• Czym jest śpiączka afrykańska i co ją wywołuje
• Jakie są dwa główne rodzaje choroby i czym się od siebie różnią
• Jak rozpoznać objawy – od grypopodobnych po zaburzenia snu
• Gdzie występuje największe ryzyko zakażenia w Afryce
• Jak skutecznie chronić się przed ukąszeniami much tse tse
• Jakie są nowoczesne metody diagnostyki i leczenia
• Dlaczego choroba jest bliska eliminacji dzięki działaniom WHO
• Jakie ryzyko istnieje dla europejskich turystów

Co to jest śpiączka afrykańska?

Śpiączka afrykańska to śmiertelna choroba pasożytnicza, która występuje w krajach Afryki Subsaharyjskiej. Choroba jest wywoływana przez pasożyty z rodzaju Trypanosoma brucei, które przedostają się do organizmu człowieka przez ukąszenie zarażonej muchy tse tse. Nazwa pochodzi od charakterystycznych zaburzeń cyklu snu i czuwania, które pojawiają się w zaawansowanym stadium choroby. Bez odpowiedniego leczenia śpiączka afrykańska jest zawsze śmiertelna^1,2,3.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) klasyfikuje śpiączkę afrykańską jako jedną z zaniedbanych chorób tropikalnych. Dzięki intensywnym działaniom kontrolnym liczba nowych przypadków spadła dramatycznie z około 300 000 szacowanych przypadków w 1995 roku do mniej niż 1000 zgłoszonych przypadków w 2018 roku. Muchy tse tse występują w 36 krajach afrykańskich, narażając miliony ludzi na ryzyko zakażenia^3,4.

Jak mucha tse tse przenosi chorobę?

Mucha tse tse jest jedynym wektorem przenoszącym śpiączkę afrykańską na ludzi. Owady te występują wyłącznie w Afryce Subsaharyjskiej i żyją w lasach oraz zaroślach. Muchy są aktywne w ciągu dnia i zarówno samce, jak i samice mogą przenosić pasożyta⁵.

Gdy zarażona mucha ukąsi człowieka, wstrzykuje pasożyty do tkanki skórnej, które następnie przedostają się do układu limfatycznego i krwioobiegu. W organizmie gospodarza pasożyty rozprzestrzeniają się po całym ciele, docierając do różnych płynów ustrojowych. Nie wszystkie muchy tse tse są zarażone – odsetek zarażonych much jest stosunkowo niski, ale ryzyko infekcji wzrasta wraz z liczbą ukąszeń. Muchy są przyciągane przez jasne i bardzo ciemne kolory oraz ruch pojazdów^5,6,7.

Jakie są główne miejsca występowania muchy tse tse?

Znajomość miejsc występowania much tse tse pomaga w ocenie ryzyka zakażenia oraz planowaniu odpowiednich środków zapobiegawczych. Wiedza ta jest szczególnie istotna dla osób planujących podróże do regionów endemicznych. Muchy tse tse występują w 36 krajach Afryki Subsaharyjskiej, głównie na obszarach wiejskich. Osoby odwiedzające miasta są zazwyczaj narażone na niskie ryzyko zarażenia. Największe ryzyko zakażenia występuje w krajach takich jak:

• Angola;
• Demokratyczna Republika Konga;
• Uganda;
• Tanzania;
• Sudan;
• Malawi;
• Czad;
• Zambia^7,8.

W ciągu najgorętszej pory dnia muchy odpoczywają w zaroślach, ale ukąszą, jeśli zostaną zaniepokojone⁷.

Jakie są rodzaje śpiączki afrykańskiej?

Istnieją dwa główne rodzaje śpiączki afrykańskiej, które różnią się przebiegiem klinicznym i rozmieszczeniem geograficznym. Zrozumienie tych różnic jest ważne dla prawidłowego rozpoznania i leczenia choroby. Trypanosoma brucei gambiense powoduje śpiączkę zachodnioafrykańską, która występuje w Afryce Zachodniej i Środkowej. Ten podgatunek odpowiada za około 95% wszystkich przypadków i charakteryzuje się wolniejszym i łagodniejszym przebiegiem. Z kolei Trypanosoma brucei rhodesiense wywołuje śpiączkę wschodnioafrykańską, która występuje w Afryce Wschodniej. Ten podgatunek stanowi 5% przypadków i rozwija się bardzo szybko, a jej przebieg jest gwałtowny i ciężki³.

Które zwierzęta mogą być rezerwuarem pasożyta?

Rola zwierząt jako rezerwuarów różni się między podgatunkami i ma znaczenie dla strategii kontroli choroby. Zwierzęce rezerwuary mogą wpływać na utrzymywanie się ognisk choroby w populacjach ludzkich. W przypadku Trypanosoma brucei gambiense ludzie są głównym rezerwuarem. Dla Trypanosoma brucei rhodesiense bydło domowe i dzikie zwierzęta służą jako główne rezerwuary. Turyści odwiedzający parki narodowe są bardziej narażeni na ekspozycję w tych obszarach. Uganda jest jedynym krajem, gdzie występują obie formy choroby^3,6.

Jakie są objawy śpiączki afrykańskiej?

Objawy śpiączki afrykańskiej rozwijają się stopniowo i mogą być mylące we wczesnych stadiach. Rozpoznanie charakterystycznych symptomów jest kluczowe dla szybkiej diagnozy i leczenia.

Śpiączka afrykańska przebiega w dwóch stadiach. Pierwsze stadium występuje, gdy pasożyty są we krwi i układzie limfatycznym. Objawy zazwyczaj pojawiają się 1-3 tygodnie po ukąszeniu muchy i przypominają grypę: okresowa gorączka, bóle głowy, osłabienie i zmęczenie. Charakterystycznym objawem jest powiększenie węzłów chłonnych na szyi (objaw Winterbottoma). U niektórych pacjentów może pojawić się bolesna zmiana skórna w miejscu ukąszenia (owrzodzenie skóry)^3,5,6. Drugie stadium rozpoczyna się gdy pasożyty wnikają do ośrodkowego układu nerwowego. Najbardziej charakterystycznym objawem są zaburzenia snu – senność w dzień i bezsenność w nocy. Inne objawy neurologiczne obejmują:

• zmiany zachowania i niepokój;
• halucynacje i splątanie;
• drżenia i niewyraźną mowę;
• trudności z koordynacją;
• drgawki;
• w końcowych stadiach śpiączkę^3,5.

Bez leczenia śpiączka afrykańska jest zawsze śmiertelna – śmierć może nastąpić w ciągu miesięcy w przypadku formy wschodniej lub lat w przypadku formy zachodniej. Różnice w przebiegu między dwoma rodzajami śpiączki afrykańskiej mają istotne znaczenie dla diagnozy i leczenia. Tempo progresji choroby może być determinujące dla rokowania. Trypanosoma brucei rhodesiense powoduje ostrą postać choroby, która szybko postępuje w ciągu kilku tygodni. Owrzodzenie skóry w miejscu ukąszenia występuje u 70-90% pacjentów. Trypanosoma brucei gambiense charakteryzuje się przewlekłym przebiegiem trwającym miesiące lub nawet lata. Powiększenie węzłów chłonnych na szyi jest bardziej wyraźne w tej formie. Szybki przebieg formy wschodniej wymaga natychmiastowej interwencji medycznej^3,9.

Jak diagnozuje się śpiączkę afrykańską?

Diagnoza śpiączki afrykańskiej wymaga zastosowania różnych metod laboratoryjnych. Wczesne rozpoznanie choroby jest kluczowe dla skutecznego leczenia, jednak może być utrudnione ze względu na niespecyficzne objawy we wczesnych stadiach. Diagnoza opiera się na wykryciu pasożytów w próbkach krwi, aspiracie z węzła chłonnego lub płynu mózgowo-rdzeniowego. Metody diagnostyczne różnią się między rodzajami śpiączki ze względu na różnice w biologii pasożytów – wybór odpowiedniej metody może być kluczowy dla szybkiego potwierdzenia diagnozy. W przypadku formy zachodniej stosuje się szybkie testy wykrywające przeciwciała przeciwko pasożytom. Gdy test jest dodatni, konieczne jest potwierdzenie przez znalezienie pasożytów pod mikroskopem. W przypadku formy wschodniej nie ma szybkich testów wykrywających przeciwciała. Pasożyty można zazwyczaj znaleźć w próbce krwi pod mikroskopem ze względu na ich dużą liczbę. W przypadkach z objawami neurologicznymi konieczna jest punkcja lędźwiowa (pobranie płynu z kanału kręgowego)^3,5.

Jakie są metody leczenia śpiączki afrykańskiej?

Leczenie śpiączki afrykańskiej przeszło znaczną ewolucję — od bardzo toksycznych terapii do bezpieczniejszych, skutecznych opcji. Dobór leczenia zależy od stadium choroby oraz podgatunku pasożyta. Każdy pacjent z rozpoznaniem śpiączki afrykańskiej wymaga leczenia przeciwpasożytniczego. W przypadku formy zachodniej (wywoływanej przez Trypanosoma brucei gambiense) najnowszym standardem jest feksynidazol — pierwszy doustny lek skuteczny zarówno w pierwszym, jak i drugim stadium choroby. Alternatywnie, coraz większe znaczenie zyskuje akoziborol — preparat podawany w pojedynczej dawce doustnej, wykazujący skuteczność we wszystkich stadiach zakażenia, osiągając 95% efektywności. Należy jednak pamiętać, że leczenie zwykle wymaga hospitalizacji, a po jego zakończeniu konieczne są regularne kontrole przez okres dwóch lat^3,5.

W przypadku formy wschodniej (spowodowanej przez Trypanosoma brucei rhodesiense) dostępne opcje terapeutyczne są bardziej ograniczone. W pierwszym stadium stosuje się suraminę. W drugim stadium, gdy pasożyty przekraczają barierę krew–mózg, jedyną dostępną opcją pozostaje melarsoprol — bardzo toksyczny lek arsenowy, wiążący się z wysokim ryzykiem ciężkich działań niepożądanych oraz dużą śmiertelnością. W przeciwieństwie do formy zachodniej, nie opracowano dotychczas bezpieczniejszych i równie skutecznych alternatyw w leczeniu postaci zaawansowanej tej formy choroby.

Jak można zapobiegać śpiączce afrykańskiej?

Zapobieganie śpiączce afrykańskiej opiera się na unikaniu kontaktu z muchami tse tse, ponieważ nie istnieją dostępne szczepionki. Skuteczne strategie prewencyjne wymagają zastosowania odpowiednich środków ochrony osobistej. Obejmują one praktyczne działania, które znacznie zmniejszają ryzyko zakażenia:

• noszenie odzieży o neutralnych kolorach (khaki, oliwkowy) – muchy są przyciągane przez jasne i ciemne kolory;
• używanie długich spodni i koszul z długimi rękawami;
• wybieranie odzieży o średniej grubości;
• sprawdzanie pojazdów przed wejściem;
• unikanie jazdy w otwartych pojazdach;
• unikanie zarośli w ciągu dnia;
• używanie moskitier podczas snu^5,7.

Osoby najbardziej narażone to myśliwi, mieszkańcy wiosek z zarażonym bydłem oraz turyści odwiedzający parki narodowe. Ryzyko wzrasta wraz z liczbą ukąszeń⁵.

Jaka jest aktualna sytuacja choroby?

Sytuacja epidemiologiczna śpiączki afrykańskiej znacznie się poprawiła dzięki systematycznym działaniom zdrowia publicznego. Jednak utrzymanie tego stanu wymaga ciągłej czujności. Liczba przypadków spadła z 300 000 szacowanych w 1995 roku do mniej niż 1000 w 2018 roku. W 2022 roku zgłoszono 799 przypadków formy zachodniej i 38 przypadków formy wschodniej. Demokratyczna Republika Konga odpowiada za 70% wszystkich przypadków. Każdego roku odnotowuje się przypadki choroby także u europejskich turystów, szczególnie tych odwiedzających parki narodowe w Afryce Wschodniej³.

Inne sposoby przenoszenia choroby

Oprócz ukąszeń much tse tse istnieją rzadkie alternatywne drogi przenoszenia śpiączki afrykańskiej. Chociaż występują sporadycznie, ich znajomość może być istotna w określonych sytuacjach. Możemy wśród nich wyróżnić:

• przenoszenie z matki na dziecko podczas ciąży;
• kontakt seksualny;
• transfuzja krwi;
• przeszczep narządów;
• przypadkowe zakażenie w laboratoriach^5,8.

Te drogi transmisji są bardzo rzadkie, ale podkreślają znaczenie zachowania czujności³.

Podsumowanie

Śpiączka afrykańska to śmiertelna choroba pasożytnicza przenoszona przez muchy tse tse, która występuje wyłącznie w krajach Afryki Subsaharyjskiej. Istnieją dwa główne rodzaje choroby – forma zachodnia powodowana przez trypanosoma brucei gambiense charakteryzuje się przewlekłym przebiegiem, podczas gdy forma wschodnia rozwija się bardzo szybko i stanowi większe zagrożenie dla turystów odwiedzających parki narodowe. Objawy rozpoczynają się od niespecyficznych symptomów przypominających grypę, ale w zaawansowanym stadium pojawiają się charakterystyczne zaburzenia snu, od których pochodzi nazwa choroby. Zapobieganie opiera się na unikaniu ukąszeń much tse tse przez noszenie odpowiedniej odzieży o neutralnych kolorach, sprawdzanie pojazdów i unikanie obszarów zaroślowych, a w przypadku zakażenia nowoczesne leki jak feksynidazol oferują skuteczne i bezpieczne leczenie przy wczesnym rozpoznaniu.

Z tego artykułu dowiesz się:

• Jakie kluczowe informacje powinna zawierać etykieta dobrego suplementu diety
• Jak rozpoznać wysokiej jakości formy składników aktywnych
• Dlaczego warto wybierać witaminy metylowane i dla kogo są szczególnie ważne
• Jakie certyfikaty jakości świadczą o bezpieczeństwie suplementu
• Jak rozpoznać pułapki marketingowe i nierealistyczne obietnice na etykietach
• Które popularne suplementy mogą wchodzić w interakcje z lekami
• Jakie specjalne potrzeby mają różne grupy osób (seniorzy, kobiety w ciąży, sportowcy)
• Jak krok po kroku ocenić jakość suplementu przed zakupem

Umiejętne czytanie etykiet suplementów diety to kluczowa umiejętność każdego świadomego konsumenta¹. Etykieta zawiera najważniejsze informacje o produkcie, jednak często ukrywa skomplikowane terminy i dane, które mogą wprowadzać w błąd². Czy wiesz, że świadome wybory konsumentów sprawiają, że produkty z kiepskim składem finalnie znikają z rynku, ustępując miejsca tym lepszym jakościowo i bezpieczniejszym?¹ Dlatego tak ważne jest zrozumienie, jak analizować informacje zawarte na opakowaniu suplementu diety.

Co kryje się na etykiecie suplementu?

Analiza składu to najważniejszy element oceny suplementu diety². Zgodnie z polskimi przepisami, etykieta musi zawierać nazwy substancji odżywczych wraz z ich dokładną ilością na porcję^3,4,5. Formy aktywne składników mają kluczowe znaczenie dla przyswajalności suplementu⁶. Na co zwrócić szczególną uwagę? Oto niektóre z przykładów:

• minerały (np. magnez, cynk) – organiczne formy (np. chelaty, cytryniany) zazwyczaj wchłaniają się znacznie lepiej niż ich nieorganiczne odpowiedniki (np. tlenki, węglany);^6,2
• witamina D – cholekalcyferol (D3) jest bardziej efektywny niż ergokalcyferol (D2);⁶
• witaminy metylowane – 5-metylotetrahydrofolian (5-MTHF) zamiast kwasu foliowego jest lepiej przyswajalny dla około 30-40% populacji z defektem enzymatycznym MTHFR;⁷
• witamina B12 – metylokobalamina jest formą biologicznie aktywną, natychmiast dostępną dla organizmu.⁷

Poniższa tabela przedstawia niektóre z popularnych składników suplementów diety, wraz z ich przykładowymi formami.

Informacje o zawartości witamin i składników mineralnych podaje się również w procentach w stosunku do referencyjnych wartości spożycia (RWS), co pozwala ocenić, jaką część dziennego zapotrzebowania pokrywa dana porcja suplementu^4,8,9.

Dlaczego warto sprawdzić datę ważności i producenta?

Data ważności to czas, do którego suplement zachowuje ważność w oryginalnym opakowaniu⁴. Zwykle oznacza się ją w formacie dzień-miesiąc-rok lub miesiąc-rok⁴. Każdy suplement musi zawierać nazwę i adres producenta z krajowym adresem lub numerem telefonu^4,10. Numer partii to kluczowa informacja pozwalająca na identyfikację produktu w przypadku problemów jakościowych lub wycofania z rynku¹¹. Brak krajowego adresu lub numeru telefonu uniemożliwia zgłaszanie działań niepożądanych producentowi¹⁰. Profesjonalni producenci dbają o przejrzystość tych danych, co jest dobrym wskaźnikiem jakości produktu.

Jakie ostrzeżenia i certyfikaty są ważne?

Każda etykieta suplementu diety musi zawierać^3,4:

• ostrzeżenie o nieprzekraczaniu zalecanej porcji do spożycia w ciągu dnia;
• stwierdzenie, że suplementy diety nie mogą zastępować zróżnicowanej diety;
• informację o przechowywaniu w miejscu niedostępnym dla małych dzieci.

Czy wiesz, że etykiety suplementów nie mogą zawierać oświadczeń, że produkt zapobiega chorobie lub leczy ją?¹² Takie informacje są zarezerwowane wyłącznie dla leków. Certyfikaty jakości to ważne wskaźniki bezpieczeństwa i standardów produkcji^13,14. Najważniejsze z nich to:

• GMP (Good Manufacturing Practice) – potwierdza, że zakład produkcyjny stosuje systemy zapewniające jakość i powtarzalność produkcji^13,15;
• HACCP (Hazard Analysis and Critical Control Points) – system identyfikujący zagrożenia biologiczne, chemiczne i fizyczne w procesie produkcji^13,15;
• BIO/EKO – potwierdza zgodność z przepisami żywności ekologicznej¹⁶;
• wegańskie – produkt nie zawiera składników pochodzenia zwierzęcego¹⁷.

Co oznaczają dodatki na etykiecie?

W Unii Europejskiej wszystkie substancje dodatkowe są oznaczone numerem E^18,19. Oto najważniejsze zakresy:

• 100-199: barwniki;
• 200-299: konserwanty;
• 300-399: przeciwutleniacze i regulatory kwasowości;
• 400-499: emulgatory, środki spulchniające, żelujące;
• 500-599: środki pomocnicze¹⁹.

Im mniej dodatków zawiera suplement, tym lepiej dla naszego zdrowia. Szczególnie warto unikać syntetycznych barwników, konserwantów i wypełniaczy, które mogą powodować reakcje alergiczne. Dobrej jakości suplementy zawierają tylko niezbędne składniki pomocnicze, takie jak naturalne kapsułki roślinne czy niewielkie ilości substancji przeciwzbrylających.

Jak rozpoznać pułapki marketingowe na etykietach?

Suplementy diety mogą wykazywać tylko efekt odżywczy lub inny fizjologiczny, który należy rozumieć jako optymalizację prawidłowych funkcji organizmu²⁰. Zakazane są oświadczenia sugerujące właściwości lecznicze, zapobieganie chorobom czy przywracanie funkcji fizjologicznych²⁰. Czy wiesz, że tzw. “mieszanki zastrzeżone” (proprietary blends) to jedna z największych pułapek? Producent nie musi podawać dokładnych ilości poszczególnych składników w takiej mieszance, co utrudnia ocenę skuteczności produktu^21,22. Jedyną wskazówką dotyczącą ilości poszczególnych składników może być ich kolejność na liście – zgodnie z obowiązującym prawem, powinny być one wymieniane od składnika o najwyższej zawartości do tego o najniższej. Badania wykazują, że aż 73% produktów miało co najmniej jeden składnik deklarowany na etykiecie, który nie został wykryty w analizie laboratoryjnej²².

Jakie składniki mogą być niebezpieczne?

Lista szkodliwych składników opracowana przez Zespół ds. Suplementów Diety obejmuje substancje mogące wywołać poważne skutki uboczne, takie jak²³:

• wypadanie włosów i łysienie;
• halucynacje i stany lękowe;
• zaburzenia hormonalne;
• napady agresji;
• zawał mięśnia sercowego.

Należy także pamiętać, że niektóre popularne suplementy mogą wchodzić w niebezpieczne interakcje z powszechnie stosowanymi lekami²⁴. Do takich przykładów możemy zaliczyć:

• dziurawca, który osłabia działanie leków antykoncepcyjnych, przeciwpadaczkowych i przeciwzakrzepowych;
• miłorząb japoński i czosnek, które nasilają działanie leków przeciwzakrzepowych, zwiększając ryzyko krwawień;
• preparaty wapnia, które zmniejszają wchłanianie niektórych antybiotyków i leków na tarczycę.

Jak w praktyce ocenić jakość suplementu?

Wybór odpowiedniego suplementu diety nie powinien być przypadkowy — to decyzja, która może realnie wpływać na nasze zdrowie. Aby dokonać świadomego wyboru i uniknąć wątpliwej jakości produktów, warto zastosować metodyczne podejście do analizy etykiety. Poniższe kroki pomogą Ci w ocenie jakości suplementu⁹:

Krok 1 – Sprawdź podstawowe informacje

Na początek warto upewnić się, że produkt spełnia podstawowe wymogi jakości i bezpieczeństwa deklarowane na etykiecie:

• czy produkt jest oznaczony jako “suplement diety”;
• data ważności i warunki przechowywania;
• dane producenta z krajowym kontaktem.

Krok 2 – Przeanalizuj skład

Szczegółowa analiza składu pozwala ocenić rzeczywistą wartość produktu — zarówno pod względem obecności substancji aktywnych, jak i potencjalnie zbędnych dodatków:

• lista składników aktywnych z dokładnymi dawkami;
• forma chemiczna składników (np. cytrynian vs. tlenek);
• obecność zbędnych wypełniaczy i dodatków.

Krok 3 – Oceń dawkowanie

Odpowiednie dawkowanie to klucz do skuteczności i bezpieczeństwa suplementu — warto porównać je z aktualnymi normami i zaleceniami:

• porównanie z zalecanymi dawkami (RWS);
• sprawdzenie, czy dawki nie są zbyt wysokie;
• analiza liczby kapsułek/tabletek na porcję.

Dobra etykieta suplementu zawiera przejrzyste informacje o składzie, gdzie każdy składnik ma dokładnie określoną dawkę i formę chemiczną². Na przykład, zamiast ogólnego “magnez” podana jest informacja “cytrynian magnezu 400 mg (w tym 60 mg jonów magnezu)”^2,25. Zła etykieta często zawiera “mieszanki zastrzeżone” bez podania dokładnych ilości składników, liczne dodatki technologiczne, nierealistyczne obietnice zdrowotne oraz niepełne dane producenta^9,21.

Suplementy dla różnych grup – specjalne potrzeby

Dobór suplementów powinien uwzględniać nie tylko jakość składu, ale także indywidualne potrzeby zdrowotne konkretnej grupy osób. W praktyce oznacza to, że oprócz analizy etykiety pod kątem ogólnych zasad (jak dawki, formy chemiczne czy obecność zbędnych dodatków), należy zwrócić szczególną uwagę na składniki rekomendowane dla danej grupy. Ich obecność, forma i dawka mogą decydować o skuteczności i zasadności stosowania suplementu.

Seniorzy

U osób starszych często obserwuje się obniżone wchłanianie składników odżywczych oraz większe zapotrzebowanie na niektóre witaminy i minerały. Dlatego etykieta powinna zawierać łatwo przyswajalne formy tych substancji, dostosowane do ich fizjologii:

• witamina D3 w wyższych dawkach (1000-2000 IU);
• witamina B12 w formie metylokobalaminy;
• łatwo przyswajalne formy magnezu i wapnia⁷.

Kobiety w ciąży

Suplementacja w ciąży pełni kluczową rolę w rozwoju płodu i utrzymaniu zdrowia matki. Preparaty powinny zawierać nie tylko niezbędne składniki, ale też ich właściwe formy i dawki zalecane przez instytucje medyczne:

• kwas foliowy (najlepiej w formie metylowanej);
• DHA (kwas dokozaheksaenowy);
• jod i żelazo w odpowiednich dawkach^{<a href=”https://ncez.pzh.gov.pl/ciaza-i-macierzynstwo/czy-suplementacja-w-okresie-ciazy-jest-konieczna-wnioski-z-najnowszych-rekomendacji-polskiego-towarzystwa-ginekologow-i-poloznikow-ptgip/”>26}.

Sportowcy

W przypadku osób aktywnych fizycznie suplementacja może wspierać regenerację, wydolność i zapobieganie niedoborom. Kluczowe jest tu zwracanie uwagi na źródła białka, składniki mineralne oraz bezpieczeństwo stosowania przy zwiększonym wysiłku:

• białko o wysokiej wartości biologicznej;
• kreatyna, BCAA;
• magnez, potas i elektrolity²⁷.

Osoby na dietach roślinnych

Diety roślinne, mimo wielu korzyści, mogą prowadzić do niedoborów niektórych mikroskładników. Przy wyborze suplementu ważne jest, aby zawierał składniki trudniej dostępne w diecie roślinnej — najlepiej w formach dobrze przyswajalnych i wegańskich:

• witamina B12;
• witamina D3;
• żelazo, cynk, jod;
• kwasy omega-3 z alg²⁸.

Podsumowanie

Najważniejsze zasady przy wyborze suplementów to: sprawdzanie form składników aktywnych (z preferencją dla form organicznych i biologicznie aktywnych), weryfikacja dawek pod kątem zgodności z zaleceniami i badaniami naukowymi, unikanie zbędnych dodatków technologicznych, wybieranie produktów od zaufanych producentów posiadających certyfikaty jakości oraz konsultacja z lekarzem lub farmaceutą — szczególnie w przypadku równoczesnego stosowania leków. Warto zacząć od przeanalizowania etykiet suplementów, które już się stosuje, porównać składy różnych produktów tego samego typu i zwrócić uwagę na jakość zastosowanych składników. Należy pamiętać, że suplementy to środki spożywcze, nie leki — co oznacza, że nie podlegają równie rygorystycznym regulacjom przed wprowadzeniem na rynek. Stosując te proste zasady, zwiększasz szanse na świadomy wybór produktu, który realnie wspiera zdrowie, zamiast obciążać organizm nieskutecznymi lub potencjalnie szkodliwymi substancjami. Warto poświęcić kilka minut na analizę etykiety — to niewielki wysiłek, który może mieć duże znaczenie dla Twojego zdrowia²⁹.

Pytania i odpowiedzi

Jak działa mefedron?

Mefedron zwiększa ilość dopaminy i serotoniny w mózgu (to tak zwane neuroprzekaźniki, czyli substancje. które odpowiadają między innymi za poprawę nastroju). Pojawia się euforia, gadatliwość, nasilone odbieranie bodźców zewnętrznych, zwiększona pewność siebie i towarzyskość. Mefedron swoim działaniem przypomina inne substancje psychoaktywne, na przykład amfetaminę, ecstasy czy kokainę. Osoby zażywające mefedron często opisują następujące efekty jego działania [1]:

• zaostrzenie funkcji poznawczych (“zwiększona wydajność”) – zwiększona koncentracja i uwaga;
• przypływ energii – zwiększenie ogólnej aktywności i brak potrzeby snu;
• usprawnienie w socjalizacji – osoba po zażyciu mefedronu odczuwa większą empatię, zaufanie oraz łatwiej nawiązuje kontakty z innymi ludźmi;
• polepszenie nastroju – zażycie wywołuje nastroje bliskie euforii;
• wzmożenie potencji seksualnej – polepszenie sprawności seksualnej oraz zwiększona wrażliwość na wszelkie bodźce sensoryczne.

Cechą charakterystyczną są również tak zwane “oczy po mefedronie” – źrenice ulegają znacznemu rozszerzeniu i następuje szybki oraz nieregularny ruch gałek ocznych.

Czy mefedron ma jakieś skutki uboczne?

Mefedron to niezwykle niebezpieczny narkotyk, którego zażywanie obarczone jest szczególnym ryzykiem. Granice pomiędzy bezpieczną dawką a śmiertelną są niewielkie. W przypadku 4-MMC już jedna dawka okazać się może śmiertelna. Przez kilka dni od zażycia mefedronu można doświadczyć mocnych objawów „zejścia”, które objawiają się w następujący sposób [2]:

• obniżenie nastroju;
• trudności z koncentracją;
• poczucie zmęczenia;
• wzmożona potliwość („pot mefedronowy”, który ma ostry, nieprzyjemny zapach);
• bóle głowy;
• nudności.

U osób, które od dłuższego czasu przyjmują mefedron, mogą wystąpić silne ataki paniki halucynacje i urojenia.

Czy można przedawkować mefedron?

Mefedron można stosunkowo łatwo przedawkować, zwłaszcza gdy jest przyjmowany drogą dożylną. Przedawkowanie objawia się zaburzeniami rytmu serca i przyspieszeniem akcji serca. Może doprowadzić do podniesienia ciśnienia krwi, co w konsekwencji może skutkować udarem mózgu. Przedawkowanie mefedronu może powodować zaburzenia psychiczne, takie jak: zaburzenia depresyjne, zaburzenie lękowe, zaburzenia psychotyczne, a także zachowania agresywne, bezsenność i anhedonię (czyli niezdolność do odczuwania przyjemności) [2].

Czy można uzależnić się od mefedronu?

Mefedron jest środkiem psychoaktywnym o silnym potencjale uzależniającym. Do uzależnienia może dojść już po zażyciu jednej dawki narkotyku. Dlatego też w sytuacji odstawienia lub znacznego ograniczenia 4-MMC pojawiają się charakterystyczne objawy odstawienia, tak zwane objawy abstynencyjne. Należy zatem wskazać, że w przypadku „zjazdu”, czyli w końcowym etapie działania narkotyku pojawia się zazwyczaj bezsenność, nudności i wymioty, ogólne osłabienie organizmu, a także poczucie bezsilności, beznadziei i smutku. U osób uzależnionych od mefedronu zahamowaniu ulega odczuwanie łaknienia, pojawia się brak apetytu, a dodatkowo występuje krwawienie z nosa. Charakterystyczne są również stany depresyjne i paranoiczne oraz silna chęć przyjęcia kolejnych dawek narkotyku [3].

Jak leczyć uzależnienie od mefedronu?

Leczenie uzależnienia wymaga przede wszystkim ogromnej woli osoby uzależnionej. Do wyjścia z nałogu jest konieczny detoks narkotykowy, a także terapia uzależnień, zarówno indywidualna, jak i grupowa. W trakcie leczenia uzależnień wprowadza się farmakologiczną terapię zastępczą. Ma ona na celu złagodzenie objawów związanych z detoksykacją (skutki tzw. zespołu abstynencyjnego).

Podsumowanie

Mefedron to groźny, popularny narkotyk, który został spopularyzowany wraz z falą dopalaczy w latach 2008-2012 roku. W Polsce wciąż często używany jest przez młodzież uzależnioną, jako że jest on łatwodostępną i tanią pochodną amfetaminy czy kokainy, gwarantując przy tym silniejszy i dłuższy efekt działania. Potoczna nazwa wykorzystywana przez młodzież to “kryształ”, “mefa” lub “mefka”.

Kto z nas nie chciałby być odporny na stres, mieć dobrą pamięć, działać pod presją emocji i nie przejmować się codziennymi sprawami? Pewnie każdy, jednak do tej pory nie wynaleziono bezpiecznej i skutecznej substancji, która by takie coś zapewniała. Natomiast istnieją dobre preparaty pochodzenia roślinnego, które poprawiają pamięć, np. lecytyna. W aptekach znajdziemy także adaptogeny, czyli związki, które pomagają w adaptacji na stres i zmniejszają jego wpływ na nasz organizm, np. ashwagandhę, czyli Witanię ospałą. Jak działają te preparaty? Lepsza jest ashwagandha czy lecytyna? Co lepiej brać na pamięć i koncentrację?

Jakie działanie ma ashwagandha i lecytyna?

Ashwagandha (łac. Withania somnifera; Witania ospała) to roślina zaliczana do adaptogenów, czyli takich, które pomagają nam w zwalczaniu i adaptacji do stresu. Ashwagandha zawiera wiele substancji, które mają prozdrowotny wpływ na organizm, ale działanie adaptogenne wynika głównie z obecności witanolidów. Witania wykazuje działanie przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe, antyoksydacyjne, poprawiające odporność, redukujące stres i ochronne na układ nerwowy. Witania redukuje poziom stresu, lęku i niepokoju. Niektóre badania wskazują, że reguluje wydzielanie hormonów, działa przeciwcukrzycowo, kardioprotekcyjnie i poprawia jakość nasienia. Ze względu na mnogość związków zawartych w ashwagandzhie nie sposób określić jednego mechanizmu działania [1,2].

Lecytyna (fosfatydylocholina) to substancja pochodzenia tłuszczowego, fosfolipid, którą pozyskuje się z nasion soi lub żółtek jaj. Mechanizm działania lecytyny jest szeroki, ale głównie uznaje się, że wpływa pozytywnie na działanie mózgu i komórek nerwowych, m.in. dlatego, że wchodzi w ich skład. W skład lecytyny wchodzą, np. kwasy tłuszczowe, które zmniejszają wchłanianie cholesterolu, prowadząc do jego spadku. Lecytyna jest niezbędna do produkcji choliny, a ten składnik potrzebny jest do powstawania acetylocholiny. Acetylocholina to neuroprzekaźnik, który jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania mózgu i pamięci [3-6].

Jakie są skutki uboczne ashwagandhy i lecytyny?

Skutki uboczne ashwagandhy są niewielkie i lekkie. Najczęściej obejmują nudności, wymioty i biegunkę. U niektórych zdarzają się takie działania niepożądane jak senność, zawroty głowy, lub halucynacje. Ashwagandha stosowana krótkoterminowo (do kilku miesięcy) wydaje się być bezpiecznym związkiem, jednak nie przeprowadzono badań przy długotrwałym stosowaniu. Na suplementy z ashwagandhą powinny uważać osoby stosujące leki działające na układ nerwowy (np. nasenne, przeciwpadaczkowe) [2].

Lecytyna nie wykazuje poważnych skutków ubocznych. Rejestrowano jedynie takie objawy jak zaburzenia żołądkowo-jelitowe, nudności i wymioty lub biegunki. U osób nadwrażliwych na lecytynę obserwowano wysypkę [3,4].

Kiedy brać ashwagandhę, a kiedy lecytynę?

Ashwagandhę warto stosować okresowo w sytuacjach długotrwałego narażenia na stres. Roślina ta pomaga nam zaadaptować się do stresowego środowiska, zmniejsza lęk i nerwowość. Istnieją badania, które pokazują, że suplementacja ashwagandhą może mieć sens w demencji, chorobie Alzheimera lub Parkinsona. Na poziomie molekularnym obserwowano pozytywne działanie związków w niej zawartych, jednak podstawą w leczeniu tych chorób powinny być inne leki. Ciekawe wyniki uzyskano podczas badania syndromu odstawienia alkoholu u zwierząt. Ashwagandha znacząco redukowała poziom stresu. Wyciągu z witanii ospałej mogą także pomagać w terapii zaburzeń nasienia i płodności [2].

Kiedy stosować lecytynę? Jej główne wskazania obejmują stany związane z zaburzeniami pamięci, trudnością z koncentracją i nadmiernym stresem. Lecytynę można suplementować przy demencji, ale z punktu jej mechanizmu działania może polepszać leczenie chorób związanych ze zwyrodnieniem układu nerwowego, np. choroby Parkinsona lub Alzheimera. Niektóre badania pokazują, że suplementacja lecytyną może obniżać poziom cholesterolu [3,5].

Dawkowanie i czas działania

W przypadku ashwagandhy stosuje się zwykle wyciągi z jej korzenia lub sproszkowany korzeń. W danych literaturowych dawkowanie jest dość zróżnicowane, ale zwykle stosuje się od 250 mg do 600 mg wyciągu z korzenia na dobę. Zwykle taką dawkę dzieli się na 2 mniejsze. Jeśli chodzi o sproszkowany korzeń, to dawkowanie waha się od 5 g do 10 g czystego korzenia na dobę – zwykle jest to podzielona na 2 lub 3 dawki. Na efekt działania substancji należy trochę poczekać, dlatego najczęściej zaleca się przyjmowanie ashwagandhy przez minimum 1 miesiąc [1,2].

Preparaty z lecytyną najczęściej mają 1200 mg w 1 kapsułce i zwykle stosuje się od 1 do 2 kapsułek na dobę. Jednak lecytyna to bezpieczny związek i nawet wyższe dawki są dobrze tolerowane. Natomiast istnieją też badania, w których stosowano kilkadziesiąt gramów lecytyny na dobę – w zaburzeniach pamięci lub chorobie Alzheimera. Rozsądne będzie przyjmowanie do kilku gramów lecytyny na dobę [3,7].

Ashwagandha czy lecytyna – profile bezpieczeństwa

Ashwagandha nie powinna być przyjmowana podczas ciąży lub karmienia piersią. Nie ma dostatecznych dowodów, które potwierdzają lub negują jej bezpieczeństwo, ale ze względu na szeroki mechanizm działania lepiej zachować ostrożność. Lecytyna natomiast wydaje się być bezpieczna podczas ciąży i karmienia piersią. Jest to związek naturalnie występujący w mleku kobiet. W przypadku suplementacji zaleca się stosowanie niskich dawek i lecytyny pochodzenia naturalnego [2,3,8].

Ashwagandhę stosuje się do terapii zaburzeń snu. U niektórych osób może wywoływać senność. Należy sprawdzić, jak ten związek wpływa na organizm i jeśli wystąpią takie skutki uboczne, to nie należy prowadzić po nim pojazdów. Najlepiej przyjmować ją też na wieczór. Lecytyna nie wykazuje działania zmniejszające zdolność prowadzenia pojazdów [2,3].

Nie istnieją interakcje pomiędzy alkoholem a ashwagandhą lub lecytyną. Natomiast należy zachować ostrożność przy łączeniu ashwagandhy z alkoholem. Witania działa hamująco na układ nerwowy, dlatego obserwujemy jej zastosowanie, np. w terapii bezsenności. Z tego powodu alkohol może potęgować jej działanie [2,3].

Nie ma przeciwwskazań do stosowania ashwagandhy u seniorów. Należy zachować ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu leków działających na układ nerwowy. Czy należy z czymś nie łączyć lecytyny u seniorów? Tutaj podobnie nie ma żadnych przeciwwskazań co do stosowania tej substancji [2,3].

Jeśli chodzi o stosowanie lecytyny u ludzi z niewydolnością nerek, to nie istnieją takie przeciwwskazania. Niektóre badania wskazują na działanie ochronne na komórki nerek, co może wręcz przynieść pozytywne efekty. Ashwagandha także nie jest przeciwwskazana u osób z niewydolnością nerek [2,3,9].

Ashwagandha i lecytyny wydają się być bezpieczne u osób z niewydolnością wątroby. Natomiast należy zachować ostrożność przy ashwagandzie, bo stosowanie bardzo dużych dawek przez długi czas może uszkodzić komórki wątroby [2,3,10].

Dostępność leków i droga podania

Czysta lecytyna dostępna jest jedynie w formie doustnych kapsułek. Istnieją preparaty multiwitaminowe, które zawierają dodatek lecytyny. W takiej wersji znajdziemy ją w formie tabletek doustnych lub płynu.

Ashwagandha występuje jedynie w formie tabletek doustnych. Dostępna jest także w postaci ziół sypkich jako cięty korzeń.

Zamienniki ashwagandhy na pamięć

W Tabeli 1. przedstawiamy wybrane preparaty z ashwagandhą dostępne w aptekach.

Zamienniki lecytyny na pamięć

W Tabeli 2. przedstawiamy wybrane preparaty z lecytyną dostępne w aptekach.

Podsumowanie

Ashwagandha i lecytyna to preparaty, które głównie stosuje się na pamięć i koncentrację oraz do redukcji stresu. Produkty posiadają także inne zastosowanie, jednak ich użyteczność w innych wskazaniach nie jest tak duża, jak w przytoczonych na początku. Co lepiej brać na pamięć i koncentrację? Ashwagandhę czy lecytynę? Jeśli zależy nam tylko na poprawieniu pamięci i stosujemy dużo leków, to lepiej stosować lecytynę, bo nie ma praktycznie interakcji. Nie istnieją składniki, z którymi nie warto łączyć lecytyny. Jeśli zależy nam na dodatkowej redukcji stresu, to warto zastosować ashwagandhę. Czy są to najlepsze preparaty na pamięć i koncentrację? Co jest lepsze od ashwagandhy? Jeśli produkty ziołowe i naturalne nie pomagają na omawiane problemy, to najlepiej skonsultować się z lekarzem i rozpocząć terapię lekami na receptę, które będą z pewnością mocniejsze.

Ashwagandha to roślina adaptogenna, co oznacza, że zmniejsza zaburzenia organizmu wywołane stresem, pozytywnie wpływa na układ nerwowy i immunologiczny, a także zmniejsza uczucie zmęczenia. Wykazano także skuteczność ashwagandy w leczeniu ADHD i lęku, poprawie kondycji sportowej, redukcji objawów starzenia i zmęczenia związanego z chemioterapią, w leczeniu cukrzycy, hipercholesterolemii, choroby Parkinsona, choroby stawów, niedoczynności tarczycy, niepłodności, dysfunkcji seksualnych, choroby afektywnej dwubiegunowej, zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych, w łagodzeniu działań niepożądanych wynikających ze stosowania leków psychotropowych [1].

Czy ashwaganda pomaga na sen?

Badania wykazały, że ashwagandha może pomagać ludziom szybciej zasypiać, dłużej spać i doświadczać lepszej jakości snu. Według badaczy ashwaganda działa na receptory GABA, które są kluczowe w procesie snu i czuwania. Głównymi składnikami aktywnymi ashwagandy są witanolidy, które mają wiele zalet, w tym zdolność do łagodzenia stresu, a jak wiemy stres związany jest z gorszą jakością snu i nadmierną sennością w ciągu dnia [1].

Jak powinno się przyjmować ashwagandę?

Na początku należy wspomnieć, że ashwaganda jest dostępna w wielu formach. Występuje w postaci proszku, herbaty, pigułek, kapsułek, nalewek, kropel, a nawet żelków. Aby stosować ją jako preparat poprawiający jakość snu, należy postępować  zgodnie z instrukcjami zamieszczonymi na każdym produkcie. Optymalne dawkowanie jest wciąż przedmiotem dyskusji i może się różnić w zależności od suplementów. Typowe dawki stosowane w celu ułatwienia ludziom zasypiania wynoszą zazwyczaj od 250 do 600 miligramów/dzień. Nie należy jednak stosować ashwagandy dłużej niż przez trzy kolejne miesiące [2].

Czy są jakieś szkodliwe działania ashwagandy?

Długofalowe efekty działania ashwahandy nie zostały jeszcze do końca przebadane. Na pewno wiadomo to o czym wspomniano wyżej – nie wolno stosować preparatów zawierających ashwagandę dłużej niż 3 miesiące. Najczęstsze działania niepożądane są łagodne i obejmują biegunkę, mdłości, rozstrój żołądka, wymioty. Czasem również mogą pojawić się następujące efekty uboczne: suchość w ustach, senność, zawroty głowy, halucynacje, kaszel i przekrwienie, niewyraźne widzenie, wysypka, wzrost wagi [2].

Jakie są najlepsze preparaty z ashwagandą na sen?

Napięcie mięśni i stres nie pozwalają wejść w głęboki i spokojny sen. Doświadczamy wówczas nie tylko problemów z zaśnięciem, ale również często się wybudzamy. Po wybudzeniu pojawia się stres, który nie ułatwia ponownego zaśnięcia. Poniżej przedstawiono kilka preparatów, które mogą okazać się pomocne. 

Podsumowanie

Badania sugerują, że ashwagandha może wpływać na sen poprzez regulację poziomu hormonów, takich jak kortyzol i melatonina. Kortyzol jest hormonem stresu, który może zaburzać sen, a melatonina jest hormonem regulującym cykl snu i czuwania. Ashwagandha może pomóc obniżyć poziom kortyzolu, co prowadzi do relaksu i lepszego snu. Działanie ashwagandhy obejmuje również wpływ na pracę układu nerwowego, co także może mieć pozytywny wpływ na poprawę jakości snu.

Osobowość borderline (BPD – borderline personality disorder) tłumacząc dosłownie z języka angielskiego oznacza osobowość z pogranicza. To określenie zostało pierwszy raz użyte przez Roberta Knight’a w połowie poprzedniego wieku. Według niego oznaczało ono osoby mające zaburzenia psychiczne pomiędzy nerwicami i zaburzeniami schizofrenicznymi. Pacjenci cierpiący na borderline nie są jednak w takim stanie, aby móc u nich zdiagnozować schizofrenię. Czasami są oni określani pojęciem stabilnej niestabilności, ponieważ stan emocjonalny tych osób często się zmienia, będąc jednocześnie stabilnym [1]. 

Jakie są przyczyny osobowości borderline?

Przyczyny osobowości borderline nie są niestety do końca wyjaśnione. Wiedza zebrana w toku wywiadów u osób cierpiących na to zaburzenie może wskazywać, że na jego powstanie duży wpływ mają czynniki etiologiczne, takie jak:

• wykorzystywanie seksualne, fizyczne lub emocjonalne w dzieciństwie;
• brak okazywania uczuć dziecku przez rodziców, nadmierny krytycyzm i zła komunikacja;
• zaniedbywanie przez rodziców.

Traumy z dzieciństwa mogą powodować stłumienie, nadmierną czujność wobec otoczenia czy chwiejność emocjonalną. Dodatkowo, takie dzieci mogą postrzegać rodziców jako konfliktowych, zdystansowanych czy niezaangażowanych. Oprócz wymienionych czynników etiologicznych, ważną przyczyną powstawania osobowości borderline mogą być czynniki genetyczne (są częstsze u pacjentów mających pozytywny wywiad rodzinny dotyczący podobnych zaburzeń) [2].

Osobowość borderline – objawy. Po czym poznać chorobę?

Osobowość borderline charakteryzuje się dużą zmianą i skrajnością występowania objawów, najczęściej są to:

• chwiejność i labilność emocjonalna;
• niezwykle częsta zmiana nastrojów, w tym występowanie niespodziewanych wybuchów emocjonalnych;
• problemy z tworzeniem stałych związków emocjonalnych i relacji z innymi ludźmi;
• poczucie rozczarowania swoją osobą, niespełnienia czy zaniżone poczucie własnej wartości;
• strach przed samotnością i odrzuceniem przez otoczenie;
• problemy z samokontrolą, impulsywne zachowania, niemożność przewidywalności swoich zachowań i nastrojów;
• nieufność i podejrzliwość wobec innych osób, tworzenie negatywnego obrazu otoczenia;
• kryzys i zaburzenia tożsamości;
• trudności w zahamowaniu silnych emocji, akcentowanie negatywnych uczuć, takich jak gniew, frustracja, smutek czy wstyd;
• zwiększone tendencje do konfliktów z innymi ludźmi oraz niemożność przewidywania konsekwencji swoich czynów;
• obniżenie nastroju, odczuwanie emocjonalnej pustki i poczucie skrzywdzenia;
• zwiększona tendencja do ryzykownych zachowań, próby samouszkodzenia czy wręcz samobójcze;
• epizody urojeniowe czy omamy [1,3].

Kto diagnozuje borderline?

Jeżeli zachodzi podejrzenie wystąpienia osobowości borderline, należy niezwłocznie udać się do specjalisty (psychiatry, psychologa czy psychoterapeuty). Do diagnozy służą m.in. kwestionariusze do oceny osobowości np. MMPI (Minnesocki Wielowymiarowy Inwentarz Osobowości). Trzeba pamiętać, że podobne do tego typu osobowości zaburzenia zachowania mogą wystąpić w przypadku nadużywania narkotyków czy występowania przewlekłego stresu [2].

Do klasyfikacji osobowości borderline służą dwa typy klasyfikacji: ICD-10 i DSM-IV. W przypadku klasyfikacji ICD-10, dotyczy ona osobowości chwiejnej emocjonalnie i rozróżnia dwa podtypy: impulsywny i borderline. Z kolei w klasyfikacji DSM-IV osobowość borderline jest wzorcem zachowań zdominowanym niestabilnością w relacjach interpersonalnych (w ocenie własnej osoby i z wyraźnie zaznaczoną wybuchowością) [3]. 

Jak odróżnić osobowość borderline od innych zaburzeń?

Odróżnienie zaburzeń tego typu nie jest proste i powinno być diagnozowane jedynie przez specjalistów. To co jest najczęściej charakterystyczne i odróżniające borderline od innych zaburzeń osobowości, to trudności w odbieraniu dobrych i złych aspektów innych osób przez osoby borderline. Najczęściej odbierają je oni w sposób niezwykle skrajny, często przechodząc od uwielbienia do nienawiści i odwrotnie. Takie zachowanie jest często bardzo trudne dla rodziny, bliskich, ale również lekarzy czy terapeutów próbujących pomóc danemu pacjentowi. Pomimo chęci pomocy takiej osobie, często ona może reagować agresywnie, z gniewem lub uważać, że chce się jej w rzeczywistości zaszkodzić [1]. 

Nieleczone borderline – do czego może doprowadzić?

Jak wspomniano wcześniej, osoby borderline mogą mieć skłonności do nieracjonalnych zachowań, jak samookaleczanie się czy nawet próby samobójcze. Z tego względu nieleczone może być niezwykle groźne dla pacjenta. Dodatkowo, bez leczenia znacznie trudniej zachować poprawne stosunki społeczne z innymi ludźmi, budować związki czy normalnie wykonywać obowiązki zawodowe. Normalne życie może być więc znacznie utrudnione lub wręcz niemożliwe, dlatego osoby o osobowości borderline powinny być pod kontrolą specjalisty, aby maksymalnie podnieść swój poziom życia [1].

Osobowość borderline – jak leczyć i czy da się wyleczyć?

Leczenie pacjentów z zaburzeniami osobowości borderline jest z reguły złożone i długotrwałe. Najczęściej stosuje się równolegle <a href=”https://leki.pl/poradnik/depresja-jak-sobie-radzic/”>metody psychologiczne i farmakologiczne. Pomimo złożoności leczenia, rokowania z reguły są dobre. Odpowiednie leczenie zmniejsza objawy, takie jak depresja, lęk czy gwałtowne zmiany nastroju. Leki w połączeniu z psychoterapią są w stanie znacząco poprawić komfort życia osób cierpiących na osobowość borderline. U dużej części pacjentów stosujących leczenie można mówić nawet o wyleczeniu (ustąpieniu najbardziej dokuczliwych objawów zaburzenia). Oczywiście nie należy samodzielnie przerywać leczenia, ponieważ objawy mogą w każdej chwili powrócić. Do najczęściej stosowanych metod należą m.in.:

• psychoterapia psychoanalityczna i jej pochodne, jak np. opracowana przez Fonagy’ego i Batemana terapia oparta na mentalizacji (mentalization based therapy – MBT);
• terapia skoncentrowana na przeniesieniu TFT (transference focused therapy) Kernberga;
• terapia dialektyczno-behawioralna (dialectical behavior therapy) Linehan;
• stosowane są również terapie schematów oraz poznawczo-behawioralne [1-3].

Jakie są leki na borderline?

W przypadku zdiagnozowania osobowości borderline lekarz najczęściej, w zależności od pojawiających się objawów, może przepisać leki na receptę wpływające na ośrodkowy układ nerwowy. Należy pamiętać, aby samemu nie zmieniać dawek i nie zaprzestawać przyjmowania tego typu leków. Może to znacząco zaburzyć funkcjonowanie pacjentów je stosujących. Co więcej, część z tych leków ma potencjał uzależniający. W tego typu zaburzeniach najczęściej stosuje się:

• selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (selective serotonin reuptake inhibitors – SSRI), takie jak karbamazepina np. Amizepin czy Tegretol lub kwas walproinowy np. Absenor czy Depakine Chrono;
• leki przeciwpsychotyczne, takie jak olanzapina np. Ranofren czy Olanzapina Mylan, kwetiapina np. Ketrel czy Kwetaplex lub rysperydon np. Rispolept czy Orizon;
• leki uspokajające, zwłaszcza pochodne benzodiazepiny są rzadko stosowane ze względu na swój wysoki potencjał uzależniający [1,3].

Podsumowanie

Zaburzenie osobowości borderline są poważnym stanem psychicznym powodującym najczęściej cierpienie osoby z nim się zmagającym, jak również jej najbliższych. Dlatego niezwykle ważne jest zrozumienie charakterystyki tego zaburzenia oraz jego przyczyn i mechanizmów działania. Kluczowa jest systematyczna praca nad pacjentem, wsparta specjalistycznym leczeniem. W wielu przypadkach  pozwala ona na znaczne zmniejszenie objawów i możliwość normalnego funkcjonowania.

Fentanyl, podobnie jak heroina, morfina i inne substancje opioidowe, działa na receptory opioidowe. Aktywacja tych receptorów może doprowadzić do zniesienia bólu (fentanyl podany dożylnie działa natychmiastowo!), uspokojenia (sedacji), a nawet depresji ośrodka oddechowego, czyli zredukowania częstotliwości oddechów [1].

Ponadto stosowanie fentanylu wiąże się także ze zwiększeniem aktywności dopaminy w mózgu, co wpływa na tzw. układ nagrody. Pojawia się uczucie przyjemności, nadmiernego pobudzenia i euforii. Regularne zażywanie fentanylu może doprowadzić do rozwoju tolerancji na tę substancję i konieczności ciągłego zwiększania dawki dla uzyskania konkretnego efektu [1, 2].

Zarówno fentanyl, jak i jego analogi są wpisane przez polskie Ministerstwo Zdrowia na listę substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych.

Jak powstał fentanyl?

Fentanyl został zsyntetyzowany w 1960 roku przez Paula Janssena, belgijskiego lekarza, założyciela firmy farmaceutycznej Janssen (spółka jest obecnie zależna od marki Johnson & Johnson).

Janssen był świadomy, że opracowuje cząsteczkę znacznie silniejszą od morfiny (uważa się, że fentanyl jest ok. 100 razy silniejszy od morfiny i 50 razy silniejszy od heroiny), jednak uważał, że nowy lek będzie bardziej selektywny w stosunku do receptorów opioidowych. Co za tym idzie, miał wykazywać większy profil bezpieczeństwa w porównaniu do morfiny [3].

Fentanyl i jego pochodne. Ile razy silniejsze od morfiny?

Do tej pory zsystentyzowano wiele cząsteczek, których budowa chemiczna jest podobna do fentanylu, np. karfentanyl (ok. 10 000 razy silniejszy od morfiny), sufentanyl, remifentanyl czy alfentanyl). Natomiast inny analog fentanylu – lofentanyl – jest obecnie uważany za jeden z najsilniejszych znanych leków opioidowych [4].

Wciąż brakuje szczegółowej wiedzy na temat rzeczywistej siły działania niektórych pochodnych fentanylu (np. cyklopropylofentanylu, jednego z najnowszych analogów). Co ciekawe, firma farmaceutyczna Janssen oceniała, że niektóre analogi fentanylu mogą mieć ok. 6000 razy silniejsze działanie niż morfina (tak jest w przypadku izomeru cis 3-metylofentanylu), inne natomiast mogą działać słabiej [5, 6].

Nawet niewielka zmiana struktury cząsteczki pociąga za sobą różnicę w oddziaływaniu na organizm. Wiele z pochodnych fentanylu szybciej niż inne opioidy przenika przez barierę krew-mózg, a także w większym stopniu powoduje wystąpienie naprawdę ciężkiej depresji oddechowej, która może prowadzić do zgonu [6].

W ramach ciekawostki dodam, że mieszanina analogów fentanylu – karfentanylu i remifentanylu – była wykorzystana w 2002 roku przez rosyjskie służby specjalne, które próbowały udaremnić zamach terrostyczny zorganizowany przez Czeczenów w moskiewskim teatrze na Dubrowce. Mieszanina gazów uśmierciła wówczas 125 zakładników (!), a to uświadamia, jak silnymi substancjami są zarówno fentanyl, jak i jego pochodne [7].

Do czego stosuje się fentanyl w lecznictwie?

Aż do 2010 roku fentanyl był stosowany głównie w anestezjologii (znieczulenia), jednak później zaczęto dopuszczać do obrotu coraz więcej preparatów do tzw. powszechnego stosowania.

Są to m.in. tabletki podpoliczkowe (AuroFena, Effetora), aerozole do nosa (Instanyl, PecFent), a także plastry transdermalne (Durogesic, Fenta MX, Matrifen, Fentanyl Actavis) oraz preparaty w postaci iniekcji (Fentanyl WZF). Stosuje się je głównie w leczeniu różnego rodzaju chorób przewlekłych, a także u pacjentów onkologicznych [8, 9, 10].

Zatrucia fentanylem w USA i Europie

Wiele przypadków zatruć fentanylem ma miejsce w Stanach Zjednoczonych, jednak w Europie również dochodzi do tego typu sytuacji. W 2021 roku kraje członkowskie Unii Europejskiej zgłosiły ok. 140 zgonów, które powiązano z przedawkowaniem fentanylu [11].

Dla porównania, w Stanach Zjednoczonych w tym samym czasie ilość zgonów z powodu przedawkowania fentanylu lub jego pochodnych wyniosła ok. 70 600 (!). Szacuje się, że z powodu przedawkowania substancji opioidowych, w tym fentanylu i jego pochodnych, umiera dziennie nawet 150 Amerykanów, przy czym to mężczyźni stanowią największy odsetek zgonów [12].

W Polsce pierwsze przypadki podejrzenia zatruć oraz zatruć fentanylem i jego analogami odnotowano w 2014 roku. W 2018 roku zaraportowano 162 zgony związane z przedawkowaniem pochodnych fentanylu, przy czym zaznacza się, że dane dotyczące liczby zatruć mogą być niedoszacowane [13].

Nielegalny łańcuch dystrybucji fentanylu i jego pochodnych

Zarówno fentanyl, jak i jego analogi są dystrybuowane i stosowane w niekontrolowany sposób, co wywołuje liczne uzależnienia i zgony. Tylko w 2022 roku amerykańska  DEA (ang. Drug Enforcement Administration – Agencja do Walki z Narkotykami) skonfiskowała ok. 58 mln tabletek zawierających fentanyl oraz ok. 6000 kg fentanylu w proszku (!) [14].

Amerykańskie statystyki wyraźnie pokazują, że liczba przestępstw związanych z nielegalnym łańcuchem dystrybucji fentanylu oraz jego pochodnych stale wzrasta (trend obserwuje się od 2017 r.) [14].

Fentanyl i jego analogi mogą być jednym ze składników dopalaczy (ang. designer drugs). Co więcej, są również dodawane do innych substancji psychoaktywnych, np. heroiny, metamfetaminy czy kokainy, o czym osoba je stosująca najczęściej nie ma pojęcia [15].

Na amerykańskim rynku ostatnimi czasy “popularne” stało się łączenie fentanylu z ksylazyną (lekiem uspokajającym stosowanym w weterynarii), która ma m.in. wydłużać czas działania opioidu.

Administracja Joe Bidena poinformowała w lipcu br. o podjęciu konkretnych działań mających na celu wyeliminowania nielegalnych mieszanek z amerykańskiego rynku. Ma to skutkować znacznym zredukowaniem liczby zgonów związanych z przedawkowaniem fentanylu i jego pochodnych [16].

Podejrzenie przedawkowania fentanylu i jego pochodnych – co robić?

Wśród objawów charakterystycznych dla przedawkowania fentanylu można wymienić m.in. spadek nastroju, urojenia, halucynacje, nadmierne pobudzenie oraz zaburzenia świadomości. Najcięższym powikłaniem jest oczywiście depresja oddechowa, która postępuje znacznie szybciej niż w przypadku przedawkowania heroiny. Ratunkiem jest podanie odpowiedniej dawki naloksonu – leku, który znosi reakcje wywołane przez substancje opioidowe i stanowi swoistą “odtrutkę” w przypadku przedawkowania heroiny czy fentanylu bądź jego pochodnych.

Co ciekawe, wprowadzono program prewencyjny (m.in. w USA) mający poprawić dostępność naloksonu dla osób, u których istnieje realne ryzyko przedawkowania opioidów. W ramach programu “Take-home naloxone” pacjent otrzymuje nalokson w postaci aerozolu donosowego (Narcan, Nyxoid). Skuteczność przedsięwzięcia oceniono bardzo wysoko: ustąpienie symptomów depresji oddechowej oszacowano na ok. 79%, natomiast przeżywalność na ok. 96% [17].

Brak wiedzy na temat mechanizmu i siły działania fentanylu, zwłaszcza wśród osób, które stosują tę substancję choćby w niewielkich ilościach, ale w sposób niekontrolowany (także w celach rekreacyjnych), może doprowadzić w szybkim czasie do rozwoju uzależnienia, przedawkowania, śpiączki, uszkodzenia mózgu, a nawet śmierci [1].

Jeśli fentanyl ma być wykorzystywany w warunkach domowych, ze względu na jego siłę i mechanizm działania, powinien być stosowany tylko i wyłącznie pod nadzorem lekarza, w ściśle określonym schemacie.

Schizofrenia to choroba, która należąca do zaburzeń psychotycznych. Charakteryzuje się występowaniem szeregu objawów, które prowadzą do fałszywego postrzegania otoczenia, samego siebie czy sytuacji, w jakich się znajduje. Większość początków choroby pojawia się przed 30. rokiem życia. Osoby chore na schizofrenię muszą być poddane leczeniu przez całe życie. Jednak przy odpowiedniej kombinacji psychoterapii, psychoedukacji i leków mogą całkowicie normalnie funkcjonować w społeczeństwie. Istnieje kilka rodzajów schizofrenii w zależności od występujących objawów [1]. 

Jak wygląda standardowa farmakoterapia schizofrenii? 

W standardowej terapii schizofrenii stosujemy leki przeciwpsychotyczne. Mają one za zadanie stabilizację eliminację, zarówno objawów dodatnich (halucynacji, zaburzeń mowy) oraz objawów ujemnych (zmniejszenie odczuwania emocji). Za winowajcę pojawienia się tych zaburzeń uważa się układ dopaminergiczny, w związku z czym działanie leków przeciwpsychotycznych głównie opiera się na tym mechanizmie [1]. 

Typowe leki przeciwpsychotyczne

Przede wszystkim hamują układ dopaminergiczny, dzięki czemu hamują występowanie objawów pozytywnych. Niestety charakteryzują się występowaniem licznych działań niepożądanych, takich jak objawy pozapiramidowe, czyli sztywność mięśni, zaburzenia chodu, drżenie, ale także zmiany nastroju. Leki typowe są skuteczne u mniejszości pacjentów. Należą do nich: chlorpromazyna, promazyna, haloperidol, flupentiksol, chlorprotiksen [1].

Atypowe leki przeciwpsychotyczne

W mniejszym stopniu działają na układ dopaminergiczny, a w większym na serotoninergiczny. Dzięki temu objawy pozapiramidowe nie występują. Do atypowych leków należą: klozapina, olanzapina, kwetiapina, sulpiryd, arypiprazol, rysperydon [1]. 

Jakie są najnowsze leki na schizofrenię paranoidalną?

Nowe leki na schizofrenię są ciągle w trakcie badań klinicznych. Nowoczesne leczenie schizofrenii opiera się o chęć zwiększenia skuteczności farmakoterapii oraz minimalizacji występowania działań niepożądanych. Istnieje sporo nowych badań klinicznych, głównie opierają się one na następujących kierunkach działania:

Układ glutaminergiczny

Kwas glutaminowy jest jednym z neuroprzekaźników w mózgu, który odpowiada za regulację nastroju, a zaburzenie jego poziomu może doprowadzić do nasilenia objawów schizofrenii. Obecnie prowadzone są badania nad lekami, które wpływają na stabilizację układu glutaminergicznego, które będzie można używać jako dodatek do terapii podstawowej. W związku z tym, że cały układ jest skomplikowany, leki, które są obecnie badane, mają różne punkty uchwytu w powyższym układzie [2].

Układ cholinergiczny

Już od dawna wiadomo, że zaburzenia w układzie cholinergicznym mogą powodować objawy schizofrenii. Obecnie badamy leki, które działają na układ cholinergiczny, a były stosowane w chorobie Alzheimera, w kierunku poprawy funkcji poznawczych. Badane są donepezil, rywastygmina, ale także nowe środki takie jak KarXT, czyli xanomelina i chlorek trospium [2].

Układ endokannabinoidowy

O układzie endokannabinoidowym wiadomo, że odpowiada za ból oraz reakcje zapalne i immunologiczne w organizmie. Odkryto, że potencjalnie pobudzenie układu może działać przeciwpsychotycznie oraz ochronnie na układ poznawczy w organizmie. Dokładny mechanizm nie jest jeszcze znany, aczkolwiek stanowi podstawę do przeprowadzanych badań, a w przyszłości może dać leki o dobrej tolerancji dla pacjenta [2].

Inhibicja fosfodiesterazy (PDE)

Fosfodiesterazy to enzymy regulujące poziom cyklicznego AMP. Typ 4 tych enzymów odpowiada za pracę między innymi w układzie nerwowym, co już zostało wykorzystane w terapii depresji. Obecnie prowadzone są badania w kierunku wykorzystania leków w leczeniu schizofrenii. Badaniu podlega między innymi rofumilast, który jest stosowany w terapii przewlekłej obturacyjnej choroby płuc [2].

Agoniści TAAR1

Pobudzenie receptora TAAR1 powoduje regulacje wydzielania dopaminy, noradrenaliny i serotoniny. Trwają badania nad lekami aktywującymi ten mechanizm. Dzięki temu można stabilizować poziomy dopaminy bez konieczności działania na jej receptory, za czym idzie bez ryzyka wystąpienia działań niepożądanych [2]. 

Na samym początku warto dowiedzieć się, co to jest znieczulenie ogólne. Można powiedzieć, że celem znieczulenia ogólnego jest to, aby pacjent nie odczuwał bodźców zewnętrznych, tj. bólowych. Poprzez zastosowanie anestetyków dochodzi do wyłączenia funkcjonowania centralnego systemu nerwowego z wyłączeniem rdzenia przedłużonego, czyli ośrodka, który kontroluje m.in. regulację tętna i ciśnienia krwi lub trawienia. Znieczulenie ogólne jest odwracalne i dochodzi tutaj do wyłączenia świadomości pacjenta, co jest istotną różnicą względem znieczulenia miejscowego [1].

Znieczulenie poprzez narkozę

Znieczulenie ogólne to inaczej narkoza. Dzięki niej uzyskujemy stosunkowo długą i głęboką relaksację pacjenta. Wyłączenie świadomości pacjenta jest niezbędne, np. w przypadku rozległych operacji – zabiegi dotyczące płuc, kolan, bioder lub serca. Czasami lekarze decydują się na zastosowanie znieczulenia ogólnego dla np. niewspółpracujących pacjentów, gdzie mogłoby wystarczyć znieczulenie regionalne [1,2].

Na czym polega znieczulenie ogólne?

Znieczulenie poprzez narkozę jest złożonym procesem. Pierwszy etap to tzw. przygotowanie. Tutaj najczęściej podaje się leki uspokajające, np. benzodiazepiny, typu diazepam (Relanium), lorazepam (Lorafen) lub midazolam (Dormicum). Stosuje się także leki przeciwwymiotne, np. ondansetron (Atossa) [3]. Przygotowanie pacjenta do znieczulenia ogólnego obejmuje również odpowiedni wywiad z anestezjologiem, wykonanie badań i zaznajomienie chorego z całą procedurą.

Co to jest głupi jaś?

Z pewnością często spotkaliście się z określeniem, że przed operacją dostaje się głupiego jasia. Co to jest głupi jaś?

Głupi jaś to kolokwialne określenie leków, które podaje się przed zabiegiem, aby uspokoić pacjenta i wywołać u niego amnezję. Mogą być to benzodiazepiny, np. wspomniany midazolam lub lorazepam. Czasami sedację łączy się z podaniem środków przeciwbólowych. Określenie głupi jaś funkcjonuje także w kwestii stosowania gazu rozweselającego, czyli podtlenku azotu. Głupi jaś nie jest natomiast niezbędną procedurą. Częściej stosuje się go u małych pacjentów i osób zestresowanych.

Jakie leki stosuje się do znieczulenia ogólnego?

Anestetyki można podzielić na wiele sposobów, ale na potrzeby artykułu wyróżnimy dwie grupy:

• Wziewne leki znieczulające ogólnie;
• Dożylne anestetyki.

Wziewne leki znieczulające ogólnie

Leki te podaje się wziewne – przy pomocy maski. Szybko indukują znieczulenie, ale niektóre nie są na tyle silne, aby być stosowane pojedynczo do znieczulenia ogólnego. Często natomiast są wykorzystywane do podtrzymywania znieczulenia [1].

Podtlenek azotu

Podtlenek azotu (Entomix, Kalinox, Serynox) to jeden z najstarszych wziewnych anestetyków. To gaz bezwonny, który ma niestety niską siłę działania. Częściej stosuje się go jako dodatek do innych anestetyków. Może być stosowany do łagodzenia bólów porodowych [1].

Halotan

Halotan to anestetyk, który był często stosowany w przeszłości, jednak teraz jest zastępowany przez inne, bardziej bezpieczne środki.

Nowsze anestetyki wziewne

Aktualnie ze względu na siłę działania i bezpieczeństwo stosowania stosuje się pochodne halogenowe anestetyków. Przykłady takich związków przedstawia Tabela 1.

Tabela 1. Halogenowe pochodne anestetyków wziewnych [1].

Dożylne anestetyki

Dożylne anestetyki są aktualnie podstawą anestezji złożonej. Najczęściej nimi indukuje się znieczulenie, a za pomocą środków wziewnych je podtrzymuje. Nie znaczy to jednak, że anestetyki wziewne są złe do indukcji, gdyż je częściej wykorzystuje się u dzieci [1].

Propofol (Diprivan)

Szybkodziałający induktor znieczulenia. Efekt osiąga się już nawet 30 sekund po podaniu dożylnym. Idealnie nadaje się do zabiegów chirurgii jednego dnia, gdyż pacjent szybko wybudza się ze znieczulenia. U osób otyłych nie jest wymagane modyfikowanie dawki, co jest spotykane przy innych środkach. Jego zaletą jest to, że nawet po dłuższej sedacji pacjent nie doświadcza, tzw. snu ponarkotycznego. Nie działa przeciwbólowo, ale działa przeciwwymiotnie [1].

Etomidat

Środek znieczulenia ogólnego stosowany głównie do indukcji znieczulenia. Niestety również nie działa przeciwbólowo, a dodatkowo może wywołać niekontrolowane ruchy w okresie indukcji. Niestety po wybudzeniu powoduje wymioty [1].

Ketamina

Ketamina to lek znieczulający ogólnie, który cechuje się znieczuleniem zdysocjowanym. Pacjent może doświadczać przy wprowadzaniu do narkozy halucynacji i omam oraz mimowolnych ruchów. W porównaniu do innych środków działa silnie przeciwbólowo [1].

Deksmedetomidyna

Anestetyk, który działa uspokajająco i przeciwbólowo [1].

Ile trwa wybudzanie z narkozy?

Po zakończeniu operacji anestezjolog będzie odpowiednio zmniejszał dawkowanie anestetyku i włączał ewentualne inne leki w celu wybudzenia z narkozy. Ile trwa wybudzanie z narkozy? Zależy to od rodzaju leku znieczulającego ogólnie, jego dawki i czasu anestezji. Można określić, że średnio wybudzenie z narkozy trwa od kilku do kilkunastu minut po zatrzymaniu dawkowania leku.

Jak długo trwa osłabienie po narkozie?

Wybudzenie z narkozy to jedno, ale całkowita rekonwalescencja to drugie. Pacjent po narkozie może nie być jeszcze w formie nawet do 48 godzin. Bezpośrednio po wybudzeniu najczęściej będzie mu towarzyszyć:

• uczucie osłabienia;
• zawroty głowy;
• nudności (które redukuje się lekami);
• ból gardła, który jest efektem zastosowanej rurki do oddychania;
• ból spowodowany zabiegiem, który zmniejsza się środkami przeciwbólowymi;
• problemy z koncentracją i skołatanie, co jest efektem leków znieczulających ogólnie.

Kiedy można wstać po narkozie?

Osłabienie po narkozie może towarzyszyć pacjentowi i jest czymś zupełnie normalnym. Kiedy pacjent może wstać po narkozie? Wszystko zależy od przeprowadzonego zabiegu. To, że pacjent zaczyna się wybudzać po kilkunastu minutach, nie znaczy, że może od razu wstać. Z początku będą towarzyszyły mu zawroty głowy i oszołomienie. Świeżo założone szwy również nie powinny być narażane na ruch.

Kiedy w takim razie można wstać po narkozie? Po krótkich operacjach, np. usunięcia przepukliny, można wstać już po kilku godzinach. Bardziej poważne operacje będą wymagały dłuższego okresu bez podnoszenia się, ale zwykle powinno odbyć się to w 1. dobie, jeśli nie ma innych przeciwwskazań medycznych.

Jak oczyścić organizm po narkozie?

Narkoza nie powoduje dużych komplikacji dla naszego organizmu. Człowiek zwykle do kilku godzin po zabiegu powinien czuć się już dobrze. Po znieczuleniu ogólnym podaje się kroplówki, które mają za zadanie wzmocnić i odżywić organizm.

Czy potrzeba i ewentualnie jak oczyścić organizm po narkozie? Nie ma potrzeby stosowania specjalnych procedur lub zażywania konkretnych leków. Pacjent nawet kilka godzin po zabiegu może przyjmować płyn i pokarm, jednak na początku zaleca się, aby były to produkty lekkostrawne. Bezpośrednio po wybudzeniu nie można nic jeść i pić, gdyż często pacjentowi towarzyszą jeszcze wymioty.

Czy znieczulenie ogólne jest niebezpiecznie?

Znieczulenie ogólne, stosowane podczas operacji w celu wywołania stanu nieświadomości i zapobiegania odczuwaniu bólu, jest ogólnie uważane za bezpieczne. Jednak, jak każda procedura medyczna, niesie ze sobą pewne ryzyko, które może różnić się w zależności od indywidualnych czynników pacjenta, takich jak wiek, ogólny stan zdrowia, istniejące schorzenia oraz specyfika planowanego zabiegu. Do rzadkich, ale możliwych komplikacji znieczulenia ogólnego należą reakcje alergiczne na środki znieczulające, problemy z oddychaniem, zmiany w ciśnieniu krwi, zaburzenia rytmu serca, oraz w bardzo rzadkich przypadkach, uszkodzenie mózgu lub śmierć. Ważne jest, aby przed zabiegiem dokładnie omówić z lekarzem wszystkie potencjalne ryzyka i korzyści.

Słowo schizofrenia pochodzi od greckich słów schizein, które oznacza rozszczepić i phren oznaczające umysł. Pomimo takiego dosłownego tłumaczenia, schizofrenia wcale nie oznacza posiadania więcej niż jednej osobowości. Osoba cierpiąca na schizofrenię nie potrafi krytycznie i realistycznie ocenić siebie, otoczenia oraz innych ludzi. Schizofrenik nieświadomie ucieka od świata zewnętrznego. Odsuwa się nawet od swoich bliskich, co prowadzi do jej wykluczenia społecznego. Występuje wiele rodzajów schizofrenii, np. katatoniczna, hebefreniczna, niezróżnicowana czy paranoidalna. Schizofrenicy w jednej części mózgu wydzielają w nadmiarze dopaminę, natomiast w innych okolicach mózgu mają jej niedobór. Prowadzi to do zaburzenia postrzegania świata zewnętrznego [1]. 

Jaka jest przyczyną schizofrenii?

Nie ma jednej przyczyny, która powoduje schizofrenię, nie do końca są znane powody jej wystąpienia u konkretnej osoby. 

Wpływ na jej powstanie, mogą mieć:

• okołoporodowe uszkodzenia mózgu;
• infekcje wirusowe w czasie ciąży;
• uwarunkowania genetyczne;
• traumatyczne przeżycia z dzieciństwa;
• zażywanie narkotyków takich jak ekstazy, LSD, amfetamina czy kokaina (szczególnie u nastolatków);
• zła sytuacja rodzinna i stresujące wydarzenia życiowe [1,2].

Rodzaje schizofrenii

• najczęściej występująca w Polsce schizofrenia paranoidalna – występuje przewagą omamów i urojeń;
• prosta – negatywne objawy powoli narastają, co prowadzi do stopniowej utraty kontroli nad swoim, do tej pory “normalnym”, życiem;         
• hebefreniczna – schizofrenik zachowuję się dziecinne i nieprzewidywalne;
• katatoniczna – występują stany osłupienia lub pobudzenia katatonicznego, czyli chory przeważnie milczy, unika kontaktu z innymi, zastyga w bezruchu w różnych sytuacjach, ale zachowanie chorego może nagle się zmienić w nadmierne pobudzenie z chaotycznymi i bezcelowymi gestami;
• niezróżnicowana – nie ma dominujących objawów;
• rezydualna – występują objawy o małym nasileniu, ale przez długi okres czasu [1,3].

Objawy schizofrenii

Przebieg schizofrenii może być różny. Objawy też mogą znacząco się od siebie różnić. Mogą to być m.in.:

• halucynacje słuchowe, węchowe, dotykowe albo wzrokowe – rzadko są miłe, częściej krytykują i oskarżają chorego;
• z halucynacjami wiązać się mogą urojenia i omamy, czyli chory wierzy w rzeczy, które nie istnieją;
• wymienione wyżej objawy wytwórcze określa się mianem objawów pozytywnych schizofrenii;
• osoby cierpiące na schizofrenię mają często wrażenie, że ktoś inny kontroluje ich ciało, przez co mają problemy z koncentracją i komunikacją z innymi ludźmi;
• może doprowadzić do utraty energii życiowej, braku zainteresowań i chęci wstania z łóżka czy wyjścia z domu (są to tzw. objawy negatywne schizofrenii);
• chorzy zaniedbują higienę czy inne obowiązki domowe jak sprzątanie, gotowanie itd;
• objawy podobne do autyzmu, gdzie chory zaczyna interesować się tylko swoją osobą, ma swój świat i nie interesuje go nic na zewnątrz;
• niezrozumienie, że jest się chorym, reagowanie agresją na chęć pomocy przez bliskich [1-3].

Diagnostyka schizofrenii

Rozpoznanie schizofrenii wbrew pozorom nie jest wcale takie łatwe. Psychiatra może to zrobić na podstawie badania psychiatrycznego pacjenta i wywiadu rodzinnego. Ważna jest również obserwacja pacjenta i jego zachowania. Nie ma prostego badania z krwi, które pozwoli zdiagnozować chorobę. Oczywiście pewne badania obrazowe są wykonywane i mogą być pomocne w diagnozie. Bardzo ważny jest wywiad, który pozwoli ustalić, czy chory jest uzależniony od nikotyny, alkoholu czy narkotyków. Na schizofrenię niekorzystnie wpływają również choroby takie jak cukrzyca, nadciśnienie czy miażdżyca [1]. 

Leczenie schizofrenii

Niestety leczenie schizofrenii to złożony i długo trwający proces. Pierwszym i często najtrudniejszym problemem jest zaakceptowanie przez pacjenta, że jest chory. Schizofrenik ma zaburzone postrzeganie rzeczywistości, przez co wydaje mu się, że to otoczenie, a nie on, błędnie postrzega rzeczywistość. Dlatego na tym etapie wsparcie rodziny, przyjaciół i dotarcie z przekazem do chorego jest kluczowe [1]. 

Trzon właściwego leczenie musi opierać się na farmakologii. Chory musi przyjmować leki, które wyciszą chorobę i zmniejsza objawy. Drugim i niezmiernie istotnym czynnikiem w leczeniu schizofrenii jest psychoterapia. Niestety, w dalszym ciągu schizofrenia budzi w społeczeństwie lęk, brak zrozumienia i tylko pogarsza wyobcowanie chorego. Zaakceptowanie choroby oraz poznanie sposobów na radzenie sobie z nią jest przedmiotem psychoterapii. Pozwala ona poznać chorobę i prawidłowo odczytać symptomy, które mogą świadczyć o jej nawrocie. Pozwala to lepiej się przygotować i łatwiej zwalczyć pojawiające się objawy. Dodatkowo na psychoterapiach mogą spotkać się rodziny chorych. Dzięki poznaniu sytuacji innych chorych i ich rodzin mogą łatwiej pogodzić się z chorobą i nauczyć się, jak poradzić sobie z zaistniałą sytuacją. Ważna jest również terapia zajęciowa, która przygotowuje schizofrenika na powrót do społeczeństwa i normalnego życia [4]. 

Czytaj więcej: Jak mikrobiom jelitowy wpływa na nasz mózg?

Leczenie farmakologiczne 

W leczeniu schizofrenii stosowane są neuroleptyki (leki przeciwpsychotyczne), wydawane wyłącznie z przepisu lekarza. Z reguły są to preparaty doustnie, ale zdarzają się również długo działające zastrzyki. Klasyczne neuroleptyki działają poprzez blokowanie receptorów dopaminowych D2 w mózgu. Ich efektem jest zmniejszenie występowania halucynacji i urojeń. Leki te niestety mają dosyć poważne skutki uboczne, które przypominają chorobę Parkinsona. Należą do nich m.in.perazyna np. Pernazinum, lewomepromazyna np. Tisercin, chlorprotiksen np. Chlorprothixen Zentiva,  haloperidol np. Haloperidol Unia, czy sulpiryd np. Sulpiryd Teva [1].

Z kolei neuroleptyki atypowe działają na wiele różnych receptorów w ośrodkowym układzie nerwowym. W przeciwieństwie do neuroleptyków klasycznych nie wywołują objaw podobnych do choroby Parkinsona. Wykazują za to działania niepożądane takie jak przyrost masy ciała, nadciśnienie lub cukrzyca. Do tej grupy należą m.in. zyprazydon np. Zypsila, kwetiapina np. Ketrel, klozapina np. Klozapol), risperidon np. Rispolept czy olanzapina np. Zolafren [1].

Jak zachować się w stosunku do osoby chorej na schizofrenię 

• schizofrenik potrzebuje przede wszystkim wsparcia;
• choroba jest poza jego kontrolą i nie może być powodem dyskryminacji.
• zdarza się, że chorzy na schizofrenię są agresywni, jednakże większość z nich nie jest groźna (podobnie jak ludzie niecierpiący na tę chorobę…);
• najczęściej jeżeli już są zagrożeniem,  to dla samych siebie  (ok. 10-15% odbiera sobie życie) – dlatego nie należy dyskryminować,  tylko trzeba wspierać takie osoby;
• w przypadku bycia świadkiem, wystąpienia halucynacji lub urojeń, nie należy przytakiwać temu, co chory mówi, ale jednocześnie nie wolno kłócić się z nim, że jego przeżycia są tylko jego wyobrażeniem;
• trzeba pamiętać, że te przeżycia w ocenie chorego są prawdziwe;
• warto doceniać osiągnięcia chorego i nie krytykować go;
• presja może prowadzić do nasilenia objawów [4]. 

Podsumowanie

• schizofrenia jest chorobą przewlekłą;
• powinna być zdiagnozowana i leczona przez lekarza psychiatrę;
• celem terapii jest powrót pacjenta do normalnego funkcjonowania,
• leczenie należy kontynuować także w okresie remisji, aby przeciwdziałać nawrotom choroby;
• warto zadbać o wsparcie rodzinne i środowiskowe.