Acepromazyna

Ogólna charakterystyka acepromazyny

Acepromazyna to substancja czynna z grupy fenotiazyn, która wykazuje silne działanie uspokajające i przeciwpsychotyczne. Należy do tzw. neuroleptyków, czyli leków wpływających na ośrodkowy układ nerwowy, ograniczając nadmierną pobudliwość, lęk oraz agresję. Współcześnie acepromazyna stosowana jest głównie w weterynarii, gdzie znajduje zastosowanie jako środek uspokajający i premedykacyjny u zwierząt, przede wszystkim psów i kotów. W medycynie ludzkiej jej użycie jest obecnie marginalne ze względu na rozwój nowocześniejszych i bezpieczniejszych leków.

Właściwości lecznicze i zastosowania acepromazyny

Acepromazyna wyróżnia się kilkoma istotnymi właściwościami z punktu widzenia lecznictwa:

• Działanie uspokajające (sedacyjne): pomaga zredukować stres, lęk oraz pobudzenie ruchowe, szczególnie u zwierząt przed zabiegami weterynaryjnymi lub transportem.
• Premedykacja przed zabiegami: podawana przed operacjami lub badaniami diagnostycznymi, ułatwia przeprowadzenie procedur medycznych, zmniejszając niepokój i ułatwiając wprowadzenie znieczulenia.
• Działanie przeciwwymiotne: acepromazyna łagodzi nudności i zapobiega wymiotom, zwłaszcza tym wywołanym przez inne leki lub schorzenia przewodu pokarmowego.
• Kontrola nadpobudliwości i agresji: stosowana pomocniczo w przypadkach nadmiernej ruchliwości lub agresywnych zachowań u zwierząt.
• Działanie rozszerzające naczynia krwionośne: może prowadzić do obniżenia ciśnienia tętniczego krwi, co jest ważne przy wyborze pacjentów do terapii.

Warto podkreślić, że u ludzi obecnie praktycznie nie stosuje się acepromazyny ze względu na ryzyko działań niepożądanych i dostępność nowszych leków.

Mechanizm działania acepromazyny

Acepromazyna wpływa na organizm poprzez kilka mechanizmów:

• Blokowanie receptorów dopaminowych D2: zmniejsza aktywność układów dopaminergicznych w mózgu, co prowadzi do efektu uspokajającego, neuroleptycznego oraz ograniczenia lęku i pobudzenia.
• Antagonizm receptorów alfa-adrenergicznych (α1): powoduje rozszerzenie naczyń krwionośnych i spadek ciśnienia tętniczego, co może objawiać się uczuciem osłabienia lub nawet omdleniami.
• Działanie przeciwhistaminowe (receptory H1): wywołuje efekt sedacyjny i częściowo przeciwwymiotny.
• Słabe działanie antycholinergiczne (receptory M1-M3): może prowadzić do suchości błon śluzowych lub zahamowania perystaltyki jelit przy długotrwałym stosowaniu bądź w wyższych dawkach.

Dzięki jednoczesnemu oddziaływaniu na różne typy receptorów, acepromazyna skutecznie uspokaja pacjenta, nie powodując jednak pełnej utraty świadomości ani zniesienia bólu (nie jest klasycznym środkiem znieczulającym).

Typowe schematy dawkowania acepromazyny

Dawkowanie acepromazyny jest ściśle indywidualizowane i zależy od kilku czynników:

• Gatunek zwierzęcia: u psów zwykle stosuje się 0,01-0,05 mg/kg masy ciała domięśniowo lub dożylnie; u kotów dawka ta jest podobna lub nieco niższa (0,02-0,05 mg/kg) z uwagi na większą wrażliwość kotów na efekty uboczne.
• Wiek i masa ciała: młode i starsze zwierzęta mogą wymagać niższych dawek oraz szczególnej obserwacji.
• Cel podania: dawka może być inna w przypadku premedykacji przed zabiegiem, a inna do uspokojenia podczas transportu czy badań.
• Stan zdrowia: u zwierząt z chorobami serca, wątroby lub innymi przewlekłymi schorzeniami, dawkowanie należy dobrać bardzo ostrożnie.

W przypadku ludzi acepromazyna nie jest obecnie rutynowo stosowana, a historyczne schematy dawkowania (25-100 mg na dobę) wyszły z użycia ze względu na ryzyko powikłań neurologicznych i sercowo-naczyniowych.

• Kobiety w ciąży i karmiące piersią: acepromazyny nie należy stosować ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa.
• Osoby starsze: wymagają ostrożności i niższych dawek z powodu ryzyka znacznego spadku ciśnienia krwi.

Kiedy należy zachować szczególną ostrożność?

Stosowanie acepromazyny wymaga rozwagi w następujących przypadkach:

• Choroby sercowo-naczyniowe: istnieje ryzyko obniżenia ciśnienia tętniczego, co może być niebezpieczne dla pacjentów z niewydolnością serca, niskim ciśnieniem czy zaburzeniami rytmu serca.
• Jednoczesne przyjmowanie innych leków uspokajających: acepromazyna może nasilać działanie innych środków depresyjnych (benzodiazepiny, opioidy, alkohol).
• Stosowanie leków obniżających ciśnienie krwi: zwiększa ryzyko niedociśnienia.
• Reakcje alergiczne: mogą wystąpić objawy skórne lub ze strony układu oddechowego.
• Choroby wątroby: metabolizm leku może być zaburzony, co zwiększa ryzyko działań niepożądanych.
• Kobiety w ciąży i karmiące piersią: należy unikać stosowania acepromazyny ze względu na brak odpowiednich badań bezpieczeństwa.

Podsumowanie

Acepromazyna to środek uspokajający i premedykacyjny szeroko wykorzystywany w praktyce weterynaryjnej. Wyróżnia się skutecznym działaniem sedacyjnym, przeciwwymiotnym oraz przeciwlękowym, a jej mechanizm działania obejmuje blokowanie różnych typów receptorów w układzie nerwowym. Stosowanie acepromazyny wymaga indywidualnego doboru dawki i ostrożności zwłaszcza u pacjentów z chorobami przewlekłymi czy przyjmujących inne leki. Współcześnie jej użycie u ludzi jest marginalne, a główne znaczenie ma w terapii zwierząt domowych.