Jak działa antykoncepcja hormonalna?

Antykoncepcja hormonalna opiera się na wykorzystaniu estrogenów i progestagenów. Estrogenami najczęściej występującymi w preparatach antykoncepcyjnych jest etynyloestradiol oraz estradiol. W grupie progestagenów natomiast wyróżnić możemy wiele substancji, m.in. lewonorgestrel, dienogest, drospirenon, czy gestoden. To właśnie składnik progestagenowy umożliwia personalizację terapii pacjentki, uwzględniając efekt pozantykoncepcyjny danego progestagenu. Dostępne są metody antykoncepcji hormonalnej, które zawierają oba rodzaje hormonów – zarówno estrogen, jak i progestagen, jak również metody opierające się na wykorzystaniu jedynie składnika progestagenowego [1,2].

Rolą składnika progestagenowego jest przede wszystkim zahamowanie owulacji. Mechanizm ten oparty jest na ujemnym sprzężeniu zwrotnym, które przyczynia się do zmniejszenia stężenia hormonu luteinizującego (LH). Ponadto, progestageny przyczyniają się do hamowania perystaltyki jajowodów, zmniejszają przepuszczalność śluzu szyjkowego dla plemników poprzez jego zagęszczenie oraz zmniejszają grubość błony śluzowej macicy (endometrium). Składnik estrogenowy natomiast, przyczynia się do zmniejszenia poziomu hormonu luteinizującego (LH) oraz hormonu folikulotropowego (FSH). Zmniejszenie poziomu FSH przyczynia się do zahamowania dojrzewania pęcherzyka dominującego. Ponadto, estrogeny regulują krwawienia z macicy, jak również wywierają pozytywny wpływ estrogenowy na organizm kobiety [2,3].

Jakie są zalety antykoncepcji hormonalnej?

Idealna metoda antykoncepcyjna powinna być:

• całkowicie bezpieczna,
  
• całkowicie skuteczna,
  
• odwracalna, a więc powinna umożliwiać jak najszybszy powrót do płodności po zaprzestaniu jej stosowania,
  
• dostępna,
  
• stosunkowo tania,
  
• łatwa w użyciu,
  
• bez bezpośredniego wpływu na akt płciowy [1,2].

Żadna z dostępnych metod antykoncepcji nie odpowiada w pełni wyżej wymienionym wymaganiom, jednak to właśnie antykoncepcja hormonalna wydaje się być najbliższa ideałowi. Szczególnie że w tej grupie dostępnych jest wiele metod. Różnią się one między sobą zarówno składem hormonalnym, dawkami hormonów, jak i sposobem użycia, co umożliwia dobranie metody odpowiadającej preferencjom danej kobiety. Tabletki hormonalne stanowią najbardziej popularną formę tej antykoncepcji, oferując kobietom wygodę i wysoką skuteczność.

Jakie są rodzaje antykoncepcji hormonalnej?

Do rodzajów antykoncepcji hormonalnej zalicza się:

• doustne tabletki antykoncepcyjne (jedno- lub dwuskładnikowe),
  
• systemy transdermalne, popularnie nazywane plastrami antykoncepcyjnymi,
  
• pierścień (krążek) dopochwowy,
  
• domięśniowe wstrzyknięcia progesteronu o przedłużonym działaniu,
  
• wewnątrzmaciczny system uwalniający progesteron, bardziej znany pod nazwą wkładka domaciczna,
  
• antykoncepcja postkoitalna [2].

Jakie są rodzaje tabletek antykoncepcyjnych?

Tabletki antykoncepcyjne to najpopularniejsza metoda antykoncepcji hormonalnej dostępna na polskim rynku. Rodzaje tabletek antykoncepcyjnych można podzielić na dwie główne kategorie: dwuskładnikowe i jednoskładnikowe. Mogą być dwuskładnikowe i zawierają wówczas zarówno składnik estrogenowy, jak i progestagenowy oraz jednoskładnikowe, zawierające tylko progestagen. Wybór odpowiedniego rodzaju tabletek antykoncepcyjnych zależy od indywidualnych potrzeb i stanu zdrowia każdej kobiety.

Jak działają tabletki antykoncepcyjne z estrogenem?

Najpopularniejsze są tabletki dwuskładnikowe, które zawierają zarówno estrogen, jak i progestagen. Tabletki antykoncepcyjne z estrogenem (np. Yasmin, Diane 35, Mercilon, Cilest) stosowane są w schemacie 21 + 7 lub 24 + 4, co oznacza, ze przez 21 lub 24 dni stosuje się tabletki zawierające hormony, a następnie przez 7 lub 4 dni nie stosuje się tabletek, lub zażywa się tabletki placebo. W okresie przerwy występuje krwawienie. Dostępne są preparaty, które zawierają 21 lub 28 tabletek. Przy preparatach 21-tabletkowych przez 7 dni przerwy nie zażywa się tabletki, natomiast w preparatach 28-tabletkowych znajdują się również tabletki placebo, więc zażywa się je codziennie. Pamiętaj, że tabletki hormonalne powinny być zażywane o stałej porze dnia. Ich stosowanie rozpoczyna się w pierwszym dniu cyklu, czyli w pierwszym dniu krwawienia miesięcznego.

Jednoskładnikowe tabletki antykoncepcyjne, nazywane inaczej mini pigułkami, zawierają jedynie składnik progestagenowy (np. Cerazette, Lactinette). Zażywane są one w sposób ciągły, to znaczy bez przerwy pomiędzy kolejnymi opakowaniami. Wykazują one nieco niższą skuteczność w porównaniu do dwuskładnikowych tabletek antykoncepcyjnych i wymagają większego reżimu stosowania. Podczas zażywania mini pigułek nie występuje krwawienie miesięczne, mogą jednak występować plamienia. Ten rodzaj antykoncepcji stosowany jest przede wszystkim przez kobiety karmiące piersią [1,2].

Tabletki antykoncepcyjne wykorzystywane są nie tylko w celu zapobiegania ciąży, ale również w innych przypadłościach, jak np. bolesne miesiączkowanie. Antykoncepcja hormonalna może również pomóc w regulacji cyklu menstruacyjnego i zmniejszeniu objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego.

Jakie są skutki uboczne tabletek hormonalnych?

Do najczęstszych działań niepożądanych tabletek antykoncepcyjnych należą:

• wymioty;
• nudności;
• plamienia i krwaienia;
• bóle głowy;
• zwiększenie łaknienia;
• zmiany skórne, trądzik;
• łojotok;
• przebarwienia.

Możliwe działania niepożądane zależą od związku aktywnego zawartego w tabletce. Warto skonsultować się z lekarzem ginekologiem w celu dobrania odpowiedniego rodzaju tabletek antykoncepcyjnych, które będą najlepiej tolerowane przez organizm.

Plastry antykoncepcyjne

Fachowo nazywane systemami transdermalnymi zawierają dwa rodzaje hormonów. Metoda ta wymaga mniejszej systematyczności w porównaniu do tabletek antykoncepcyjnych, ponieważ plaster nakleja się raz w tygodniu. Pamiętaj, że zmiana plastra powinna następować zawsze w tym samym dniu tygodnia, np. zawsze w czwartek. Metoda ta przeznaczona jest głównie dla kobiet, u których obecne są przeciwwskazania do stosowania tabletek antykoncepcyjnych ze względu na dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego (nudności, wzdęcia), schorzenia wątroby i dróg żółciowych. Warto pamiętać, że metoda ta wykazuje niższą skuteczność u kobiet otyłych. Plastry antykoncepcyjne, podobnie jak tabletki antykoncepcyjne z estrogenem, uwalniają hormony w sposób kontrolowany, zapewniając skuteczną ochronę przed ciążą [1,2,4].

Krążek dopochowowy (pierścień dopochwowy)

Może być dobrą metodą dla kobiet, które mają problem z systematycznością. Zaaplikowany do pochwy krążek pozostawia się na 3 tygodnie. Po upływie tego czasu należy krążek wyjąć, po czym występuje krwawienie. Nowy krążek należy zaaplikować po 7-dniowej przerwie. Pierścień dopochwowy (np. NuvaRing) stanowi alternatywę dla tabletek hormonalnych, uwalniając estrogen i progestagen bezpośrednio w miejscu aplikacji. Dzięki temu jak działa antykoncepcja tego typu jest podobny do tabletek, ale wymaga mniej częstego stosowania [1,2,5].

Domięśniowe wstrzyknięcie progesteronu o przedłużonym działaniu

Gwarantuje zachowanie efektu antykoncepcyjnego przez 3 miesiące. Działanie tej metody może utrzymywać się jeszcze kilka miesięcy później. Jeśli w najbliższej przyszłości nie planujesz ciąży, ta metoda może być odpowiednia dla Ciebie. Pełna płodność powraca po 6-9 miesiącach. Zastrzyki z progestagenami (np. Depo-Provera) stanowią długotrwałą formę antykoncepcji hormonalnej, która nie wymaga codziennego pamiętania o przyjęciu leku. Mechanizm działania opiera się głównie na składniku progestagen, który skutecznie hamuje owulację.

Wewnątrzmaciczny system uwalniający progesteron

To inaczej wkładka domaciczna uwalniająca miejscowo niewielką dawkę progestagenu (lewonorgestrelu). Ze względu na lokalne uwalnianie hormonu, ta metoda antykoncepcji hormonalnej nie wywołuje ogólnoustrojowych skutków działania hormonu. Wkładka domaciczna charakteryzuje się bardzo wysoką skutecznością oraz długotrwałym działaniem (do 5 lat). Założenie oraz późniejsze usunięcie wkładki odbywa się na wizycie u ginekologa. U większości kobiet stosujących tę metodą antykoncepcji zachowany jest rytm miesiączkowy, jednak u części z nich miesiączki mogą być bardzo skąpe, a u ok. 20% nie występują w ogóle. Wkładka domaciczna (np. Mirena, Jaydess) może być stosowana u kobiet karmiących piersią, ponieważ zawiera tylko progestagen, który nie wpływa na laktację [1,2,6].

Antykoncepcja postkoitalna

Antykoncepcja awaryjna, stosowana po stosunku. Polega ona na zastosowaniu wysokiej dawki lewonorgestrelu lub octanu uliprystalu. Pamiętaj, że największą skuteczność preparatu z lewonorgestrelem (np. Postinor, Escapelle) zachowasz, jeśli zażyjesz tabletkę do 72 godzin po stosunku, natomiast preparat z octanem uliprystalu (np. ellaOne) powinnaś zażyć do 120 godzin. Należy jednak pamiętać, że preparaty te powinny być stosowane jedynie wyjątkowo, gdy doszło do stosunku płciowego bez zabezpieczenia, bądź zastosowana metoda antykoncepcji zawiodła. Antykoncepcja postkoitalna nie zastępuje regularnej antykoncepcji hormonalnej [1,2,7,8].

Kto nie może stosować antykoncepcji hormonalnej?

Należy jednak pamiętać, że jak każdy środek farmakologiczny, również preparaty zawierające estrogeny i progestageny, są przeciwwskazane do stosowania u pewnych grup osób. Przeciwwskazaniami do stosowania antykoncepcji hormonalnej są:

• ciąża lub podejrzenie ciąży,
  
• żylna choroba zakrzepowo-zatorowa,
  
• rak sutka,
  
• niezdiagnozowane krwawienia z dróg rodnych,
  
• niewydolność wątroby,
  
• palenie papierosów u kobiet powyżej 35. roku życia.

Przed rozpoczęciem stosowania tabletek antykonceycyjnych z estrogenem lub innych form antykoncepcji hormonalnej, konieczna jest konsultacja z lekarzem ginekologiem. Specjalista oceni indywidualne ryzyko i dobierze najodpowiedniejszą metodę, uwzględniając stan zdrowia pacjentki oraz jej preferencje.

Czy antykoncepcja hormonalna jest skuteczna?

Antykoncepcja hormonalna jest znacznie skuteczniejszą metodą zapobiegania ciąży niż preparaty plemnikobójcze czy prezerwatywy. Ich skuteczność ocenia się za pomocą wskaźnika Pearla, który opisuje odsetek ciąż, do których doszło, mimo stosowania danej metody antykoncepcji. Przelicza się go na 100 regularnie współżyjących kobiet w ciągu roku. Wskaźnik ten wynosi:

• 0,2-0,5 dla tabletek dwuskładnikowych jednofazowych;
• 0,7 dla tabletek dwuskładnikowych dwufazowych;
• 1-3 dla tabletek jednoskładnikowych;
• 0,9 dla plastrów antykoncepcyjnych;
• 0,1-0,2 dla spirali antykoncepcyjnej hormonalnej;
• 0,6-0,8 dla spirali antykoncepcyjnej niehormonalnej;
• i aż 3-7 dla prezerwatywy.

Jak widać, rodzaje tabletek antykoncepcyjnych oferują bardzo wysoką skuteczność, szczególnie te zawierające zarówno progestagen, jak i estrogen. Właściwe stosowanie tabletek hormonalnych zgodnie z zaleceniami lekarza zapewnia niemal stuprocentową ochronę przed niechcianą ciążą.

Czy antykoncepcja hormonalna jest szkodliwa?

Antykoncepcja hormonalna, taka jak tabletki antykoncepcyjne, plastry, wkładki domaciczne wydzielające hormony, zastrzyki, czy implanty, jest szeroko stosowana i generalnie uważana za bezpieczną dla większości kobiet. Jednak jak każda metoda medyczna, może mieć potencjalne skutki uboczne i ryzyko, które różnią się w zależności od indywidualnych czynników zdrowotnych danej osoby. Większość kobiet dobrze toleruje tabletki hormonalne, a korzyści płynące ze stosowania antykoncepcji hormonalnej przewyższają potencjalne ryzyko. Ważne jest, aby regularnie kontrolować stan zdrowia podczas stosowania tej metody antykoncepcji oraz informować lekarza o wszelkich niepokojących objawach.

Podsumowanie

Antykoncepcja hormonalna oferuje kobietom skuteczną i wygodną metodę kontroli płodności. Rodzaje tabletek antykoncepcyjnych z estrogenem i progestagenami zapewniają wysoką skuteczność, podczas gdy preparaty zawierające tylko progestagen stanowią alternatywę dla karmiących matek. Jak działa antykoncepcja hormonalna? Opiera się na zahamowaniu owulacji oraz zmianie struktury śluzu szyjkowego. Tabletki hormonalne wymagają systematycznego stosowania, ale oferują niemal stuprocentową ochronę przed ciążą. Wybór odpowiedniej metody antykoncepcji hormonalnej powinien zawsze odbywać się po konsultacji z lekarzem ginekologiem.