Co to jest mukowiscydoza?

Mukowiscydoza nazywana jest również zwłóknieniem wielotorbielowatym (ang. cystic fibrosis, CF). Jest ona ciężką chorobą o podłożu genetycznym, prowadzącą do zaburzeń pracy m.in. płuc, jelit, trzustki czy wątroby. Częstotliwość występowania mukowiscydozy w Polsce szacuje się na ok. 1:3500-5000 urodzonych dzieci. Wszystkie dzieci urodzone w Polsce po lipcu 2009 roku, są poddawane przesiewowym testom w kierunku mukowiscydozy.

Mukowiscydoza i jej dziedziczenie

Mukowiscydoza jest spowodowana mutacją genu CFTR, w literaturze opisano już ponad 1600 różnych mutacji tego genu podzielonych na 5 grup. W Polsce najczęściej spotykana jest mutacja deltaF508. Mukowiscydoza jest dziedziczona autosomalnie recesywnie, dlatego u dziecka musi wystąpić mutacja obu alleli na chromosomach 7, aby zachorowało. Gen ten jest odpowiedzialny za kodowanie białka będącego kanałem chlorkowym w błonie komórek nabłonka. Uszkodzenie tego genu powoduje zaburzenie transportu jonów chlorkowych i zwiększenie wchłaniania zwrotnego do komórki jonów sodowych i wody. W konsekwencji śluz i inne wydzieliny, które są obecne m.in. w drogach oddechowych, narządach płciowych czy trzustce, są znacznie bardziej gęste i lepkie.

Reasumując, aby dziecko mogło zachorować na mukowiscydozę, obydwoje rodzice muszą być nosicielami uszkodzonego genu i przekazać go dziecku. Oznacza to również, że nie każde dziecko takich rodziców (będących nosicielem genu) będzie chore. Warto wspomnieć, że ok. 2-5% populacji ludzkiej jest nosicielem zmutowanego genu powodującego mukowiscydozę [1,2].

REKLAMA
REKLAMA

Jakie objawy daje mukowiscydoza?

Mukowiscydoza może dawać pierwsze objawy na każdym etapie życia pacjenta. U ponad połowy chorych jest ona rozpoznawana do 6. miesiąca życia, a u ok. 70% chorych do 2 roku życia. Pierwsze objawy mukowiscydozy mogą być zauważone już nawet podczas pierwszych dni życia. Jednym z takich pierwszych objawów jest smółka, czyli pierwszy stolec oddawany przez noworodka. W przypadku chorych noworodków jest on dużo bardziej gęsty i oddawany zdecydowanie później niż przez zdrowe dzieci. U niektórych pacjentów, objawy mogą być obserwowane znacznie później, nawet dopiero w życiu dorosłym.[1-3].

Najczęstsze objawy mukowiscydozy u dzieci i dorosłych to:

  • często występujące zapalenia płuc oraz nawrotowy lub wręcz stale występujący kaszel z odkrztuszaniem;
  • słyszalny świst i trudności przy oddychaniu;
  • długotrwałe i ciągle nawracające zapalenia zatok;
  • niski wzrost, wolny przyrost masy ciała, nieprawidłowy rozwój dziecka oraz nieproporcjonalnie duży obwód brzucha w stosunku do wymiarów reszty ciała;
  • częste bóle brzucha, zaparcia, biegunki oraz tłuszczowe stolce wydzielające przykrą woń;
  • zasadowica hipochloremiczna;
  • słony posmak skóry;
  • może prowadzić do niepłodności u mężczyzn [1,2]

Jak przebiega mukowiscydoza?

U różnych pacjentów choroba może mieć znaczne różnice w nasileniu objawów czy ich występowaniu. Może mieć łagodny przebieg, kiedy choroba atakuje tylko jeden narząd albo wręcz przeciwnie, ciężki przebieg, kiedy zaatakowane jest wiele narządów ciała.

Typowy przebieg mukowiscydozy objawia się narastającym upośledzeniem drożności układu oddechowego, podwyższonym poziomem chlorków w pocie oraz niewydolnością trzustki. Jeżeli chodzi o układ oddechowy, to wytwarzany w przebiegu choroby śluz blokuje drogi oddechowe, co stwarza optymalne do rozwoju infekcji warunki. Powtarzające się często infekcje dróg oddechowych w konsekwencji prowadzą m.in. do zwłóknienia płuc, polipowatości nosa, częstych bólów głowy czy ropnego kataru.

Jeżeli chodzi o trzustkę, to zatkanie przewodów trzustki powoduje problemy z transportem enzymów trawiennych do jelit i w konsekwencji niewystarczające przyswajanie składników odżywczych z pokarmu. Dodatkowo większość mężczyzn i co piąta kobieta cierpiących na mukowiscydozę są bezpłodni. Również szansa poronienia u kobiet jest znacznie większa. Dochodzą do tego również nieregularne miesiączki.

Do innych powikłań występujących w przebiegu mukowiscydozy należą m.in.: powiększenie wątroby i śledziony, lub marskość wątroby, cukrzyca, nadciśnienie wrotne czy osteoporoza [1,2].

Leczenie mukowiscydozy — jak wygląda?

Pomimo że z roku na rok rokowania pacjentów chorujących na mukowiscydozę są coraz lepsze, to w dalszym ciągu nie istnieje lek pozwalający wyleczyć mukowiscydozę. Terapia opiera się na łagodzeniu objawów choroby, profilaktyce i leczeniu infekcji.

Jako że mukowiscydoza jest chorobą genetyczną, nie ma możliwości profilaktyki innej, niż wykonanie testów genetycznych, które sprawdzą, czy potencjalni rodzice planujący potomstwo są nosicielami wadliwych genów. W przypadku gdy zdiagnozowano mukowiscydozę, bardzo ważne jest szybkie rozpoczęcie rehabilitacji oddechowej i zastosowanie odpowiedniej diety. Im szybciej rozpocznie się codzienne oczyszczanie dróg oddechowych z zalegającej wydzieliny, tym lepsze rokowania.

W zaawansowanej lub zaostrzonej mukowiscydozie pacjenci często poddawani są tlenoterapii. W skrajnych przypadkach potrzebny może być nawet przeszczep płuc (bardzo zaawansowana mukowiscydoza u dorosłych). Odpowiednia dieta jest konieczna, ponieważ zaburzenia działania wątroby i trzustki w przebiegu tej choroby mają wpływ na trawienie i przyswajanie składników odżywczych.

Pacjenci chorujący na mukowiscydozę są w grupie ryzyka rozwoju niedożywienia. Spożywane przez chorego posiłki powinny być zbilansowane, a dieta wysokokaloryczna (nawet półtora raza większa niż dieta osoby zdrowej). Dodatkowo osoby cierpiące na mukowiscydozę powinny przyjmować enzymy trzustkowe i preparaty witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K). Niemowlęta powinny być karmione piersią do ukończenia 1 r.ż, a jeżeli jest to niemożliwe, to powinno stosować się specjalne mleko modyfikowane przeznaczone dla niemowląt chorych na mukowiscydozę [1-3].

Jakie są leki na mukowiscydozę?

W leczeniu mukowiscydozy stosuje się leki rozrzedzające wydzielinę płuc, rozszerzające oskrzela, usprawniające przyswajanie i trawienie pokarmów oraz wspomagające funkcje trzustki i wątroby. W przebiegu choroby często dochodzi do infekcji. W ich leczeniu może konieczne być użycie antybiotyków lub ułatwiających odkrztuszanie beta-mimetyków [1].

Najlepsze efekty leczenia mukowiscydozy (niestety nie są skuteczne u wszystkich pacjentów i powinny zostać podane jak najwcześniej) dają leki przyczynowe. Odkryciu genu CFTR w 1989 r. pozwoliło rozpocząć badania w kierunku terapii przyczynowej. Na rynku dostępne są leki będące kombinacjami trzech cząsteczek elexacaftoru, tezacaftoru i iwacaftoru. W Polsce obecnie 3 preparaty są refundowane, o czym można przeczytać w kolejnym akapicie. Ze względu na różnorodność mutacji genu CFTR na chwilę obecną nie udało się stworzyć leku, który byłby skuteczny u wszystkich pacjentów. Wymienione leki działają poprzez modulowanie uszkodzonego białka CFTR, które przez to zaczyna działać poprawnie. Jak się okazuje, część pacjentów nie ma tego białka. Z tego względu w ich przypadku takie leczenie nie będzie skuteczne [1].

Czy leki na mukowiscydozę mają refundację?

Od marca 2022 r. pacjenci w Polsce mają dostęp do nowoczesnych przyczynowych leków na mukowiscydozę: Kaftrio (pacjenci 12+), Symkevi (pacjenci 6+) i Orkambi (pacjenci 2+). Jest to szczególnie istotna informacja dla pacjentów. Wymienione leki umożliwiają farmakoterapię przyczynową, która zastosowana odpowiednio wcześnie pozwala na znaczne wyhamowanie rozwoju choroby i niedopuszczenie do powstania chorób towarzyszących [4].

Ile kosztują leki na mukowiscydozę?

Przed wprowadzoną 1 marca 2022 r. refundacją, roczny koszt terapii pacjenta lekiem Kaftrio wynosił nawet ok. miliona złotych. Był to koszt nieosiągalny dla większości pacjentów. Oczywiście, aby otrzymać refundowany lek, trzeba przejść długą drogę, ale dzięki wprowadzeniu tych nowoczesnych leków wielu pacjentów leczących się na mukowiscydozę w Polsce będzie mogło żyć dłużej, przy znacznie zmniejszonej ilości powikłań.  Kwalifikacja do refundacji prowadzona jest przez specjalne ośrodki, dlatego proces biurokratyczny i czas oczekiwania na leki może chwilę potrwać. Niemniej jednak pacjenci otrzymali tak potrzebną im, nadzieję na lepsze jutro [4].

Podsumowanie

W Polsce żyje około 1500 pacjentów z mukowiscydozą. Jest to bardzo ciężka, nieuleczalna choroba, która dzięki wprowadzeniu w Polsce refundacji na nowoczesne, przyczynowe leki może dla nawet 90%  pacjentów, zmienić się z choroby śmiertelnej, na przewlekłą. Leki te są szansą na znacznie dłuższe życie oraz zmniejszenie powikłań dla pacjentów z tą chorobą. Należy wspomnieć, że przed niedawną decyzją o wprowadzeniu do koszyka refundacji tych leków, koszt takiej terapii wynosił nawet ok. miliona złotych rocznie dla jednego pacjenta.