Przyczyny powstawania aft w jamie ustnej – co powoduje owrzodzenia

Afty, znane również jako owrzodzenia jamy ustnej, stanowią jeden z najczęstszych problemów dotykających błonę śluzową jamy ustnej. Mimo że dokładne przyczyny ich powstawania pozostają niewyjaśnione, badacze zidentyfikowali szereg czynników, które mogą przyczyniać się do ich rozwoju¹².

Wieloczynnikowy charakter powstawania aft

Powstawanie aft jest procesem wieloczynnikowym, w którym prawdopodobnie bierze udział kombinacja różnych elementów działających jednocześnie. Naukowcy sugerują, że nawet u tej samej osoby różne epizody aft mogą być wywoływane przez odmienne czynniki¹. Większość ekspertów zgadza się, że afty powstają w wyniku nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej, która prowadzi do atakowania zdrowych komórek błony śluzowej jamy ustnej przez własny system odpornościowy³.

Urazy mechaniczne jako główna przyczyna

Najczęstszą przyczyną powstawania aft są drobne urazy mechaniczne błony śluzowej jamy ustnej. Do tego typu urazów zaliczają się przypadkowe ugryzienia policzka lub języka podczas żucia, zbyt energiczne mycie zębów, które może uszkodzić delikatną błonę śluzową, oraz urazy powstałe podczas zabiegów stomatologicznych¹⁴. Również źle dopasowane protezy dentystyczne, aparaty ortodontyczne czy ostre brzegi złamanych zębów mogą powodować przewlekłe podrażnienia prowadzące do rozwoju aft⁵.

Badania wskazują, że nawet pozornie niegroźne czynności, takie jak używanie twardej szczoteczki do zębów czy spożywanie ostrych, twardych pokarmów, mogą wystarczyć do wywołania mikrourazów, które następnie przekształcają się w afty⁶. Szczególnie podatne na tego typu urazy są osoby z cienką lub wrażliwą błoną śluzową jamy ustnej.

Rola składników produktów do higieny jamy ustnej

Jednym z dobrze udokumentowanych czynników wywołujących afty jest siarczek laurylu sodu (SLS) – składnik obecny w wielu pastach do zębów i płynach do płukania jamy ustnej. Ten związek chemiczny działa jako środek pieniotwórczy, ale może również powodować podrażnienia u wrażliwych osób¹⁶. Mechanizm działania SLS polega na osuszaniu tkanek jamy ustnej i uszkadzaniu ochronnej warstwy błony śluzowej, co czyni ją bardziej podatną na powstawanie owrzodzeń.

Osoby cierpiące na nawracające afty mogą odnieść korzyść ze zmiany pasty do zębów na taką, która nie zawiera siarczku laurylu sodu. Badania wykazały, że taka zmiana może zmniejszyć częstotliwość występowania aft oraz ich dolegliwość⁷.

Wpływ diety i alergii pokarmowych

Niektóre produkty spożywcze mogą działać jako wyzwalacze aft u predysponowanych osób. Do najczęściej wymienianych pokarmów należą produkty o wysokiej kwasowości, takie jak owoce cytrusowe (pomarańcze, cytryny, grejpfruty), pomidory, ananasy oraz truskawki¹⁴. Również ostre przyprawy, czekolada, kawa, orzechy, sery i jaja mogą przyczyniać się do rozwoju aft u niektórych osób.

Mechanizm, przez który te produkty wywołują afty, nie jest do końca poznany, ale prawdopodobnie wiąże się z ich zdolnością do podrażniania delikatnej błony śluzowej lub wywoływania reakcji alergicznych. Osoby z celiakią (nietolerancją glutenu) są szczególnie narażone na rozwój nawracających aft, co może być związane z zaburzeniami wchłaniania składników odżywczych⁸.

Niedobory żywieniowe i ich znaczenie

Niedobory określonych witamin i minerałów mogą znacząco zwiększać ryzyko rozwoju aft. Szczególnie ważne są niedobory witaminy B12, kwasu foliowego, żelaza oraz cynku¹⁹. Te składniki odżywcze odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia błony śluzowej i procesach gojenia ran.

Niedobór witaminy B12 może prowadzić do atrofii błony śluzowej, czyniąc ją cieńszą i bardziej podatną na uszkodzenia. Podobnie niedobór żelaza wpływa na prawidłowe funkcjonowanie systemu immunologicznego i procesy regeneracji tkanek. Kwas foliowy jest niezbędny do prawidłowego podziału komórek, a jego niedobór może zaburzać proces gojenia¹⁰. Szczegółowe informacje na temat roli niedoborów żywieniowych w powstawaniu aft Zobacz więcej: Niedobory żywieniowe jako przyczyna aft - witaminy i minerały.

Stres i czynniki psychologiczne

Stres emocjonalny jest jednym z najczęściej zgłaszanych czynników wywołujących afty. Badania przeprowadzone wśród studentów wykazały zwiększoną częstotliwość występowania aft w okresach wzmożonego stresu, takich jak sesje egzaminacyjne⁴⁶. Mechanizm, przez który stres wpływa na rozwój aft, prawdopodobnie wiąże się z jego negatywnym wpływem na system immunologiczny.

Przewlekły stres może prowadzić do osłabienia odporności organizmu, co czyni go bardziej podatnym na różne schorzenia, w tym afty. Dodatkowo stres może wpływać na nawyki żywieniowe i higieniczne, co pośrednio może przyczyniać się do powstawania owrzodzeń. Brak snu, często towarzyszący okresom wzmożonego stresu, również może zwiększać ryzyko rozwoju aft⁹.

Zaburzenia hormonalne

Zmiany hormonalne, szczególnie u kobiet, mogą być czynnikiem predysponującym do rozwoju aft. Wiele kobiet zgłasza zwiększoną częstotliwość występowania owrzodzeń w okresie poprzedzającym miesiączkę lub podczas niej¹⁹. Również inne okresy związane z wahaniami hormonalnymi, takie jak ciąża czy menopauza, mogą wiązać się z częstszym występowaniem aft.

Mechanizm wpływu hormonów na rozwój aft nie jest w pełni poznany, ale prawdopodobnie związany jest z ich oddziaływaniem na system immunologiczny i procesy zapalne. Estrogeny i progesteron mogą modulować odpowiedź immunologiczną, co w niektórych przypadkach może prowadzić do zwiększonej podatności na rozwój aft.

Predyspozycje genetyczne i czynnik rodzinny

Około 40% osób cierpiących na nawracające afty ma pozytywny wywiad rodzinny w kierunku tego schorzenia⁵⁶. To sugeruje istnienie predyspozycji genetycznych do rozwoju aft. Badania nad bliźniętami jednojajowymi wykazały wysoką korelację w występowaniu aft, co dodatkowo potwierdza rolę czynników genetycznych¹¹.

Osoby z obciążeniem rodzinnym często doświadczają pierwszych objawów aft w młodszym wieku i mogą mieć bardziej nasilone objawy. Identyfikacja genów odpowiedzialnych za predyspozycję do aft jest przedmiotem intensywnych badań, a wstępne wyniki wskazują na zaangażowanie genów związanych z regulacją systemu immunologicznego Zobacz więcej: Predyspozycje genetyczne i czynniki immunologiczne w powstawaniu aft.

Schorzenia współistniejące jako czynniki ryzyka

Niektóre choroby mogą zwiększać ryzyko rozwoju aft lub powodować ich częstsze nawroty. Do najważniejszych należą choroby zapalne jelit, takie jak choroba Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego⁸. Również choroby autoimmunologiczne, takie jak choroba Behçeta, toczeń rumieniowaty układowy czy HIV/AIDS, mogą wiązać się z częstszym występowaniem aft.

U osób z tymi schorzeniami afty mogą być bardziej rozległe, bolesne i długotrwałe niż u zdrowych osób. W niektórych przypadkach nawracające afty mogą być pierwszym objawem niezdiagnozowanej jeszcze choroby systemowej, dlatego w przypadku częstych i nasilonych objawów wskazana jest konsultacja lekarska w celu wykluczenia chorób współistniejących.