Tryptany na migrenę: jeden lek zmienił to, czego nie dał paracetamol

Pan Leszek, 66 lat – przez 20 lat leczył „napięcie”, a to była migrena

Pan Leszek przyzwyczaił się do bólu. Tak po prostu. Przez dwadzieścia lat, co tydzień, powtarzał się ten sam scenariusz: ból po prawej stronie głowy, pulsujący, narastający, jakby ktoś wbijał mu gwóźdź tuż za okiem. Do bólu dołączały mdłości, czasem tak silne, że przez cały dzień nie mógł nic zjeść. Leżał wtedy w sypialni z zasłoniętymi roletami, bo światło było nie do zniesienia. Żona przynosiła mu szklankę wody i Panadol. Czasem Ibuprom.

Raz lekarz pierwszego kontaktu przepisał mu Ketonal na receptę. Lek trochę stępiał ból, ale nigdy go nie usuwał. Po dwunastu, a czasem osiemnastu godzinach ból w końcu sam odpuszczał, zostawiając po sobie wyczerpanie, jakby Leszek przebiegł maraton.

Dwadzieścia lat z bólem, który miał swoją nazwę – tylko nikt jej nie wymówił

Przez te wszystkie lata Leszek słyszał różne wyjaśnienia. Lekarz rodzinny mówił: „To napięciowy ból głowy, proszę się mniej stresować”. Innym razem: „Niech pan sprawdzi ciśnienie, pewnie skacze”. Kolega z pracy radził magnez i więcej snu. Leszek próbował wszystkiego. Ograniczył kawę, kupił lepszą poduszkę, chodził na spacery. Ból wracał jak w zegarku, niemal co tydzień, niemal zawsze po tej samej stronie.

Kiedy przeszedł na emeryturę, stres zniknął. Ale bóle głowy zostały. To właśnie wtedy Leszek zaczął się zastanawiać, czy na pewno wie, co mu dolega. Córka namówiła go na wizytę u neurologa. Umówił termin. Czekał w kolejce. Nie spodziewał się, że ta wizyta zmieni wszystko.

Migrena – choroba, którą zbyt często myli się ze „zwykłym bólem głowy”

Migrena to nie jest zwykły ból głowy. To przewlekła choroba neurologiczna, która dotyka około 12-15% ludzi na całym świecie, a kobiety chorują na nią nawet trzy razy częściej niż mężczyźni. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) migrena zajmuje trzecie miejsce wśród chorób neurologicznych pod względem liczby lat przeżytych z niepełnosprawnością na świecie, ustępując jedynie udarowi mózgu i encefalopatii noworodkowej. Szacuje się, że na świecie cierpi na nią około miliard osób. W Europie rozpowszechnienie migreny wynosi około 15%.^1,2,3,4

Typowy napad migreny to silny, pulsujący ból głowy, najczęściej po jednej stronie, w okolicy czoła, skroni lub oka. Ból narasta stopniowo, trwa od 4 do 72 godzin i nasila się przy zwykłej aktywności fizycznej, takiej jak wchodzenie po schodach czy schylanie się. Towarzyszą mu nudności (u około 80% chorych), nierzadko także wymioty, a także nadwrażliwość na światło i dźwięki. Właśnie te objawy towarzyszące odróżniają migrenę od napięciowego bólu głowy, który zwykle odczuwamy jako obustronny ucisk, jakby ktoś zacisnął opaskę wokół głowy, i który nie powoduje nudności ani nadwrażliwości na światło.^1,5,6

Napad migreny może przebiegać w czterech fazach:^7,8

• faza prodromalna (zapowiadająca) – nawet na dobę przed bólem mogą pojawić się zmęczenie, rozdrażnienie, zwiększony apetyt na słodycze czy częste ziewanie;
• aura – doświadcza jej około jedna trzecia chorych. Najczęściej są to zaburzenia wzrokowe, takie jak migoczące linie, mroczki czy błyski światła, ale mogą też wystąpić mrowienie w rękach lub twarzy albo trudności z mową;
• ból głowy – główna faza napadu, trwająca od 4 do 72 godzin, z pulsującym bólem najczęściej po jednej stronie głowy;
• faza ponapadowa – uczucie wyczerpania, trudności z koncentracją i „mgła w głowie”, które mogą utrzymywać się nawet przez dobę.

Nie każdy chory przechodzi przez wszystkie cztery fazy, a migrena bez aury – czyli taka, jaką miał pan Leszek – jest zdecydowanie najczęstsza i stanowi ponad 80% wszystkich przypadków migreny.^1,5

Dlaczego tak wielu pacjentów czeka latami na rozpoznanie?

Historia pana Leszka nie jest wyjątkiem. Badanie przeprowadzone w niemieckim ośrodku specjalistycznym na grupie blisko 2000 pacjentów z migreną wykazało, że ponad jedna trzecia z nich nigdy nie była leczona zgodnie z obowiązującymi wytycznymi, a ponad połowa nie otrzymała wcześniej żadnego leczenia profilaktycznego, choć spełniała ku temu kryteria. WHO podkreśla, że na całym świecie jedynie niewielka część osób z bólami głowy otrzymuje właściwe rozpoznanie i odpowiednie leczenie. Jedną z głównych przyczyn jest niedostateczna wiedza wśród lekarzy pierwszego kontaktu na temat rozpoznawania migreny i odróżniania jej od napięciowego bólu głowy.^2,4

Rozpoznanie migreny opiera się przede wszystkim na wywiadzie lekarskim, a nie na badaniach obrazowych. Zgodnie z kryteriami Międzynarodowego Towarzystwa Bólów Głowy (International Headache Society) do postawienia diagnozy potrzeba co najmniej pięciu napadów bólu głowy trwających od 4 do 72 godzin, z których każdy spełnia określone warunki: ból jest jednostronny, pulsujący, o umiarkowanym lub silnym natężeniu, nasila się przy zwykłej aktywności fizycznej, a towarzyszą mu nudności lub wymioty albo nadwrażliwość na światło i dźwięki. Badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny, nie są potrzebne u pacjentów z typowym przebiegiem migreny i prawidłowym badaniem neurologicznym. Pan Leszek spełniał te kryteria od lat – jednostronny, pulsujący ból z nudnościami, trwający po kilkanaście godzin, powtarzający się co tydzień. Wystarczyło zadać właściwe pytania.^5,6

Leki na migrenę – od paracetamolu po tryptany

Leczenie napadu migreny zależy od jego nasilenia. Przy łagodnych i umiarkowanych napadach stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), takie jak ibuprofen w dawce 400-800 mg, naproksen 500-1000 mg, diklofenak czy kwas acetylosalicylowy w dawce 1000 mg, a także paracetamol w dawce 1000 mg. Leki te działają najlepiej, gdy zostaną przyjęte jak najwcześniej po pojawieniu się bólu, najlepiej w ciągu pierwszych 15 minut. Formy musujące lub rozpuszczalne wchłaniają się szybciej niż zwykłe tabletki, co przyspiesza działanie leku. Więcej o doborze tabletek na ból głowy można przeczytać w naszym poradniku: Jakie tabletki na ból głowy wybrać?^1,5

Gdy zwykłe leki przeciwbólowe nie wystarczają, na scenę wkraczają tryptany – leki zaprojektowane specjalnie do leczenia migreny. Tryptany działają na receptory serotoninowe w naczyniach krwionośnych mózgu, powodując ich zwężenie i hamowanie przewodzenia bólu przez nerw trójdzielny – główny „szlak bólowy” odpowiedzialny za migrenę. W Polsce dostępnych jest kilka tryptanów: sumatryptan, zolmitryptan, eletryptan i almotryptan. Od 2023 roku almotryptan w dawce 12,5 mg (preparaty Dezamigren, Nomigren, Trymigan) jest dostępny w aptece bez recepty – jako jedyny tryptan, który można kupić samodzielnie, pod warunkiem że migrena została wcześniej rozpoznana przez lekarza.^1,9

Tryptany są skuteczne u około dwóch trzecich pacjentów – u jednej trzeciej ból ustępuje całkowicie w ciągu 2 godzin, a u kolejnej jednej trzeciej zmniejsza się co najmniej o połowę. Kluczowa zasada ich stosowania to przyjęcie leku jak najwcześniej po pojawieniu się bólu, gdy jest on jeszcze łagodny, ale już po ustąpieniu ewentualnej aury. Ważne jest też, by nie stosować tryptanów zbyt często – nie częściej niż 10 dni w miesiącu, ponieważ grozi to rozwojem tak zwanego bólu głowy z nadużywania leków (Medication Overuse Headache, MOH). Ta sama zasada dotyczy zwykłych leków przeciwbólowych – paracetamolu i NLPZ nie należy stosować częściej niż 15 dni w miesiącu.^1,7,9

Tryptany mają jednak pewne ograniczenia. Są przeciwwskazane u osób z chorobą wieńcową, po przebytym udarze mózgu lub z niekontrolowanym nadciśnieniem tętniczym, ponieważ powodują zwężenie naczyń krwionośnych. U osób starszych wymagają szczególnej ostrożności ze względu na częstsze występowanie chorób serca i naczyń. Dla pacjentów, którzy nie mogą stosować tryptanów, istnieją nowsze leki na receptę – tak zwane gepanty (np. rimegepant, dostępny pod nazwą Vydura). Gepanty działają na innym mechanizmie niż tryptany, nie powodują zwężenia naczyń krwionośnych i nie mają przeciwwskazań sercowo-naczyniowych. Co więcej, gepanty prawdopodobnie nie wywołują bólu głowy z nadużywania leków, co stanowi ich istotną przewagę.^1,10,11

Co usłyszał pan Leszek w gabinecie neurologa

Wizyta u neurologa trwała niecałą godzinę, ale zmieniła dwadzieścia lat życia pana Leszka. Lekarz zaczął od szczegółowego wywiadu. Pytał o to, jak wygląda ból – po której stronie głowy, jak długo trwa, co mu towarzyszy. Leszek opowiedział o pulsowaniu po prawej stronie, o nudnościach, o tym, że światło i hałas są nie do zniesienia, że musi leżeć i czekać, aż minie. Że tak jest co tydzień, od dwudziestu lat.

Neurolog pokiwał głową. Przeprowadził badanie neurologiczne, które wypadło prawidłowo. Nie zlecił tomografii ani rezonansu – powiedział, że przy tak typowym obrazie i wieloletnim przebiegu nie ma takiej potrzeby. Postawił diagnozę: migrena bez aury. Wyjaśnił, że napięciowy ból głowy, który przez lata „rozpoznawali” kolejni lekarze, wygląda zupełnie inaczej – jest obustronny, uciskający, nie towarzyszy mu nadwrażliwość na światło ani nudności. To, co opisywał Leszek, od początku spełniało kryteria migreny.

Neurolog wypisał receptę na tryptan – sumatryptan w tabletkach. Wyjaśnił, jak go stosować: przyjąć jak najszybciej po pojawieniu się bólu, ale nie w trakcie aury, gdyby kiedykolwiek wystąpiła. Uprzedził też o ograniczeniach – nie więcej niż 10 dni w miesiącu, a w razie jakichkolwiek problemów z sercem konieczna jest ponowna konsultacja. Przed wypisaniem recepty sprawdził ciśnienie tętnicze Leszka i zapytał o historię chorób serca w rodzinie. Zaproponował też prowadzenie dzienniczka bólów głowy, żeby na kolejnej wizycie ocenić, czy nie potrzeba leczenia profilaktycznego.

Co możesz zrobić, jeśli rozpoznajesz się w tej historii

Jeśli od lat zmagasz się z nawracającymi bólami głowy, a dotychczasowe leczenie przynosi jedynie częściową ulgę, warto zadać sobie kilka pytań. Czy ból pojawia się po jednej stronie głowy? Czy ma charakter pulsujący? Czy towarzyszą mu nudności, nadwrażliwość na światło lub dźwięki? Czy nasila się przy zwykłej aktywności, takiej jak wchodzenie po schodach? Jeśli na większość z tych pytań odpowiadasz twierdząco, istnieje duże prawdopodobieństwo, że to migrena, a nie napięciowy ból głowy.^5,7

Prowadzenie dzienniczka bólów głowy to jedno z najważniejszych narzędzi, jakie masz do dyspozycji. Zapisuj w nim datę każdego epizodu bólu, jego nasilenie (np. w skali od 1 do 10), czas trwania, objawy towarzyszące, przyjęte leki i ich skuteczność. Taki dzienniczek pomoże lekarzowi postawić prawidłowe rozpoznanie i dobrać odpowiednie leczenie. Możesz korzystać z papierowego kalendarza lub jednej z wielu darmowych aplikacji na smartfon lub tablet.^1,7

Oto konkretne pytania, które warto zadać lekarzowi podczas wizyty:

• Czy mój ból głowy może być migreną, a nie napięciowym bólem głowy?;
• Czy powinienem/powinnam spróbować tryptanu zamiast zwykłych leków przeciwbólowych?;
• Czy w moim przypadku tryptany są bezpieczne (ze względu na serce, ciśnienie, inne leki)?;
• Czy potrzebuję leczenia profilaktycznego, które zmniejszy częstość napadów?;
• Jak często mogę bezpiecznie stosować leki przeciwbólowe, żeby nie wpaść w błędne koło bólu z nadużywania leków?.

Natychmiast szukaj pomocy medycznej, jeśli wystąpi którykolwiek z poniższych sygnałów ostrzegawczych:^1,7

• agły, najsilniejszy ból głowy w życiu (tak zwany ból piorunujący) – może wskazywać na krwawienie w mózgu;
• ból głowy z gorączką, sztywnym karkiem lub wysypką – możliwe zapalenie opon mózgowych;
• zaburzenia mowy, widzenia lub osłabienie kończyn towarzyszące bólowi głowy;
• ból głowy pojawiający się po urazie głowy;
• nowy, nasilający się ból głowy u osoby po 50. roku życia.

Niezależnie od leczenia farmakologicznego warto zadbać o regularny tryb życia. Stałe godziny snu i posiłków, odpowiednie nawodnienie, unikanie indywidualnych czynników wyzwalających napady (takich jak alkohol, niektóre pokarmy, niedobór snu czy nagłe odprężenie po stresie) – to proste zmiany, które mogą zmniejszyć częstość napadów migreny. Regularna aktywność fizyczna, nawet umiarkowana, również działa ochronnie, ponieważ pobudza organizm do wytwarzania naturalnych substancji łagodzących ból.^1,12

Czterdzieści pięć minut, które zmieniły dwadzieścia lat

Pierwszy napad migreny po wizycie u neurologa przyszedł w sobotę rano. Leszek poczuł znajome pulsowanie po prawej stronie głowy. Tym razem zamiast Panadolu sięgnął po tabletkę sumatryptanu. Połknął ją od razu, gdy ból był jeszcze znośny, tak jak zalecił lekarz. Położył się w sypialni i czekał.

Po czterdziestu pięciu minutach ból zniknął. Nie stępiał się, nie przycichł, nie schował się gdzieś w tle – po prostu odszedł. Leszek wstał, zszedł na dół i usiadł przy stole z żoną. Powiedział jej, że ból minął. Potem się rozpłakał. Nie z ulgi. Ze złości. „Dlaczego nikt mi tego nie powiedział przez dwadzieścia lat?” – powtarzał.

Dziś pan Leszek prowadzi dzienniczek bólów głowy na tablecie. Notuje każdy napad, każdy przyjęty lek, każdy czynnik, który mógł wywołać ból. Na kolejnej wizycie neurolog oceni, czy przy częstości napadów raz w tygodniu nie warto włączyć leczenia profilaktycznego, które zmniejszy ich liczbę. Ale już teraz Leszek wie, że ma migrenę – nie „napięcie”, nie „ciśnienie”, nie „stres”. Ma chorobę, która ma swoją nazwę i swoje leczenie. I żałuje tylko jednego: że tak późno trafił do właściwego lekarza.