Czy wiesz, jakie są przyczyny i skutki otyłości u dzieci?

Otyłość dziecięca to poważny problem zdrowotny, który dotyka coraz więcej młodych ludzi na całym świecie. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 2022 roku około 37 milionów dzieci poniżej piątego roku życia miało nadwagę. Problem, który kiedyś był charakterystyczny głównie dla krajów wysokorozwiniętych, obecnie rozprzestrzenia się również w krajach o niskich i średnich dochodach. Przyczyny otyłości u dzieci są bardzo złożone. Podstawowym czynnikiem jest brak równowagi między przyjmowanymi a wydatkowanymi kaloriami, ale znaczenie mają również predyspozycje genetyczne, zmiany w stylu życia, mała aktywność fizyczna i siedzący tryb życia. Naukowcy odkryli, że geny mają istotny wpływ na rozwój tej choroby, jednak zwiększają one ryzyko otyłości głównie wtedy, gdy są wspierane przez niekorzystne czynniki środowiskowe i behawioralne. Nowoczesne zmiany w stylu życia, w tym niska jakość diety z wysokokalorycznymi, ubogimi w składniki odżywcze pokarmami oraz zmniejszenie aktywności fizycznej, odegrały znaczącą rolę w zwiększonej częstości występowania otyłości.

Otyłość u dzieci prowadzi do wielu zaburzeń hormonalnych, które mogą mieć poważne konsekwencje zdrowotne. Jest ona znacząco związana z powikłaniami metabolicznymi, które składają się na tzw. zespół metaboliczny. Powikłania te obejmują nadciśnienie tętnicze i dyslipidemię, które zwiększają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych i cukrzycy typu 2. Jednym z narządów, na który wpływa otyłość, jest tarczyca. U dzieci z otyłością często występuje subkliniczna niedoczynność tarczycy, która dotyka około 14% z nich (w porównaniu do 6,8% u dzieci o prawidłowej masie ciała). Badania pokazują, że dzieci z otyłością mają wyższe poziomy TSH (hormonu stymulującego tarczycę). “Utrata masy ciała zazwyczaj normalizuje zmiany w funkcji i strukturze tarczycy spowodowane otyłością” – wskazują autorzy badania. Leptyna, hormon wydzielany przez komórki tłuszczowe, wpływa na pracę tarczycy, a otyłość wiąże się ze zwiększonym poziomem cytokin zapalnych, które mogą upośledzać jej aktywność.

Jak otyłość wpływa na pracę nadnerczy i trzustki?

U dzieci z otyłością nadnercza zaczynają produkować więcej kortyzolu – hormonu stresu. Mimo że jego poziom we krwi może pozostać normalny lub nawet obniżony (bo organizm szybciej go wydala), nadmiar tłuszczu w okolicy brzucha wzmacnia lokalną syntezę kortyzolu. To ułatwia dalsze gromadzenie się tłuszczu i podwyższa ciśnienie krwi. Równocześnie nadmiernie aktywny staje się układ renina-angiotensyna-aldosteron (to system regulujący ciśnienie i gospodarkę wodno-elektrolitową), co potęguje nadciśnienie i insulinooporność oraz zwiększa ryzyko chorób serca. Wzrost objętości nadnerczy – spowodowany odkładaniem tłuszczu i nadaktywnością gruczołu – dodatkowo nasila produkcję kortyzolu i aldosteronu, tworząc błędne koło, które pogarsza masę ciała i metabolizm.

Podobnie w trzustce otyłość zaburza równowagę hormonalną. U dzieci z insulinoopornością komórki alfa wydzielają zbyt dużo glukagonu, który podnosi poziom cukru, a ten nie jest wystarczająco hamowany po posiłku. Komórki beta próbują to wyrównać, produkując coraz więcej insuliny – u 38,7% otyłych dzieci prowadzi to do hiperinsulinemii. Długotrwałe przeciążenie glukozą i wolnymi kwasami tłuszczowymi może uszkadzać te komórki i w efekcie przyczynić się do rozwoju cukrzycy typu 2.

Jak otyłość wpływa na sygnały głodu i sytości?

Tkanka tłuszczowa to nie tylko magazyn energii, ale także gruczoł wydzielający hormony zwane adipokinami. Jedną z nich jest leptyna – u dzieci z otyłością jej poziom bywa aż czterokrotnie wyższy niż u rówieśników o prawidłowej wadze. Mimo to mózg przestaje na nią reagować, więc sygnały „jestem pełny” nie docierają prawidłowo, co sprzyja ciągłemu odczuwaniu głodu. Inna adipokina – adiponektyna – normalnie chroni przed stanem zapalnym i poprawia wrażliwość na insulinę, ale u otyłych dzieci jej stężenie jest obniżone, co pogłębia zaburzenia metaboliczne.

Również hormony jelitowe zmieniają swoje działanie. Grelina, zwana „hormonem głodu”, u zdrowych osób spada po jedzeniu, lecz u dzieci z otyłością poziom greliny często nie obniża się tak, jak powinien, przez co głód utrzymuje się dłużej. Z kolei hormon GLP-1, który spowalnia opróżnianie żołądka i pomaga poczuć sytość, jest wydzielany w mniejszych ilościach, co dodatkowo utrudnia kontrolę apetytu i sprzyja przejadaniu się.

Czy otyłość zaburza wzrost i dojrzewanie?

U młodzieży z otyłością przysadka mózgowa wytwarza nawet o połowę mniej hormonu wzrostu (GH) niż u szczupłych rówieśników. Wyższe stężenie insuliny oraz somatostatyny (hormonu hamującego GH) opóźnia rozwój kości i mięśni, a przedwczesne zamykanie się nasad kości może skutkować niższym wzrostem w dorosłości.

Otyłość przyspiesza też proces dojrzewania. Zwiększone poziomy leptyny, insuliny i IGF-1 oraz aktywność enzymu aromatazy w tkance tłuszczowej podnoszą stężenie hormonów płciowych, co u 48% dziewcząt z otyłością wiąże się z wcześniejszym pojawieniem się pierwszej miesiączki (w grupie dzieci o prawidłowej masie ciała dotyczy to zaledwie 8,73%). Wyższe stężenie kisspeptyny – kluczowego regulatora startu dojrzewania – dodatkowo sprzyja przedwczesnemu rozwojowi objawów płciowych, co może pociągać za sobą konsekwencje metaboliczne i zdrowotne w dorosłym życiu.

Podsumowanie

Otyłość dziecięca stanowi narastający problem globalny, dotykający 37 milionów dzieci poniżej piątego roku życia. Wynika ona z braku równowagi między przyjmowanymi a wydatkowanymi kaloriami, predyspozycji genetycznych oraz zmian w stylu życia. Prowadzi do szeregu zaburzeń hormonalnych, w tym subklinicznej niedoczynności tarczycy, zwiększonego wydzielania kortyzolu przez nadnercza oraz zaburzeń w funkcjonowaniu trzustki, skutkujących insulinoopornością i hiperinsulinemią. U dzieci z otyłością występują również zaburzenia w wydzielaniu hormonów odpowiedzialnych za regulację głodu i sytości, takich jak leptyna, grelina i GLP-1. Otyłość wpływa także na funkcjonowanie przysadki mózgowej, powodując zmniejszone wydzielanie hormonu wzrostu oraz zaburzenia w procesie dojrzewania. Te złożone zmiany hormonalne prowadzą do powstania błędnego koła, pogłębiającego problemy metaboliczne i zwiększającego ryzyko rozwoju chorób przewlekłych.