Shitake

Czym jest shiitake i co sprawia, że jest tak ceniony?

Shiitake (Lentinula edodes) to grzyb jadalny rosnący naturalnie w Azji Wschodniej, dziś uprawiany na całym świecie. Jest drugim najczęściej spożywanym grzybem na świecie i od ponad tysiąca lat stanowi element tradycyjnej medycyny chińskiej i japońskiej⁶. Współczesna farmakologia potwierdziła wiele z jego tradycyjnych zastosowań, identyfikując konkretne substancje czynne odpowiedzialne za działanie biologiczne.

W aptekach i sklepach z suplementami shiitake dostępny jest w kilku formach: jako suszony grzyb do spożycia, ekstrakt z owocnika (standaryzowany na zawartość β-glukanów), wyciąg z grzybni (LEM – Lentinula edodes mycelium extract) oraz standaryzowany preparat AHCC (Active Hexose Correlated Compound) wytwarzany z fermentowanej grzybni⁷. Każda z form ma nieco inny profil składników czynnych, co ma znaczenie przy wyborze produktu.

Jakie substancje czynne zawiera shiitake i jak działają?

Skład shiitake jest wyjątkowo bogaty. Kluczowe związki bioaktywne to przede wszystkim polisacharydy, pochodne aminokwasów i związki siarkoorganiczne, które współdziałają ze sobą w organizmie⁸.

Lentinan tworzy charakterystyczną potrójną helisę i wiąże się z receptorami immunologicznymi dectin-1 oraz TLR-2 na powierzchni makrofagów i komórek NK. Efektem jest wzmożone wydzielanie interleukiny IL-2, aktywacja limfocytów TH1 i nasilona odpowiedź przeciwnowotworowa⁹. Co ważne, lentinan jest termolabilny – gotowanie dezaktywuje go, co ma zarówno znaczenie terapeutyczne (suplementy powinny być przygotowywane z kontrolowaną temperaturą), jak i bezpieczeństwo (eliminuje ryzyko dermatitis)¹⁰.

Eritadenina (zwana też lentysyną) jest unikalnym alkaloidem purynowym, praktycznie nieobecnym w innych grzybach. Działa poprzez modulację metabolizmu fosfolipidów w wątrobie oraz hamowanie aktywności hydrolazy S-adenozylohomocysteiny, co prowadzi do obniżenia stężenia cholesterolu całkowitego, LDL i trójglicerydów przy jednoczesnym łagodnym wzroście HDL¹¹. W badaniach na zwierzętach eritadenina była dziesięciokrotnie skuteczniejsza od klofibratu w obniżaniu cholesterolu¹².

Ergotioneina to silny antyoksydant, który organizm człowieka wchłania za pośrednictwem specyficznego transportera OCTN1/SLC22A4 i kumuluje w tkankach narażonych na stres oksydacyjny – wątrobie, nerkach i mózgu. Zawartość ergotioneiny w shiitake wynosi do 1,98 mg/g suchej masy, co plasuje ten grzyb w czołówce naturalnych źródeł tego związku¹³. Ergotioneina aktywuje enzymy antyoksydacyjne: dysmutazę ponadtlenkową, katalazę i peroksydazę glutationową⁹.

Co mówią badania kliniczne o shiitake i odporności?

Spośród wszystkich właściwości shiitake, działanie immunomodulujące jest najlepiej udokumentowane u ludzi. W randomizowanym badaniu z udziałem zdrowych dorosłych spożywanie 5–10 g suszonych grzybów shiitake dziennie przez 4 tygodnie prowadziło do zwiększenia liczby i aktywności limfocytów γδ-T i NK-T, wzrostu poziomu wydzielniczej IgA w ślinie, a także wzrostu stężeń IL-1α, IL-4, IL-10 i TNF-α przy jednoczesnym obniżeniu MIP-1α¹⁶. Inne badanie wykazało, że 3 g AHCC dziennie przez 4 tygodnie zwiększało liczbę i funkcję komórek dendrytycznych u zdrowych uczestników³.

Osobną kategorię stanowią badania u pacjentów onkologicznych. W metaanalizie obejmującej 5 prób klinicznych z łączną liczbą 650 pacjentów z nieoperacyjnym lub nawrotowym rakiem żołądka, dożylny lentinan stosowany razem z chemioterapią istotnie wydłużał całkowite przeżycie (HR 0,80; 95% CI 0,68–0,95; p = 0,011)¹. Szersza metaanaliza 17 badań (1423 pacjentów) wykazała, że roczne przeżycie było o 46% wyższe w grupie leczonych lentinanem (RR 1,46; p = 0,001)¹⁷. Warto podkreślić, że lentinan stosowany w tych badaniach to preparat iniekcyjny, a nie doustny suplement – i to w dawkach klinicznych.

Doustne formy shiitake również były badane. W małym badaniu 7 pacjentów z rakiem piersi lub przewodu pokarmowego przyjmujących LEM razem z chemioterapią odnotowano poprawę jakości życia i aktywności komórek NK w porównaniu z samą chemioterapią¹⁸. Badanie kontrolowane placebo z udziałem 47 pacjentek z wczesnym rakiem piersi przyjmujących 1800 mg LEM dziennie wykazało utrzymanie jakości życia i parametrów immunologicznych w trakcie chemioterapii, podczas gdy w grupie placebo zaobserwowano ich pogorszenie¹⁸.

Jak shiitake wpływa na cholesterol i serce?

Działanie prozdrowotne shiitake na układ sercowo-naczyniowy opiera się na kilku niezależnych mechanizmach działających równocześnie. Eritadenina obniża syntezę cholesterolu w wątrobie i przyspiesza jego wydalanie, β-glukany wiążą cholesterol w przewodzie pokarmowym i ograniczają jego wchłanianie, a sterole roślinne blokują absorpcję cholesterolu w jelitach¹¹.

Kliniczne potwierdzenie przyniosło podwójnie zaślepione RCT z 2021 roku: 68 uczestników z granicznie wysokim cholesterolem spożywających baton z shiitake przez 66 dni odnotowało 10-procentowe obniżenie stężenia trójglicerydów i poprawę markerów stresu oksydacyjnego¹⁹. Drugie RCT z 52 uczestnikami z hipercholesterolemią, którym podawano 3,5 g dziennie mieszaniny wzbogaconej w β-D-glukan z shiitake, wykazało zmiany mikrobioty jelitowej i biomarkerów metabolizmu cholesterolu²⁰. Eritadenina wykazuje ponadto słabe działanie hamujące ACE (enzym konwertujący angiotensynę), co może przyczyniać się do łagodnego obniżenia ciśnienia tętniczego⁹, choć dane kliniczne w tym zakresie pochodzą głównie z badań na zwierzętach.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Shiitake jako grzyb kulinarny jest bezpieczny dla większości osób. Sytuacja zmienia się przy stosowaniu koncentrowanych ekstraktów w celach zdrowotnych – wówczas warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie w poniższych przypadkach.

Bezwzględnie skonsultuj stosowanie ekstraktów z lekarzem, jeśli:

• Masz chorobę autoimmunologiczną (stwardnienie rozsiane, toczeń, reumatoidalne zapalenie stawów) – shiitake może nasilać aktywność układu immunologicznego i pogarszać przebieg choroby²⁴.
• Przyjmujesz leki immunosupresyjne (np. po przeszczepie narządu) – shiitake może osłabiać ich działanie²⁵.
• Stosujesz leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe (warfaryna, heparyna, aspiryna, klopidogrel) – lentinan i lenthionina hamują agregację płytek krwi, co może nasilać działanie tych leków⁵.
• Przyjmujesz leki metabolizowane przez enzym CYP2D6 (m.in. niektóre leki przeciwdepresyjne, beta-blokery, leki przeciwbólowe) – AHCC z shiitake może zmieniać tempo ich metabolizmu²⁵.
• Stosujesz leki hipoglikemizujące lub insulinę – β-glukany mogą wpływać na wchłanianie glukozy i potencjalnie nasilać działanie tych leków⁵.
• Masz zespół hipereozynofilowy – shiitake może go nasilać²⁴.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – bezpieczeństwo koncentrowanych ekstraktów nie zostało ustalone; zaleca się ograniczenie do ilości kulinarnych²⁴.
• Masz poważną chorobę wątroby lub nerek – bezpieczeństwo wysokich dawek ekstraktów nie zostało ocenione w tych grupach²⁶.

Objawy, które powinny skłonić do przerwania stosowania i kontaktu z lekarzem:

• Wysypka o charakterze paskowym lub flagellate dermatitis (czerwone linie na skórze) – może pojawić się po spożyciu surowego lub niedogotowanego shiitake; jest wywołana przez lentinan i ustępuje po kilku tygodniach⁴.
• Objawy alergiczne: trudności z oddychaniem, obrzęk, pokrzywka²⁷.
• Przedłużające się biegunka lub bóle brzucha – przy dawkach powyżej 15–20 g dziennie mogą wystąpić dolegliwości żołądkowo-jelitowe²⁸.
• Objawy ze strony układu oddechowego po kontakcie ze sporami – zawodowa ekspozycja na spory shiitake może prowadzić do alergicznego zapalenia pęcherzyków płucnych²⁹.

Stosując shiitake jako suplement diety, pamiętaj, że nie zastępuje on leczenia farmakologicznego. Jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe, poinformuj lekarza lub farmaceutę o planowanym stosowaniu ekstraktów z shiitake – zwłaszcza w formach skoncentrowanych. Grzyb gotowany w kuchni jest bezpieczny dla zdrowej osoby dorosłej i stanowi wartościowy element diety.