Pokrzywa zwyczajna

Czym jest pokrzywa zwyczajna i co zawiera?

Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica L.) to bylina z rodziny pokrzywowatych (Urticaceae), rosnąca powszechnie w strefie umiarkowanej, w tym w Polsce. W ziołolecznictwie i medycynie naturalnej wykorzystuje się różne części rośliny: liść pokrzywy, ziele pokrzywy, korzeń pokrzywy, a także sok z liści lub ziela oraz wyciągi z poszczególnych części. Każda z tych form ma nieco inny profil składników czynnych i odmienne zastosowania⁸.

Liście i ziele pokrzywy są bogate w flawonoidy – kwercetynę, rutin (kwercetynę-3-O-rutynozyd), kemferol i izoramnetynę – oraz kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), witaminy A, C i K, a także minerały: żelazo, magnez, potas i wapń⁹¹⁰. Korzeń pokrzywy wyróżnia się zawartością lignanów (izolariciresinol, pinoresinol, seko-izolariciresinol), fitosteroli (sitosterol, stigmasterol, kampesterol) i unikalnej lektyny – Urtica dioica agglutinin (UDA)¹¹¹²¹³. Nasiona zawierają kwas linolowy, α-linolenowy oraz karotenoidy (luteina, β-karoten)¹⁴.

Włoski parzące (trichomy) na liściach i łodydze zawierają histaminę, acetylocholinę, serotoninę oraz kwas mrówkowy i szczawiowy – to one odpowiadają za piekące uczucie po kontakcie ze skórą¹⁵. Po suszeniu lub podgrzaniu związki te tracą aktywność i roślina staje się bezpieczna w użyciu⁸.

Jak działa pokrzywa zwyczajna – mechanizmy aktywności?

Za większość właściwości pokrzywy odpowiadają polifenole i flawonoidy, które wykazują działanie antyoksydacyjne – neutralizują reaktywne formy tlenu (ROS) i zmniejszają peroksydację lipidów¹⁶. Równocześnie ekstrakty z pokrzywy hamują aktywność cyklooksygenaz i prostaglandyn oraz blokują wydzielanie interleukin IL-1 i IL-2 oraz czynnika martwicy nowotworów (TNF), co tłumaczy działanie przeciwzapalne¹⁶.

W odniesieniu do prostaty korzeń pokrzywy działa wielotorowo: lignany i fitosterole zakłócają proliferację komórek gruczołu krokowego, a wyciąg z korzenia wiąże się z globuliną wiążącą hormony płciowe (SHBG), ograniczając dostępność testosteronu i estrogenów dla tkanki prostaty¹⁶¹⁷. W badaniach in vitro stwierdzono też hamowanie aktywności aromatazy i 5α-reduktazy – enzymów istotnych w patogenezie BPH¹⁸.

W kontekście glikemii pokrzywa wiąże receptory jelitowe i spowalnia wchłanianie glukozy, a także może pobudzać wydzielanie insuliny przez komórki beta trzustki¹⁶¹⁹. W zakresie alergii blokuje receptory histaminowe i zmniejsza uwalnianie cytokin prozapalnych¹⁶.

Na co stosuje się różne części pokrzywy – liść, korzeń, ziele i sok?

Poszczególne części rośliny mają odmienne zastosowania, co wynika wprost z ich składu⁸:

• Liść i ziele pokrzywy (w tym wyciąg z liści i wyciąg z ziela) – stosowane przy alergicznym nieżycie nosa, bólach stawów (reumatoidalne zapalenie stawów, choroba zwyrodnieniowa), wspomaganiu kontroli glikemii w cukrzycy typu 2 oraz jako źródło żelaza, magnezu i witamin³⁹.
• Korzeń pokrzywy (wyciąg z korzenia) – przede wszystkim w BPH i zaburzeniach dolnych dróg moczowych; lignany i fitosterole modulują gospodarkę androgenową¹¹¹.
• Sok z liści i ziele pokrzywy – tradycyjnie stosowane moczopędnie, przy infekcjach dróg moczowych, obrzękach oraz zewnętrznie przy drobnych ranach i krwawieniach (wysoka zawartość witaminy K)²²²³.
• Hydrolat z pokrzywy – stosowany zewnętrznie w pielęgnacji skóry i skóry głowy, m.in. przy łojotoku i łupieżu²⁴.

Dawkowanie pokrzywy – jakie ilości były badane?

Nie ustalono jednej, powszechnie zalecanej dawki dla pokrzywy – wartości stosowane w badaniach różnią się w zależności od postaci i wskazania². Poniżej zestawiono dawki z badań klinicznych:

Dawki podane w tabeli pochodzą z badań naukowych – nie są oficjalnymi zaleceniami terapeutycznymi. Przy wyborze preparatu i dawki warto skonsultować się z farmaceutą, który pomoże dopasować formę do konkretnej potrzeby²²⁵.

Pokrzywa a alergie, stawy i cukrzyca – co mówią badania kliniczne?

W alergicznym nieżycie nosa (katarze siennym) kilka badań wykazało, że pokrzywa zmniejszała objawy bardziej niż placebo, jednak wyniki nie są jednoznaczne – jedno z nowszych badań (2017) nie potwierdziło przewagi nad placebo¹²⁶. Mechanizm może polegać na blokowaniu receptorów histaminowych i hamowaniu wydzielania cytokin¹⁶.

W bólach stawów badania pilotażowe oceniały tzw. urtykację – bezpośrednie przykładanie świeżych liści pokrzywy do bolesnego stawu. Jedno z badań wykazało istotne zmniejszenie bólu kciuka po tygodniu w porównaniu z placebo; inne, dotyczące przewlekłego bólu kolana, odnotowało jedynie łagodne podrażnienie²⁷. Wyciąg z liści podawany doustnie przez 21 dni obniżał stężenie markerów zapalnych u pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów²⁷. Pokrzywa może też pozwalać na zmniejszenie dawki niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) przy jednoczesnym stosowaniu²⁸.

W cukrzycy typu 2 metaanalizy badań klinicznych wykazały obniżenie glukozy na czczo, jednak bez poprawy HbA1c w większości analiz¹. W jednym badaniu klinicznym z użyciem 1500 mg wyciągu z liści na dobę obserwowano poprawę zarówno glukozy na czczo, glukozy poposiłkowej, jak i HbA1c³. Pokrzywa nie zastępuje leczenia cukrzycy – może być rozważana wyłącznie jako element uzupełniający, po konsultacji z lekarzem²⁹.

Jakie są działania niepożądane pokrzywy?

Pokrzywa jest ogólnie dobrze tolerowana. Działania niepożądane opisywane w literaturze są rzadkie i zazwyczaj łagodne – należą do nich biegunka, bóle brzucha i nudności⁵. Moczopędne działanie pokrzywy może u niektórych osób powodować bóle głowy związane z odwodnieniem, które zwykle ustępują przy regularnym stosowaniu³⁰.

W literaturze opisano też pojedyncze, poważniejsze przypadki: ciężki epizod hipoglikemii u starszej osoby z cukrzycą, ginekomastia (powiększenie gruczołów piersiowych u mężczyzn) i mlekotok (spontaniczne wydzielanie mleka) – prawdopodobnie związane z wpływem pokrzywy na poziom SHBG i gospodarkę estrogenową⁵. Są to przypadki jednostkowe, jednak warto mieć je na uwadze.

Rzadko mogą wystąpić reakcje alergiczne⁶. Przetworzenie rośliny (suszenie, gotowanie, liofilizacja) dezaktywuje substancje parzące w trichomach, więc herbata, kapsułki czy wyciągi nie powodują podrażnienia skóry ani błon śluzowych⁸.

Interakcje pokrzywy z lekami – na co uważać?

Pokrzywa wchodzi w kilka klinicznie istotnych interakcji lekowych, o których warto wiedzieć przed jej zastosowaniem³¹:

• Warfaryna i inne leki przeciwzakrzepowe – liście i ziele pokrzywy zawierają duże ilości witaminy K, która pobudza krzepnięcie krwi i może osłabiać efekt antykoagulacyjny warfaryny; konieczna regularna kontrola INR i ewentualna korekta dawki⁴.
• Leki przeciwcukrzycowe – pokrzywa może obniżać glikemię; jednoczesne stosowanie z insuliną lub doustnymi lekami hipoglikemizującymi zwiększa ryzyko hipoglikemii; niezbędna ścisła kontrola stężenia glukozy³².
• Lit – działanie moczopędne pokrzywy może zmniejszać klirens nerkowy litu i podnosić jego stężenie we krwi do potencjalnie toksycznych poziomów³³.
• Diuretyki (leki moczopędne) – połączenie z pokrzywą może nasilać utratę potasu i prowadzić do hipokaliemii³⁴.
• Leki obniżające ciśnienie krwi (inhibitory ACE, beta-blokery, blokery kanałów wapniowych) – pokrzywa może nasilać ich działanie hipotensyjne³¹.
• Leki działające na OUN (benzodiazepiny, barbiturany) – duże ilości ziela pokrzywy mogą nasilać działanie sedatywne³¹.
• Enzym CYP450 – badania na zwierzętach sugerują, że pokrzywa może obniżać aktywność enzymów układu CYP450 metabolizujących wiele leków (m.in. niektóre antybiotyki, leki hormonalne); kliniczne znaczenie tej interakcji u ludzi nie jest w pełni poznane⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Pokrzywa jest surowcem roślinnym, a nie lekiem, jednak jej stosowanie wymaga ostrożności w określonych sytuacjach. Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem, jeśli:

• Przyjmujesz warfarynę, acenokumarol lub inne leki przeciwzakrzepowe – ryzyko zmiany efektu antykoagulacyjnego⁴.
• Masz cukrzycę i stosujesz insulinę lub doustne leki hipoglikemizujące – ryzyko hipoglikemii³².
• Przyjmujesz lit – możliwy wzrost stężenia litu do toksycznych poziomów³³.
• Stosujesz leki moczopędne lub leki na nadciśnienie⁶.
• Jesteś w ciąży – pokrzywa może działać moczopędnie i potencjalnie pobudzać skurcze macicy⁶⁷.
• Karmisz piersią – brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa⁶.
• Masz choroby nerek lub wątroby³⁵.

Przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli po zastosowaniu pokrzywy pojawią się: objawy hipoglikemii (drżenie, zimne poty, kołatanie serca, splątanie), silna biegunka lub wymioty, reakcja alergiczna (pokrzywka, obrzęk, duszność), nieoczekiwane zmiany hormonalne (np. obrzęk gruczołów piersiowych u mężczyzny, samoczynny wyciek mleka)⁵.

Pokrzywa zwyczajna to roślina o naprawdę wszechstronnym profilu składników czynnych – różne jej formy: wyciąg z korzenia, wyciąg z liści, ziele czy sok z ziela pokrzywy – mają różne zastosowania. W aptece dostępna jest w postaci kapsułek, tabletek, herbatek, nalewek, soków i preparatów złożonych. Jeśli chcesz włączyć pokrzywę do codziennej rutyny, zacznij od małych dawek, obserwuj reakcję organizmu i nie zapominaj o interakcjach z lekami – farmaceuta przy okienku chętnie pomoże wybrać odpowiednią formę.