Szczelina odbytu, po chorobie hemoroidalnej, jest drugą co do częstości występowania chorobą zapalną odbytu. Występuje u około 10% ludzi, którzy ukończyli 40. rok życia. Szczelina odbytu może także wystąpić w przebiegu innych chorób — nowotworu odbytu, nieswoistych chorób zapalnych jelit, białaczki, zakażenia wirusem HIV, kiły czy gruźlicy. Dużym błędem jest zatem bagatelizowanie objawów i leczenie tej przypadłości bez wyłączenia poważnej choroby występującej w jelitach [1].

Szczelina odbytu — rodzaje

Wyróżniamy dwie postacie szczeliny odbytu:

1. Ostra — pojawia się nagle, zwykle po bolesnej defekacji. Najczęściej może zagoić się samoistnie w przeciągu kilku dni.
2. Przewlekła — postać, która nie może zagoić się w ciągu miesiąca [3].

Objawy

Do najczęstszych objawów choroby zaliczymy:

• bolesną defekację z następującym paląco-piekącym bólem, który utrzymuje się kilka godzin,
• świąd i pieczenie w okolicach odbytu,
• krwawienie podczas defekacji,
• uczucie parcia na stolec [2].

Czynniki ryzyka

Czynnikami predysponującymi do wystąpienia tego schorzenia mogą być:

• długotrwałe zaparcia (czytaj także: Zaparcia — jak je wyleczyć i przeciwdziałać?),
• wydalanie twardego i zbitego stolca,
• poród z pęknięciem śluzówki lub nacięciem krocza,
• wrzody jelita,
• choroba Leśniowskiego-Crohna [2].

Diagnostyka szczeliny odbytu

Ze względu na to, że objawy szczeliny odbytu pojawią się również przy chorobie hemoroidalnej (potocznie zwanej hemoroidami), różnicowanie bez konsultacji z lekarzem może okazać się trudne. Jeśli objawy utrzymują się ponad miesiąc, konieczna jest wizyta u specjalisty, najlepiej proktologa, który wykona badanie endoskopowe (rektoskopię i kolonoskopię) [6].

Czytaj więcej: Skuteczne czopki na hemoroidy bez recepty – analiza produktów Procto-Hemolan, Procto-Glyvenol i Hemorol.

Leczenie szczeliny odbytu preparatami bez recepty (OTC)

W łagodnych postaciach szczeliny odbytu leczenie można zacząć od dostępnych w aptekach produktów leczniczych czy wyrobów medycznych W aptece można dostać maści oraz czopki na szczelinę odbytu. 

Maści na szczelinę odbytu bez recepty

• maść z solą kwasu hialuronowego i polidokanolem o właściwościach regenerujących (Proktis M),
• maść z hydrokortyzonem, eskuliną, neomycyną i cynchokainą — o działaniu przeciwzapalnym, znieczulającym, przeciwbakteryjnym, zmniejszającym obrzęk i hamującym krwawienie (Proktosedon),
• maść z wyciągami roślinnymi o właściwościach nawilżających i regenerujących (NeoFitoroid),
• maść z zawiesiną kultury bakteryjnej Escherichia coli, działająca przeciświądowo, likwidująca pieczenie i ewentualne krwawienie (Posterisan).

Czopki na szczelinę odbytu bez recepty

• czopki i maść z  kwasem hialuronowym o działaniu nawilżającym (Anusir),

• czopki z miejscowo znieczulającą benzokainą (Hemorol) [5]. 

Leczenie farmakologiczne lub chirurgiczne

Badania kliniczne wykazały, że leczenie chirurgiczne znacznie skuteczniej redukuje ból i zmniejsza ryzyko nawrotu dolegliwości w porównaniu do leczenia farmakologicznego. Niemniej jednak ingerencja mechaniczna może prowadzić do nietrzymania kału i gazów, nawet u prawie co dziesiątego pacjenta. Leczenie należy zatem rozpocząć od metod nieinwazyjnych. Lekarz może wypisać maść recepturową z nitrogliceryną lub diltiazemem, która działa rozkurczająco na mięśniówkę jelita grubego.

Ewentualną, ale kosztowną metodą leczenia szczeliny odbytu jest zaaplikowanie do mięśnia zwieracza zastrzyku w postaci toksyny botulinowej (Botoxu). Ma to na celu rozluźnienie mięśnia zwieracza na około 3 miesiące i w zależności od stopnia zaawansowania problemu przynosi ulgę w około 70-90% przypadków. Wiąże się to ze stosunkowo niewielką inwazyjnością i powikłaniami [3,4].

Dodatkowe wskazówki

1. Należy spożywać przynajmniej 2 litry płynów dziennie (najlepiej wody i herbat ziołowych).
2. Warto wykonywać nasiadówki z kory dębu w ciepłej wodzie, najlepiej po wypróżnieniu w celu rozkurczenia zwieracza odbytu.
3. Niezwykle istotna jest prawidłowa higiena okolic odbytu środkami, które zawierają łagodne
   i hipoalergiczne substancje myjące np. nawilżane chusteczki Procto-Glyvenol Soft, pianka Proktis-M, czy szare mydło np. Biały Jeleń. 
4. Do diety należy wprowadzić większą ilość produktów bogatych w błonnik (pieczywo pełnoziarniste, orzechy, rośliny strączkowe, płatki owsiane i żytnie, pestki dyni, brązowy ryż, otręby).

Jeśli schorzeniu towarzyszą zaparcia, warto dodatkowo przyjąć preparaty regulujące pasaż jelitowy, rozpulchniające zalegające masy kałowe i ułatwiające ich usunięcie (np. Lactulosum, Ulgix Laxi, Forlax, Fibraxine) [5].

Podsumowanie

Należy pamiętać, aby przed rozpoczęciem leczenia szczeliny odbytu upewnić się u lekarza specjalisty, że doskwierające i długotrwale występujące objawy nie mają np. charakteru nowotworowego. Leczenie bazujące tylko na łagodzeniu objawów może opóźnić rozpoznanie ewentualnego, groźnego problemu zdrowotnego [1].