Patogeneza pochwicy – mechanizm powstawania i rozwoju zaburzeń

Patogeneza pochwicy stanowi złożony proces neurobiologiczny i psychofizjologiczny, który obejmuje wielokierunkowe interakcje między układem nerwowym, mięśniami dna miednicy oraz czynnikami psychologicznymi. Zrozumienie mechanizmu powstawania tego zaburzenia jest kluczowe dla skutecznego leczenia i pomocy kobietom dotkniętym tym problemem¹.

Neurobiologiczne podstawy patogenezy

Podstawą patogenezy pochwicy są zaburzenia w funkcjonowaniu układu nerwowego, szczególnie układu limbicznego. Ciałko migdałowate (amygdala), które pełni centralną rolę w regulacji emocji, stanowi kluczowy element w mechanizmie powstawania pochwicy¹. Układ limbiczny odpowiada za przetwarzanie sygnałów związanych z zagrożeniem i aktywuje mechanizmy obronne organizmu.

Wewnętrzny obwód nerwowy obejmuje co najmniej dwa systemy przewodnictwa. Pierwszy to szlak „szybkiej oceny zagrożenia”, który przebiega przez obszary potyliczno-limbiczno-potyliczno-przedczołowo-miedniczne. Drugi system obejmuje przewlekłe szlaki bólowe przebiegające przez układ płciowo-rdzeniowo-wzgórzowo-ciemieniowo-przedczołowy¹. Ta złożona sieć neuronalna tworzy podstawę dla mimowolnych reakcji mięśniowych charakterystycznych dla pochwicy.

Mechanizm odruchowy i reakcja obronna

Pochwica charakteryzuje się jako odruchowa reakcja obronna organizmu, podobna do reakcji „walka lub ucieczka” w obrębie mięśni dna miednicy². Gdy układ czuciowy wykrywa różne formy dotyku, podatność miednicy lub przewidywaną penetrację, układ limbiczny wysyła sygnał do organizmu, aby napięł się wewnętrznie jako mechanizm ochronny.

Ten mechanizm błędnie ostrzega organizm przed niebezpieczeństwem, powodując napięcie mięśni pochwy i tym samym zakłócając współżycie płciowe². Skurcz mięśni jest mimowolny, bez świadomej kontroli, co stanowi charakterystyczną cechę tego zaburzenia².

Model strachu i unikania

Model strachu i unikania bólu często wykorzystuje się do konceptualizacji rozwoju i utrzymywania się pochwicy. Model ten opisuje, jak negatywne doświadczenie z penetracją może prowadzić do katastroficznego myślenia i wynikającego z niego strachu przed penetracją³. Powstają wówczas dwie możliwości: unikanie wszystkich czynności związanych z penetracją pochwy lub nadmierna czujność na bodźce związane z penetracją.

Nadmierna czujność może prowadzić do przesadnych obronnych skurczów mięśni miednicy, utrudniając osiągnięcie penetracji podczas kolejnej próby. Niemożność osiągnięcia penetracji może skutkować większym bólem i potwierdzać negatywne doświadczenia związane z penetracją³. W ten sposób doświadczenie pochwicy zostaje następnie zaostrzone i utrwalone w błędnym kole.

Czynniki psychofizjologiczne

Aktualnie nie ma zdefiniowanej etiologii pochwicy. Większość badaczy i klinicystów zgadza się, że pochwica to problem psychofizjologiczny obejmujący czynniki poznawcze, behawioralne i fizjologiczne⁴. Biorąc pod uwagę, że pochwica jest związana z reakcją strachu, jawne i ukryte postawy społeczno-kulturowe odgrywają główną rolę w predysponowaniu kogoś do rozwoju pochwicy.

Ukryte poznanie związane z seksem ma bezpośredni wpływ na dno miednicy. Osoby z pochwicą mają wyższy poziom obrzydzenia i większy skurcz mięśni dna miednicy w odpowiedzi na obrazy i filmy związane z seksem niż zdrowe osoby z grupy kontrolnej⁴. To pokazuje, jak głęboko zakorzenione mogą być mechanizmy patogenezy tego zaburzenia Zobacz więcej: Neurobiologiczne mechanizmy pochwicy - rola układu nerwowego.

Aktywność mięśni dna miednicy

Badania elektromograficzne (EMG) pokazują, że mięśnie dna miednicy u pacjentek z pochwicą wykazują zwiększoną aktywność w spoczynku i podczas indukcji pochwicy, chociaż przyczyna tego zjawiska nie jest znana⁵. Badania potwierdziły obecność spastycznych skurczów w co najmniej trzech grupach mięśni: mięśniu wejścia (bulbocavernosus), mięśniu środkowej części pochwy (puborectalis) oraz mięśniu pubococcygeus⁶.

Skurcz mięśnia wejścia odpowiada za powszechną skargę, którą często zgłaszają pacjentki podczas prób współżycia: „to jak uderzanie w ceglany mur”⁶. Ta charakterystyczna reakcja mięśniowa stanowi fizyczny wyraz złożonych procesów neurobiologicznych zachodzących w organizmie Zobacz więcej: Reakcje mięśniowe w pochwicy - mechanizmy skurczów dna miednicy.

Mechanizm pamięci bólowej

Istotnym elementem patogenezy jest formowanie się pamięci bólowej w mięśniach miednicy. Z czasem, nawet bez faktycznej próby penetracji, może rozpoczynać się odczuwanie bólu na podstawie wcześniejszych doświadczeń. Dodatkowo, każdy rodzaj bolesnej interwencji seksualnej powoduje wzmocnienie tej pamięci⁷. Ten mechanizm tłumaczy, dlaczego pochwica może się nasilać z czasem, jeśli nie zostanie odpowiednio leczona.

Organizm rozwija uwarunkowaną odpowiedź mięśni pochwy, która staje się automatyczna i niekontrolowana. Głównym celem leczenia jest umożliwienie kobiecie opanowania kontroli nad mięśniami miednicy podczas penetracji, co pozwala na przekształcenie tej pamięci mięśniowej⁷.

Rola układu autonomicznego

W patogenezie pochwicy istotną rolę odgrywa układ nerwowy autonomiczny, szczególnie układ współczulny. W sytuacjach stresowych organizm wchodzi w tryb „walki lub ucieczki”, generując kortyzol – hormon stresu. Przekłada się to na zwiększenie częstości akcji serca, zahamowanie trawienia oraz wzrost napięcia mięśniowego organizmu, w tym mięśni dna miednicy⁸.

Ten proces prowadzi do skurczu, który zwęża i napina jamę pochwową. Aktywacja układu współczulnego stanowi kluczowy element w mechanizmie powstawania mimowolnych skurczów mięśniowych charakterystycznych dla pochwicy⁸. Zrozumienie tej roli układu autonomicznego otwiera nowe możliwości terapeutyczne ukierunkowane na modulację odpowiedzi nerwowej.

Znaczenie dla praktyki klinicznej

Kompleksowe zrozumienie patogenezy pochwicy ma fundamentalne znaczenie dla opracowania skutecznych strategii terapeutycznych. Wiedza o neurobiologicznych podstawach tego zaburzenia pozwala na stosowanie wielodyscyplinarnego podejścia, które uwzględnia zarówno aspekty fizyczne, jak i psychologiczne. Skuteczne leczenie musi adresować wszystkie elementy złożonej patogenezy, od mechanizmów nerwowych po reakcje mięśniowe i czynniki psychologiczne wpływające na rozwój i utrzymywanie się tego zaburzenia.