Reklama
Z tego materiału dowiesz się:
  • Jakie substancje czynne zawiera korzeń i kwiat pierwiosnka i jak działają na drogi oddechowe?
  • Przy jakich dolegliwościach stosuje się pierwiosnek i co na to mówią badania?
  • Jak przygotować herbatę lub nalewkę z pierwiosnka i jakie dawki są stosowane?
  • Kto powinien unikać pierwiosnka i z jakimi lekami może wchodzić w interakcje?

Co to jest pierwiosnek lekarski i co zawiera?

Pierwiosnek lekarski (Primula veris L.) to wieloletnia roślina zielna z rodziny pierwiosnkowatych, od stuleci stosowana w europejskim ziołolecznictwie. W celach leczniczych używa się przede wszystkim korzenia (kłącza z korzeniami) oraz kwiatów – niekiedy z kielichem, niekiedy bez. Liście mają znaczenie uzupełniające6.

Skład chemiczny różni się w zależności od części rośliny:

  • Korzeń – zawiera 5–10% triterpenowych saponin (to główna substancja czynna) oraz fenologlikozydy: prymerynę i primulawrynę17.
  • Kwiaty – bogate we flawonoidy (rutyna, kwercetyna, kemferol, izoramnetyna), karotenoidy i niewielkie ilości olejku eterycznego; zawierają mniej saponin niż korzeń78.
  • Liście – niski poziom saponin, obecność kwasu L-askorbinowego (witaminy C)7.

W olejku lotnym kwiatów dominuje ester metylowy kwasu 4-metoksysalicylowego (ok. 37%), a w liściach – kwas linolowy (ok. 40%)9. Cała roślina zawiera też salicylany – związki pokrewne aspirynie, odpowiedzialne za działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne1.

Jak pierwiosnek działa na drogi oddechowe?

Główne działanie wykrztuśne pierwiosnka wynika z saponin triterpenowych, skoncentrowanych przede wszystkim w korzeniu. Saponiny pobudzają wydzielanie rzadszego, bardziej płynnego śluzu w oskrzelach i zatokach przynosowych, co ułatwia jego odkrztuszanie i oczyszczanie dróg oddechowych16. Kwiaty działają dodatkowo rozkurczowo na mięśnie gładkie oskrzeli10.

Co mówią badania laboratoryjne? Suchy wyciąg z kwiatów pierwiosnka (Primulae flos) w badaniach in vitro hamował aktywność enzymów COX-1 i COX-2 (odpowiedzialnych za produkcję prostaglandyn zapalnych) oraz biosyntezę leukotrienów w ludzkich granulocytach. Wyciąg ograniczał też wydzielanie cytokin prozapalnych IFN-γ i GM-CSF. W testach przeciwwirusowych wykazał aktywność wobec rinowirusa (EC₅₀ ≈ 58 µg/ml) i wirusa RS (EC₅₀ ≈ 62 µg/ml), a wobec bakterii (S. aureus, S. epidermidis, S. pneumoniae) minimalne stężenie bakteriobójcze wynosiło 200 µg/ml. Są to jednak wyniki badań laboratoryjnych – nie można ich bezpośrednio przekładać na skuteczność u ludzi311.

Przy jakich dolegliwościach stosuje się pierwiosnek?

Najlepiej udokumentowane zastosowanie pierwiosnka to ostre zapalenie zatok przynosowych – ale wyłącznie jako składnik złożonych preparatów ziołowych zawierających goryczką żółtą, kwiatem czarnego bzu, werbeną i szczawikiem. Randomizowane badania kliniczne wykazały, że taka kombinacja łagodzi objawy zapalenia zatok, a stosowana razem z donosowym kortykosteroidem daje lepsze efekty niż sam kortykosteroid12.

Wstępne dane sugerują też skuteczność połączenia korzenia pierwiosnka z tymiankiem w objawowym leczeniu ostrego zapalenia oskrzeli (kaszel, gorączka, nadmierne wydzielanie śluzu), jednak dowody są niewystarczające, by rekomendować to jako samodzielną terapię13.

Tradycyjne ziołolecznictwo europejskie przypisuje pierwiosnkowi wiele innych działań:

  • łagodne działanie uspokajające i ułatwiające zasypianie (kwiaty)14
  • działanie moczopędne i napotne15
  • łagodzenie bólów reumatycznych i stawowych16
  • zewnętrzne stosowanie w pielęgnacji skóry (zmniejszanie zaczerwienień, podrażnień)17

Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć: dla tych wskazań brakuje rzetelnych badań klinicznych u ludzi. Ewentualne dane pochodzą z badań na zwierzętach lub in vitro i nie stanowią potwierdzenia skuteczności u człowieka418.

Jak stosować pierwiosnek – formy i dawkowanie

W aptekach i sklepach zielarskich pierwiosnek lekarski dostępny jest jako susz (korzeń lub kwiat), nalewka z korzenia pierwiosnka, wyciąg z korzenia lub kwiatu pierwiosnka, a kwiaty wchodzą też w skład gotowych preparatów złożonych na zatoki i kaszel.

FormaPrzygotowanie / dawkowanieWskazanie
Herbata z kwiatu1 łyżeczka suszonych kwiatów na 200 ml wrzątku, parzyć 8–10 min; 2–3 filiżanki dziennieKaszel, przeziębienie, wspomagająco na sen
Wywar z korzenia1 łyżeczka rozdrobnionego korzenia na 200 ml wody, krótko gotować, parzyć 10 min; 3–4 filiżanki dziennie przy kaszluKaszel, zapalenie oskrzeli
Nalewka z korzenia pierwiosnka25 kropli rozpuszczone w niewielkiej ilości wody, 3 razy dziennie po posiłku; 1–6 tygodni zależnie od wskazaniaKaszel przewlekły, przeziębienie
Preparat złożony (tabletki/syrop)36 mg wyciągu z kwiatu pierwiosnka w składzie preparatu, 3 razy dziennie przez 7 dni – zgodnie z ulotkąOstre zapalenie zatok
Przed zastosowaniem u dzieci: Pierwiosnek ma tradycję stosowania u dzieci przy kaszlu i problemach ze snem, jednak brakuje badań klinicznych określających bezpieczne dawki dla tej grupy wiekowej. Niemowlętom można ewentualnie umieścić suszone kwiaty w pobliżu dróg oddechowych (zastosowanie aromatyczne), unikając podawania doustnego bez wcześniejszej konsultacji z pediatrą lub farmaceutą. Przed podaniem jakiegokolwiek preparatu z pierwiosnkiem dziecku zawsze skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą19.

Czy pierwiosnek jest bezpieczny – działania niepożądane i interakcje

Pierwiosnek stosowany doustnie w małych ilościach, jako składnik złożonych preparatów ziołowych, jest uznawany za prawdopodobnie bezpieczny dla większości dorosłych. Najczęstsze działania niepożądane to dolegliwości żołądkowo-jelitowe (nudności, dyskomfort w jamie brzusznej) i rzadkie skórne reakcje alergiczne (wysypka)20. Część osób jest uczulona na rośliny z rodziny pierwiosnkowatych – przy pierwszym kontakcie warto zachować ostrożność21.

Korzeń pierwiosnka zawiera salicylany i może spowalniać krzepnięcie krwi. Oznacza to ryzyko interakcji z lekami przeciwzakrzepowymi, takimi jak warfaryna lub acenokumarol – łączne stosowanie może nasilać działanie tych leków122. Istnieją też przesłanki, że pierwiosnek może wpływać na ciśnienie krwi (zarówno podwyższać, jak i obniżać), dlatego osoby leczone z powodu nadciśnienia lub niedociśnienia powinny zachować ostrożność5.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Bezwzględnie porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem pierwiosnka, jeśli:

  • jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak danych o bezpieczeństwie, stosowanie niezalecane5
  • przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (warfaryna, acenokumarol, heparyna) – salicylany z pierwiosnka mogą nasilać ich działanie1
  • jesteś uczulony/a na aspirynę lub inne salicylany1
  • leczysz się z powodu nadciśnienia lub niedociśnienia tętniczego5
  • stosujesz pierwiosnek u małego dziecka doustnie19

Przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem, jeśli pojawią się: nasilona wysypka lub świąd skóry, trudności z oddychaniem, silne bóle brzucha lub kaszel nieustępujący po 7–10 dniach mimo stosowania preparatu.

Pierwiosnek lekarski to sprawdzony surowiec zielarski na kaszel i przeziębienie, z wielowiekową tradycją stosowania w Europie. Najlepiej wybierać gotowe preparaty złożone o udokumentowanym składzie lub susz z apteki lub renomowanego sklepu zielarskiego. Przy kaszlu trwającym dłużej niż tydzień, gorączce powyżej 38,5°C lub nasilonych dolegliwościach zatokowych warto skonsultować się z lekarzem zamiast polegać wyłącznie na ziołach. Stosuj dawki zgodne z ulotką lub wskazówkami farmaceuty – większa dawka nie oznacza szybszego efektu, a może zwiększyć ryzyko podrażnienia żołądka.

Pytania i odpowiedzi

Na co pomaga pierwiosnek lekarski?

Pierwiosnek lekarski najlepiej udokumentowane działanie ma w łagodzeniu objawów ostrego zapalenia zatok przynosowych – ale jako składnik złożonych preparatów ziołowych. Tradycyjnie stosuje się go też przy kaszlu, przeziębieniu i zapaleniu oskrzeli, gdzie saponiny z korzenia rozrzedzają gęsty śluz i ułatwiają jego odkrztuszanie612.

Czy pierwiosnek leczy zapalenie zatok?

Badania kliniczne wykazały, że preparat złożony zawierający m.in. 36 mg wyciągu z kwiatu pierwiosnka (z goryczką, czarnym bzem, werbeną i szczawikiem), stosowany trzy razy dziennie przez 7 dni, łagodzi objawy ostrego zapalenia zatok. Nie jest to samodzielny lek na zatoki – działa w połączeniu z innymi ziołami1223.

Jak zrobić herbatę z pierwiosnka?

Na herbatę z kwiatów pierwiosnka wystarczy 1 łyżeczka suszonych kwiatów zalana 200 ml wrzątku – parzyć pod przykryciem 8–10 minut, następnie przecedzić. Przy kaszlu można pić 2–3 filiżanki dziennie. Wywar z korzenia przygotowuje się nieco dłużej: korzeń krótko gotuje się, a następnie parzy przez 10 minut2425.

Jaka jest dawka nalewki z korzenia pierwiosnka?

Tradycyjnie stosuje się 25 kropli nalewki z korzenia pierwiosnka rozpuszczonych w niewielkiej ilości wody, trzy razy dziennie po posiłku. Czas stosowania zależy od wskazania: przy kaszlu zwykle 1–3 tygodnie, przy dolegliwościach przewlekłych nawet do 6 tygodni24.

Czy pierwiosnek można stosować w ciąży?

Nie. Brakuje rzetelnych danych dotyczących bezpieczeństwa pierwiosnka w ciąży i podczas karmienia piersią, dlatego jego stosowania w tym okresie należy unikać. Dotyczy to zarówno herbat, nalewek, jak i preparatów złożonych zawierających pierwiosnek5.

Czy pierwiosnek wchodzi w interakcje z lekami?

Tak. Korzeń pierwiosnka zawiera salicylany, które mogą spowalniać krzepnięcie krwi i nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych, takich jak warfaryna czy acenokumarol. Istnieją też przesłanki, że pierwiosnek może wpływać na ciśnienie tętnicze, co jest istotne przy jednoczesnym leczeniu nadciśnienia lub niedociśnienia15.

Czy pierwiosnek pomaga na kaszel u dzieci?

Pierwiosnek ma długą tradycję stosowania przy kaszlu u dzieci (saponiny rozrzedzają śluz, kwiaty działają rozkurczowo na oskrzela), jednak brakuje badań klinicznych określających bezpieczne dawki pediatryczne. Przed podaniem dziecku jakiegokolwiek preparatu z pierwiosnkiem doustnie należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą619.

Czy pierwiosnek uspokaja i pomaga zasnąć?

Kwiaty pierwiosnka tradycyjnie stosuje się jako łagodny środek uspokajający i ułatwiający zasypianie. Jednak naukowe potwierdzenie tych efektów u ludzi jest bardzo ograniczone – większość danych pochodzi z badań na zwierzętach lub badań in vitro. Europejska Agencja Leków (EMA) uznaje tradycyjne zastosowanie pierwiosnka przy kaszlu i przeziębieniu, nie przy zaburzeniach snu4.

Jakie działania niepożądane może powodować pierwiosnek?

Najczęstsze działania niepożądane to dolegliwości żołądkowo-jelitowe (nudności, dyskomfort brzuszny) i rzadkie skórne reakcje alergiczne. Część osób jest uczulona na rośliny z rodziny pierwiosnkowatych – kontakt ze świeżą rośliną może powodować kontaktowe zapalenie skóry2021.

Która część pierwiosnka jest najskuteczniejsza?

Korzeń (kłącze) zawiera największe stężenie saponin triterpenowych (5–10%) i jest najsilniej działającym surowcem wykrztuśnym. Kwiaty mają wyższy poziom flawonoidów i wykazują lepszy potencjał przeciwzapalny i antyoksydacyjny, a liście są bogatsze w witaminę C178.

Czy pierwiosnek można stosować przy reumatyzmie?

Pierwiosnek był tradycyjnie używany przy bólach reumatycznych i stawowych – salicylany zawarte w korzeniu działają podobnie do aspiryny (przeciwbólowo i przeciwzapalnie). Nie ma jednak rzetelnych badań klinicznych potwierdzających tę skuteczność u ludzi, więc nie powinien zastępować zaleconego leczenia1618.

Skąd pochodzi nazwa „kluczyk do nieba" dla pierwiosnka?

Pierwiosnek lekarski bywa nazywany „kluczykiem do nieba” ze względu na charakterystyczny wygląd kwiatostanu – zwisające żółte kwiaty zebrane na jednej łodydze przypominają pęk kluczy. Według dawnych legend kwiat miał boskie pochodzenie i moc otwierania bram niebios. Dawniej roślina nosiła też nazwę „palsy-wort” (ziele od paraliżu) ze względu na tradycyjne zastosowanie przy drżeniu mięśni26.

Reklama
Reklama