Męczennica cielista

Czym jest męczennica cielista i co zawiera?

Męczennica cielista (Passiflora incarnata L.) to wieloletnie pnącze z rodziny Passifloraceae, którego nadziemne części – kwiaty, liście i łodygi – od stuleci wykorzystuje się jako środek uspokajający i nasenny⁸. W aptece można ją spotkać pod różnymi postaciami: jako suszone ziele męczennicy cielistej, wyciąg suchy z ziela, wyciąg płynny (w tym wyciąg z kwiatów i z ziela i kwiatów), nalewkę z męczennicy oraz olej z męczennicy.

Za działanie rośliny odpowiada bogaty skład fitochemiczny. Główną grupą aktywnych związków są flawonoidy C-glikozydowe – witeksyna, izowiteksynia, orientin, izoorientin, schaftozyd, izoschtaftozyd – stanowiące 0,25–2,5% masy suchego ziela⁹¹⁰. Drugą istotną grupą są indolowe alkaloidy beta-karbolinowe: harman, harmina, harmalina, harmol i harmalol (łącznie ok. 0,01–0,1%)⁹. Poza nimi w roślinie zidentyfikowano chryzyn, benzoflawonoidy (BZF), maltol, glikozydy cyjanogenne (gynokardin), wolne aminokwasy (w tym GABA), kwasy fenolowe (kawowy, ferulowy) oraz fitosterole¹¹.

Standaryzowane wyciągi suche z ziela męczennicy cielistej zazwyczaj zawierają 3,5% lub 7% sumy flawonoidów wyrażonych jako witeksynia lub izowiteksynia¹². To właśnie zawartość flawonoidów stanowi najczęściej stosowany wskaźnik jakości preparatu.

Jak działa męczennica cielista na układ nerwowy?

Podstawowy mechanizm działania wyciągu z ziela męczennicy cielistej polega na modulacji układu GABA – głównego układu hamującego w mózgu. Flawonoidy, w tym chryzyna i witeksynia, wykazują powinowactwo do receptorów GABA-A i GABA-B, hamują wychwyt GABA i w efekcie nasilają jego działanie hamujące, co przekłada się na wyciszenie aktywności neuronów i odczucie spokoju²³. Efekt anksjolityczny chryzyny, zablokowany przez flumazenil (antagonistę benzodiazepinowy), potwierdza udział miejsca benzodiazepinowego receptora GABA-A¹³.

Alkaloidy beta-karbolinowe – przede wszystkim harmina i harmalina – działają jako odwracalne inhibitory MAO-A, enzymu rozkładającego serotoninę, dopaminę i noradrenalinę¹⁴. Hamowanie MAO-A może wydłużać aktywność tych neuroprzekaźników w synapsach, co częściowo tłumaczy obserwowane działanie przeciwdepresyjne i przeciwlękowe. Dodatkowo harman działa jako wazodylatator, uwalniając GABA i serotoninę¹⁵.

Warto zaznaczyć, że roślina zawiera również wolne GABA – choć wpływ spożytego GABA na ośrodkowy układ nerwowy pozostaje dyskusyjny, ponieważ jego zdolność do przekraczania bariery krew–mózg nie jest jednoznacznie potwierdzona¹⁶. Możliwe jest też modulowanie receptorów serotoninowych i adenozynowych przez inne składniki wyciągu¹⁷.

Na co może pomóc – co mówią badania kliniczne?

Najlepiej udokumentowane zastosowanie kliniczne to łagodzenie objawów lęku. W 4-tygodniowym badaniu z randomizacją u 36 osób z uogólnionym zaburzeniem lękowym (GAD) wyciąg z ziela męczennicy cielistej (45 kropli dziennie) był równie skuteczny jak oksazepam, przy mniejszej liczbie działań niepożądanych związanych z funkcjonowaniem zawodowym i mniejszych zawrotach głowy¹. Wyciąg z ziela podany 30–90 minut przed zabiegiem chirurgicznym lub stomatologicznym redukował lęk przedoperacyjny porównywalnie do midazolamu, nie powodując przy tym amnezji charakterystycznej dla benzodiazepiny¹.

W obszarze zaburzeń snu jedno kontrolowane placebo badanie wykazało, że herbata z 2 g suszonego ziela przez 7 dni poprawiała subiektywną jakość snu, bez istotnego wpływu na czas zasypiania czy liczbę wybudzeń¹. W innym badaniu kapsułka z 60 mg wyciągu przez 2 tygodnie poprawiała parametry snu u osób z bezsennością w porównaniu z placebo²². Badanie z 30-dniowym stosowaniem 600 mg wyciągu przed snem wykazało obniżenie wyników w Skali Postrzeganego Stresu, wydłużenie całkowitego czasu snu i poprawę ogólnego dobrostanu psychicznego²³.

Komitet HMPC Europejskiej Agencji Leków (EMA) dopuszcza stosowanie przetworów z ziela męczennicy cielistej przy łagodnych objawach stresu psychicznego i trudnościach z zasypianiem na podstawie długoletniego tradycyjnego użycia⁷. Roślina figuruje w farmakopeach narodowych Niemiec, Francji i Szwajcarii²⁴.

Badania wstępne sugerują też korzyści w innych obszarach, choć dowody są słabsze. W 14-dniowym badaniu u 65 mężczyzn uzależnionych od opioidów dodanie wyciągu z ziela do klonidyny skuteczniej niż sama klonidyna łagodziło psychiczne aspekty odstawienia – głód substancji, lęk, drażliwość i depresję²⁵. W 8-tygodniowym badaniu z randomizacją u 34 dzieci z ADHD tabletki z wyciągiem z männczennicy przynosiły efekty kliniczne porównywalne do metylofenidatu²⁶. Jedno badanie u kobiet w menopauzie wykazało redukcję uderzeń gorąca, bezsenności i zaburzeń nastroju po 6-tygodniowej suplementacji. Wszystkie te obszary wymagają potwierdzenia w większych, dobrze zaprojektowanych badaniach.

Działania niepożądane i interakcje z lekami

Preparaty z ziela männczennicy cielistej są ogólnie dobrze tolerowane przy krótkotrwałym stosowaniu (do 8 tygodni)⁴. Najczęściej zgłaszane działania niepożądane to:

• Senność i sedacja – efekt zależny od dawki²⁷
• Zawroty głowy²⁷
• Splątanie, osłabienie mięśni, ataksja (zaburzenia koordynacji ruchowej)²⁷
• Nudności i wymioty²⁸
• Obniżenie ciśnienia krwi²⁸

W pojedynczych przypadkach opisywano poważniejsze zdarzenia: u 34-letniej kobiety stosującej wyciąg w dawkach terapeutycznych doszło do wydłużenia odstępu QTc i nieutrwalonego częstoskurczu komorowego, wymagających hospitalizacji²⁹. Pięć osób trafiło do szpitala z zaburzeniami świadomości po spożyciu preparatu zawierającego wyciąg z owoców männczennicy²⁹. Wysokie dawki doustne (np. 3,5 g specyficznego wyciągu w ciągu 2 dni) są oceniane jako potencjalnie niebezpieczne³⁰.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed rozpoczęciem stosowania wyciągu z ziela männczennicy cielistej skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• przyjmujesz jakiekolwiek leki uspokajające, nasenne lub przeciwlękowe (benzodiazepiny, barbiturany, zolpidem) – ryzyko niebezpiecznej senności i zahamowania oddechu⁶,
• przyjmujesz leki na serce lub wydłużające odstęp QT – opisywano przypadki ciężkich zaburzeń rytmu serca³³,
• stosujesz leki obniżające ciśnienie krwi lub przeciwzakrzepowe³⁴³⁵,
• jesteś w ciąży lub planujesz ciążę – stosowanie jest przeciwwskazane ze względu na ryzyko skurczów macicy, przedwczesnego pęknięcia błon płodowych i innych powikłań³⁸,
• karmisz piersią – brak danych o bezpieczeństwie w tym okresie³⁸,
• masz zaburzenia rytmu serca lub historię arytmii³⁹,
• cierpisz na ciężką chorobę wątroby lub nerek – bezpieczeństwo stosowania nie zostało ustalone⁴⁰,
• planujesz zabieg operacyjny – odstawiaj preparat co najmniej 2 tygodnie przed planowaną operacją ze względu na interakcje z lekami anestetycznymi⁴¹.

Natychmiast przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń na pogotowie, jeśli po przyjęciu preparatu z männczennicy wystąpią: kołatanie serca, ból w klatce piersiowej, nieregularny rytm serca, silne zawroty głowy z omdleniem, nagłe splątanie lub zaburzenia świadomości⁴².

Männczennica cielista może być wartościowym wsparciem przy łagodnym stresie i trudnościach z zasypianiem – pod warunkiem odpowiedniego wyboru preparatu i stosowania go zgodnie z zaleceniami. Wybieraj produkty ze standaryzowaną zawartością flawonoidów. Stosuj najniższą skuteczną dawkę przez możliwie krótki czas. Nie zastępuj nią leczenia zdiagnozowanych zaburzeń lękowych ani bezsenności bez konsultacji ze specjalistą. Pamiętaj, że senność po zażyciu wyciągu może wpływać na prowadzenie pojazdów i obsługę maszyn. Jeśli objawy lęku lub problemów ze snem utrzymują się lub nasilają, koniecznie porozmawiaj z lekarzem.