Zespół Raynauda – co to jest i dlaczego palce zmieniają kolor?

Zespół Raynauda to schorzenie, które sprawia, że palce rąk i stóp nagle robią się białe, sine, a potem czerwone – jakby ktoś włączał i wyłączał w nich krążenie krwi. Co to jest dokładnie zespół Raynauda? To sytuacja, gdy nasze ciało zbyt mocno reaguje na zimno lub stres, a naczynia krwionośne kurczą się bardziej niż powinny¹. Nazwa pochodzi od francuskiego lekarza Maurice’a Raynauda, który opisał to zjawisko jako student medycyny w 1862 roku². Co ciekawe, zespół Raynauda może dotyczyć nie tylko palców, ale czasem także nosa, uszu, a nawet sutków czy języka^2,3.

Choroba dotyka nawet jedną na 20 osób, częściej kobiety niż mężczyzn, i zazwyczaj rozpoczyna się między 15 a 30 rokiem życia^4,5. U kobiet zespół Raynauda zwykle przebiega łagodniej, podczas gdy mężczyźni, u których objawy pojawiły się po 40. roku życia, częściej mają poważniejszą postać choroby związaną z innymi schorzeniami². Interesujące jest również to, że osoby z niedowagą mają większe ryzyko zachorowania – badania pokazały nawet 5-krotnie wyższe ryzyko u mężczyzn z niską masą ciała².

Jak rozpoznać zespół Raynauda – objawy charakterystyczne?

Zespół Raynauda ma bardzo charakterystyczne objawy – to “trójkolorowa flaga” na palcach. Najpierw stają się białe lub blade z braku krwi, potem sinieją, gdy brakuje tlenu, a na końcu czerwienieją, gdy krew wraca^2,3. Nie każdy z zespołem Raynauda doświadcza wszystkich trzech etapów – niektórzy widzą tylko zblednięcie palców². Oprócz zmian koloru, objawy zespołu Raynauda obejmują drętwienie, mrowienie, uczucie zimna, a gdy krew wraca – pieczenie lub pulsowanie. Typowy atak trwa około 15 minut i może zacząć się od jednego palca, by potem rozprzestrzenić się na pozostałe^4,6.

W cięższych przypadkach zespołu Raynauda objawy mogą obejmować bolesne owrzodzenia na opuszkach palców, które wolno się goją^1,5. Na szczęście dla większości osób objawy są łagodne i bardziej uciążliwe niż groźne. Warto jednak natychmiast zgłosić się do lekarza, gdy ataki występują tylko po jednej stronie ciała, pojawiają się rany na palcach lub objawy zespołu Raynauda nagle się pogarszają – może to oznaczać poważniejszy problem⁴.

Zespół Raynauda – przyczyny pierwotne i wtórne

Przyczyny zespołu Raynauda są różne w zależności od typu choroby. Pierwotna, częstsza forma nie ma znanej przyczyny, choć podejrzewa się udział genów – około połowa chorych ma kogoś w rodzinie z tym samym problemem⁶. Naukowcy badający przyczyny zespołu Raynauda odkryli dwa geny, które mogą odpowiadać za nieprawidłowe kurczenie się naczyń krwionośnych². Przyczyny wtórnego zespołu Raynauda są związane z innymi chorobami, najczęściej autoimmunologicznymi jak twardzina układowa (dotyka aż 90% chorych na tę chorobę) czy toczeń rumieniowaty^2,4.

Wśród przyczyn zespołu Raynauda znajdują się też niektóre leki – beta-blokery na nadciśnienie, leki na migrenę, środki przeciwnowotworowe czy leki na ADHD^2,4. Czynnikami ryzyka są również praca z wibrującymi narzędziami, palenie papierosów, narażenie na niektóre chemikalia czy przebyte odmrożenia⁵. U osób z zespołem Raynauda zaburzona jest równowaga między substancjami rozszerzającymi i zwężającymi naczynia – brakuje tlenku azotu, który rozszerza naczynia, a jest za dużo endoteliny-1, która je zwęża².

Zespół Raynauda – leczenie domowe i farmakologiczne

Dobra wiadomość jest taka, że leczenie zespołu Raynauda w większości przypadków opiera się na prostych zmianach w codziennym życiu. Kluczem w leczeniu zespołu Raynauda jest utrzymywanie ciepła – noszenie rękawiczek (które lepiej trzymają ciepło niż zwykłe rękawice), ciepłych skarpetek, czapki i kilku warstw luźnej odzieży^1,4. W leczeniu zespołu Raynauda pomocne jest używanie rękawic kuchennych przy wyjmowaniu produktów z lodówki, a na zimne napoje stosowanie specjalnych uchwytów lub rękawów izolacyjnych^1,4. Absolutnie konieczne w leczeniu jest rzucenie palenia i ograniczenie kofeiny – obie substancje zwężają naczynia krwionośne^4,6.

Gdy atak już się zdarzy, należy natychmiast przenieść się do ciepłego miejsca, delikatnie masować palce, wykonywać ruchy ramionami w kółko lub włożyć ręce pod pachy. Pomocna jest też ciepła (nie gorąca!) woda⁴. Jeśli stres wywołał atak, warto zastosować techniki relaksacyjne jak głębokie oddychanie⁴. W cięższych przypadkach leczenie zespołu Raynauda wymaga leków rozszerzających naczynia, najczęściej blokerów kanału wapniowego, które zmniejszają częstość i nasilenie ataków^4,6.

Co z dziećmi, które mają zespół Raynauda?

U dzieci i nastolatków zespół Raynauda zazwyczaj przebiega łagodnie i często zmniejsza się wraz z wiekiem. Te same zasady ochrony przed zimnem sprawdzają się u najmłodszych – ciepłe ubranie, dwie pary rękawiczek zamiast jednej⁴. Koniecznie trzeba poinformować szkołę o problemie dziecka, aby mogło otrzymać zwolnienie z zajęć wychowania fizycznego na zewnątrz podczas zimy⁴. Ważne jest też nauczenie dziecka rozpoznawania pierwszych objawów zespołu Raynauda i odpowiedniego reagowania.

Kiedy zespół Raynauda wymaga pilnej wizyty u lekarza?

Chociaż zazwyczaj zespół Raynauda nie jest groźny, niektóre objawy wymagają natychmiastowej konsultacji lekarskiej. Niepokojące sygnały to ataki tylko po jednej stronie ciała, owrzodzenia na palcach, które się nie goją, utrata czucia lub nagłe pogorszenie objawów^1,4. Lekarz może wykonać prosty test prowokacyjny zimnem lub zbadać naczynia krwionośne u nasady paznokcia pod mikroskopem, aby określić typ choroby i zaplanować odpowiednie leczenie zespołu Raynauda^6,4.

Podsumowanie

Zespół Raynauda to częste schorzenie powodujące charakterystyczne zmiany koloru palców w odpowiedzi na zimno lub stres – od białego przez siny do czerwonego. Objawy zespołu Raynauda są zazwyczaj łagodne i można je kontrolować przez noszenie ciepłej odzieży, unikanie zimna i rzucenie palenia. Przyczyny zespołu Raynauda mogą być pierwotne (nieznane) lub wtórne, związane z chorobami autoimmunologicznymi jak twardzina czy toczeń. Leczenie zespołu Raynauda w cięższych przypadkach wymaga leków rozszerzających naczynia, ale większość pacjentów radzi sobie dzięki prostym zmianom w stylu życia. Ważne jest, aby zgłosić się do lekarza, gdy objawy występują tylko po jednej stronie ciała lub pojawiają się owrzodzenia na palcach.