Patogeneza odwodnienia – mechanizmy powstawania i rozwoju

Odwodnienie to stan ujemnego bilansu płynowego, który może być spowodowany licznymi jednostkami chorobowymi¹. Patogeneza tego schorzenia jest złożonym procesem, który obejmuje różnorodne mechanizmy fizjologiczne prowadzące do zaburzeń homeostazy wodnej i elektrolitowej w organizmie².

Ujemny bilans płynowy, który powoduje odwodnienie, wynika ze zmniejszonego poboru, zwiększonej utraty płynów (nerkowej, żołądkowo-jelitowej lub niewyczuwalnych strat) lub przesunięcia płynów do trzeciej przestrzeni¹. Zmniejszenie całkowitej ilości wody w organizmie powoduje redukcję zarówno objętości płynu wewnątrzkomórkowego, jak i zewnątrzkomórkowego¹.

Podstawowe mechanizmy patogenetyczne

Odwodnienie występuje, gdy utrata wody przewyższa jej pobór, prowadząc do zmniejszenia całkowitej ilości wody w organizmie, co skutkuje nieprawidłowościami klinicznymi w termoregulacji, elastyczności skóry i stabilności krążenia². Organizm posiada kilka mechanizmów homeostatycznych przeciwdziałających odwodnieniu i utrzymujących euwolemię³.

Osmoreceptory w podwzgórzu uruchamiają reakcję pragnienia i promują pobór wody, gdy osmolarność osocza wzrasta. Gdy osmolarność osocza się zwiększa, tylny płat przysadki wydziela hormon antydiuretyczny (ADH), znany również jako wazopresyna, który zwiększa reabsorpcję wody w kanalikach zbiorczych nerek³.

Klasyfikacja odwodnienia według osmolarności

Odwodnienie można klasyfikować według osmolarności i nasilenia. Stężenie sodu w surowicy jest dobrym markerem zastępczym osmolarności, zakładając, że pacjent ma prawidłowe stężenie glukozy w surowicy⁴. Odwodnienie może być izonatremiczne (130-150 mEq/L), hiponatremiczne (<130 mEq/L) lub hipernatremiczne (>150 mEq/L)⁴.

Odwodnienie izonatremiczne jest najczęstsze (80%). Odwodnienie hipernatremiczne i hiponatremiczne stanowią po 5-10% przypadków każde. Różnice w stężeniu sodu w surowicy odzwierciedlają skład utraconych płynów i mają różne efekty patofizjologiczne⁴ Zobacz więcej: Mechanizmy odwodnienia według rodzajów - izonatremiczne, hipernatremiczne i hiponatremiczne.

Mechanizmy kompensacyjne i ich następstwa

W odpowiedzi na zmniejszenie objętości wewnątrznaczyniowej nerki uwalniają reninę, która przekształca angiotensynogen w angiotensynę I³. Ten mechanizm jest częścią systemu renina-angiotensyna-aldosteron, który pomaga utrzymać ciśnienie krwi i objętość płynów.

Kliniczne objawy odwodnienia są najściślej związane z ubytkiem objętości wewnątrznaczyniowej i próbami fizjologicznej kompensacji, które mają miejsce¹. W miarę postępu odwodnienia ostatecznie dochodzi do wstrząsu hipowolemicznego, skutkującego niewydolnością narządów końcowych i śmiercią¹.

Zmiany na poziomie komórkowym

Gdy utrata wody jest nieproporcjonalnie większa niż utrata elektrolitów (soli), ciśnienie osmotyczne płynów zewnątrzkomórkowych staje się wyższe niż w komórkach. Ponieważ woda przepływa z obszaru o niższym do obszaru o wyższym ciśnieniu osmotycznym, woda wypływa z komórek do płynu zewnątrzkomórkowego⁵.

W wyniku wypływu wody z komórek, stają się one odwodnione⁵. W chorobach, w których następuje utrata soli w nadmiarze w stosunku do utraty wody, zmniejszone stężenie sodu w płynie zewnątrzkomórkowym i w surowicy krwi powoduje zmniejszenie ciśnienia osmotycznego, a zatem woda wchodzi do komórek w celu wyrównania ciśnienia osmotycznego⁶ Zobacz więcej: Mechanizmy kompensacyjne organizmu podczas odwodnienia - odpowiedź fizjologiczna.

Progresja odwodnienia i jej konsekwencje

W miarę postępu odwodnienia tkanki mają tendencję do kurczenia się, skóra staje się sucha i pomarszczona, a oczy stają się zapadnięte, a gałki oczne miękkie⁶. Ostatecznym rezultatem przedłużającego się odwodnienia jest zniszczenie normalnego rozmieszczenia soli i wody w organizmie, zmniejszenie objętości osocza i zwiększenie lepkości krwi⁶.

W wyniku tych zmian funkcja nerek zostaje upośledzona, wydalanie moczu spada, a produkty przemiany materii gromadzą się. Po wystąpieniu niewydolności nerek utracone zostaje około 8% całkowitej wody ustrojowej (4 litry)⁷.

Znaczenie kliniczne procesów patogenetycznych

Odwodnienie może prowadzić do zagrażających życiu powikłań. Zaburzenia elektrolitowe, takie jak hiponatremia lub hipernatremia, mogą powodować następstwa neurologiczne, w tym splątanie, drgawki i śpiączkę. Ostre uszkodzenie nerek może wynikać ze zmniejszonej perfuzji nerkowej, prowadząc do bezmoczu i zatrzymania produktów przemiany materii⁸.

Zrozumienie mechanizmów patogenezy odwodnienia jest kluczowe dla odpowiedniego postępowania klinicznego. Leczenie każdej formy odwodnienia zależy nie tylko od przywrócenia utraconej wody, ale także od przywrócenia prawidłowego poziomu elektrolitów ustrojowych i ograniczenia produkcji azotowych produktów przemiany materii⁷.