu¹⁵¹⁶¹⁷.
• Oktenidyny nie należy stosować do płukania jamy brzusznej, do wnętrza ucha, do oczu oraz nie wolno jej połykać. Należy też unikać jej stosowania pod ciśnieniem do tkanek¹⁵.
• Chlorku benzalkoniowego nie stosuje się na duże powierzchnie skóry, w okolicy oczu, narządów płciowych i ust (chyba że jest to wskazane w ulotce), a także u dzieci do 1 roku życia (w zależności od preparatu)⁹.
• Poliheksanidu nie należy stosować u osób wymagających pilnej operacji oka oraz u dzieci poniżej 12 roku życia¹⁷.

Dodatkowo, chlorek benzalkoniowy może być dezaktywowany przez mydło lub inne substancje powierzchniowo czynne, dlatego nie powinien być z nimi łączony¹⁸. Oktenidyny nie wolno stosować z preparatami na bazie jodu, gdyż mogą powstać nieestetyczne przebarwienia skóry¹⁹.

Bezpieczeństwo stosowania u dzieci, kobiet w ciąży, karmiących piersią i kierowców

Bezpieczeństwo stosowania tych substancji zależy od grupy pacjentów oraz rodzaju preparatu:

• Dzieci: Oktenidyna może być stosowana u dzieci w każdym wieku, również u noworodków, np. do pielęgnacji kikuta pępowinowego⁷. Chlorek benzalkoniowy nie jest zalecany dla dzieci poniżej 1 roku życia⁹. Poliheksanid jest przeznaczony dla dzieci od 12 roku życia¹¹.
• Kobiety w ciąży: Oktenidyna może być stosowana w ciąży, z wyjątkiem pierwszego trymestru, jeśli jest to konieczne. Badania nie wykazały szkodliwego wpływu na płód²⁰. Chlorek benzalkoniowy i poliheksanid nie są zalecane do rutynowego stosowania w ciąży z powodu braku wystarczających danych, choć dotychczas nie stwierdzono szkodliwego wpływu na płód²¹²².
• Karmienie piersią: W przypadku oktenidyny nie należy stosować jej w okolicy piersi, aby uniknąć przypadkowego połknięcia przez niemowlę²³. Chlorek benzalkoniowy – podobnie – nie jest zalecany do stosowania na piersi²¹. W przypadku poliheksanidu decyzję o stosowaniu należy podjąć indywidualnie²².
• Kierowcy: Oktenidyna i chlorek benzalkoniowy nie wpływają na zdolność prowadzenia pojazdów²⁴²⁵. Poliheksanid może przejściowo zaburzać widzenie po podaniu do oka, dlatego po aplikacji należy poczekać, aż widzenie się poprawi²⁶.
• Osoby z zaburzeniami nerek lub wątroby: Brak jest szczególnych przeciwwskazań dotyczących tych grup, jednak decyzję o stosowaniu zawsze powinien podjąć lekarz²⁰²¹²².

Porównanie w tabeli