Przyczyny zapalenia ucha środkowego – kompletny przewodnik

Zapalenie ucha środkowego to jedna z najczęstszych infekcji, szczególnie u dzieci. Przestrzeń za błoną bębenkową może zostać zainfekowana przez różnorodne patogeny, a zrozumienie przyczyn tej dolegliwości jest kluczowe dla skutecznego leczenia i zapobiegania powikłaniom¹².

Główne przyczyny infekcyjne

Zapalenie ucha środkowego może być spowodowane przez bakterie lub wirusy, przy czym oba typy patogenów odgrywają istotną rolę w rozwoju choroby. Najczęstszymi bakteryjnymi sprawcami infekcji są Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae oraz Moraxella catarrhalis, które odpowiadają za około 85% przypadków ostrego zapalenia ucha środkowego³⁴⁵.

Infekcje wirusowe stanowią około 15% przypadków zapalenia ucha środkowego. Wirusy takie jak respiratory syncytial virus (RSV), wirus grypy, wirus paragrypy, rinowirusy i adenowirusy mogą bezpośrednio atakować błonę śluzową ucha środkowego lub tworzyć warunki sprzyjające wtórnej infekcji bakteryjnej⁴⁶. Co ważne, wirusy mogą bezpośrednio uszkadzać wyściółkę trąbki słuchowej, co prowadzi do zmniejszenia oczyszczania śluzowo-rzęskowego⁷.

Mechanizm powstawania infekcji

Kluczową rolę w rozwoju zapalenia ucha środkowego odgrywa trąbka słuchowa – wąski kanał łączący ucho środkowe z tylną częścią gardła. W prawidłowych warunkach trąbka ta odpowiada za wyrównywanie ciśnienia między uchem środkowym a środowiskiem zewnętrznym oraz za odprowadzanie płynów z ucha środkowego⁸⁹.

Gdy trąbka słuchowa zostaje zablokowana w wyniku obrzęku wywołanego przez infekcję górnych dróg oddechowych lub alergię, dochodzi do zaburzenia jej funkcji. Płyn gromadzący się w uchu środkowym nie może być prawidłowo odprowadzany, co prowadzi do powstania środowiska sprzyjającego rozwojowi bakterii i wirusów²¹⁰. Ten zablokowany płyn może następnie zostać zainfekowany, prowadząc do charakterystycznych objawów zapalenia ucha środkowego.

Czynniki predysponujące u dzieci

Dzieci są szczególnie narażone na zapalenia ucha środkowego z kilku anatomicznych i fizjologicznych powodów Zobacz więcej: Przyczyny zapalenia ucha środkowego u dzieci - czynniki anatomiczne. Najważniejszym czynnikiem jest budowa trąbki słuchowej u najmłodszych – jest ona krótsza, węższa i bardziej pozioma niż u dorosłych, co sprawia, że łatwiej ulega zablokowaniu i trudniej odprowadza płyny¹¹¹².

Dodatkowo, dzieci mają proporcjonalnie większe migdałki gardłowe (adenoidy) niż dorośli. Te struktury limfatyczne, znajdujące się w tylnej części gardła w pobliżu ujścia trąbek słuchowych, mogą ulegać powiększeniu i blokować trąbki, szczególnie podczas infekcji¹³¹⁴. Układ immunologiczny dzieci jest również mniej dojrzały, co czyni je bardziej podatnymi na infekcje, które u dorosłych mogłyby nie wywołać choroby.

Czynniki środowiskowe i behawioralne

Szereg czynników środowiskowych znacząco zwiększa ryzyko rozwoju zapalenia ucha środkowego Zobacz więcej: Czynniki środowiskowe i behawioralne w zapaleniu ucha środkowego. Ekspozycja na dym tytoniowy, zarówno czynna jak i bierna, jest jednym z najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka. Dym powoduje podrażnienie i obrzęk błon śluzowych układu oddechowego, w tym trąbek słuchowych²⁴.

Uczęszczanie do żłobków i przedszkoli, szczególnie tych z większą liczbą dzieci, zwiększa ryzyko infekcji z powodu częstszego kontaktu z patogenami. Dzieci w takich placówkach są bardziej narażone na przeziębienia i inne infekcje układu oddechowego, które mogą prowadzić do zapalenia ucha środkowego¹⁵¹⁶.

Inne ważne czynniki behawioralne obejmują używanie smoczków, karmienie z butelki w pozycji leżącej oraz brak karmienia piersią. Pozycja podczas karmienia z butelki może ułatwiać przedostawanie się mleka do trąbek słuchowych, zwiększając ryzyko infekcji¹⁶¹⁷.

Schorzenia współistniejące i stany chorobowe

Pewne schorzenia i stany chorobowe znacząco zwiększają predyspozycję do rozwoju zapalenia ucha środkowego. Alergie powodują przewlekły obrzęk błon śluzowych nosa i gardła, co może prowadzić do dysfunkcji trąbek słuchowych i wtórnego zapalenia ucha środkowego¹⁸¹⁹.

Wady rozwojowe, takie jak rozszczep podniebienia czy zespół Downa, wiążą się z nieprawidłową anatomią i funkcją trąbek słuchowych, co predysponuje do częstych infekcji ucha⁴¹⁰. Osoby z niedoborami immunologicznymi, cukrzycą oraz przewlekłymi chorobami układu oddechowego, takimi jak mukowiscydoza czy astma, również wykazują zwiększone ryzyko infekcji⁴.

Refluks żołądkowo-przełykowy jest kolejnym czynnikiem, który może przyczyniać się do rozwoju zapalenia ucha środkowego poprzez podrażnienie górnych dróg oddechowych i trąbek słuchowych²⁰.

Znaczenie kliniczne i rokowanie

Zrozumienie etiologii zapalenia ucha środkowego ma fundamentalne znaczenie dla właściwego postępowania terapeutycznego. Rozróżnienie między infekcją bakteryjną a wirusową może wpływać na decyzję o zastosowaniu antybiotykoterapii, choć w praktyce często jest to trudne do określenia na podstawie samych objawów klinicznych²¹.

Większość przypadków zapalenia ucha środkowego, szczególnie tych o etiologii wirusowej, ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni. Jednak u dzieci poniżej 6. miesiąca życia, przy obustronnej infekcji lub w przypadku ciężkich objawów, często zaleca się leczenie antybiotykowe ze względu na większe ryzyko powikłań¹⁶²². Znajomość czynników ryzyka pozwala również na wdrożenie odpowiednich strategii profilaktycznych, takich jak unikanie ekspozycji na dym tytoniowy czy promowanie karmienia piersią.