Lipa

Co zawiera kwiat lipy i dlaczego działa?

Kwiat lipy – w aptecznym nazewnictwie Tiliae flos – to suszony kwiatostan lipy drobnolistnej (Tilia cordata), szerokolistnej (Tilia platyphyllos) lub ich mieszaniec, zestandaryzowany monografią Farmakopei Europejskiej⁴. Surowiec zawiera cztery główne grupy składników aktywnych: flawonoidy, śluz polisacharydowy, garbniki i olejek eteryczny¹.

Wśród flawonoidów zidentyfikowano dotychczas 13 związków, w tym pochodne kwercetyny (m.in. rutynę, hiperozyd, kwercetrynę), pochodne kemferolu (astragalinę, kaempferol-3-rutinoside, kaempferitrinę) oraz tilirоzyd – związek badany pod kątem działania hepatoprotekcyjnego i hipotensyjnego²⁹. Kwercetyna i kemferol są rekomendowane jako markery do standaryzacji surowca i preparatów leczniczych¹⁰. Śluz zbudowany jest w około połowie z kwasu uronowego, który tworzy żelową warstwę osłaniającą podrażnioną śluzówkę¹¹. Olejek eteryczny zawiera linalool, farnesol, eugenol i 1,8-cyneol¹².

Mechanizm działania uspokajającego wiąże się z modulacją receptorów GABA przez flawonoidy i składniki olejku eterycznego, takie jak farnesol – to szlak zbliżony do tego, który aktywują leki anksjolityczne, choć efekt lipy jest znacznie słabszy¹³¹⁴. Procyjanidyny izolowane z kwiatów lipy drobnolistnej wykazały w badaniach laboratoryjnych wpływ na aktywność ludzkich neutrofili – komórek zaangażowanych w odpowiedź zapalną¹⁵¹⁶. Są to jednak wyniki in vitro, niepotwierdzające jeszcze klinicznego działania przeciwzapalnego u ludzi.

Na co stosuje się kwiat lipy – tradycja i dowody naukowe

Najlepiej udokumentowanym zastosowaniem jest łagodzenie objawów przeziębienia i suchego kaszlu. Komisja E w Niemczech zatwierdziła kwiat lipy właśnie do tego celu, choć zaznacza, że dowody naukowe są ograniczone¹⁷¹⁸. Napar pity gorący działa napotnie – wypity w pierwszej fazie infekcji pomaga regulować temperaturę ciała i nawilża śluzówki dróg oddechowych. Śluz polisacharydowy osłania podrażnioną śluzówkę gardła i tchawicy, łagodząc odruch kaszlowy¹⁹.

W obszarze układu nerwowego lipa jest tradycyjnie stosowana przy stanach napięcia, lęku i trudnościach z zasypianiem. Wstępne badania na zwierzętach wykazały, że mieszanina flawonoidów zmniejsza lęk u myszy²⁰. Dwa małe badania kliniczne dały sprzeczne wyniki, dlatego działanie uspokajające u ludzi nie jest jeszcze jednoznacznie potwierdzone²¹. Mimo to herbata z lipy, pita ciepła wieczorem, jest uważana za bezpieczną alternatywę wspierającą zasypianie²².

Kolejnym obszarem tradycyjnego zastosowania jest układ pokarmowy. Starsze badania kliniczne potwierdziły, że napar z kwiatów lipy łagodzi objawy niestrawności, wzdęć i skurczów jelit – działanie rozkurczowe zostało potwierdzone przynajmniej w jednym badaniu z udziałem ludzi²³. Śluz nawilża i łagodzi podrażnioną śluzówkę przewodu pokarmowego, a astringentne garbniki tonizują tkanki²⁴.

Tilirоzyd i inne flawonoidy kwiatów lipy działają jako łagodne wazodylatatory – rozszerzają naczynia krwionośne i mogą przyczyniać się do obniżenia ciśnienia tętniczego²⁵. Dane kliniczne są jednak na razie słabe; badania na zwierzętach wskazują na efekt rozkurczający naczynia, ale do potwierdzenia u ludzi potrzebne są większe próby²⁶.

Jak stosować kwiat lipy – dawkowanie i formy

Podstawową postacią jest napar: 1–2 g suszonych kwiatów (ok. 1–2 łyżeczki) zalewa się 150 ml wrzącej wody i zaparza pod przykryciem przez 5–10 minut²⁷. Napar pije się możliwie gorący, 2–4 razy dziennie, co daje łączną dzienną dawkę 2–4 g surowca – tyle rekomenduje Komisja E i Europejska Agencja Leków⁵²⁸. W ostrym przebiegu przeziębienia taki schemat można stosować do tygodnia; przy dłuższym stosowaniu (3–6 miesięcy) wystarczają 2–3 filiżanki dziennie²⁹.

Dostępne są też inne formy: nalewka (wyciąg 1:5, 50% alkohol) – 3–5 ml, 3–5 razy dziennie³⁰; suchy wyciąg standaryzowany na ≥1% flawonoidów – 250 mg, 2–3 razy dziennie³¹; wyciąg z pąków (gemmoderivato) – 20–30 kropli dwa razy dziennie³¹. Zewnętrznie wyciąg wodny z kwiatów lipy bywa stosowany do kąpieli lub jako składnik kremów łagodzących podrażnioną skórę³².

Działania niepożądane i sytuacje wymagające ostrożności

Kwiat lipy stosowany w zalecanych dawkach jest uważany za bezpieczny dla dorosłych. Komisja E i American Herbal Products Association nie opisują znanych działań toksycznych przy umiarkowanym spożyciu³³. Sporadycznie odnotowywano jednak przypadki kontaktowego zapalenia skóry po pyłku lipy³⁴ oraz paradoksalne pobudzenie zamiast uspokojenia³⁵.

Przy regularnym, długotrwałym i nadmiernym spożyciu herbaty z lipy pojawiały się doniesienia o uszkodzeniu serca – źródło tych danych nie zostało jednak jednoznacznie zweryfikowane³⁶. Przy wysokich dawkach mogą też wystąpić nudności, biegunka i kołatanie serca³⁷. Lipa działa łagodnie moczopędnie, co przy równoczesnym odwodnieniu (np. w gorączce) może nasilać utratę płynów³⁸.

Szczególną uwagę należy zachować przy łączeniu lipy z:

• Litem – lipa może zmniejszać wydalanie litu przez nerki, podnosząc jego stężenie we krwi do potencjalnie toksycznego poziomu⁶.
• Lekami obniżającymi ciśnienie – działanie hipotensyjne lipy może się sumować z działaniem leków, prowadząc do nadmiernego spadku ciśnienia³⁹.
• Lekami moczopędnymi – efekt diuretyczny może się nasilać⁴⁰.
• Lekami uspokajającymi i nasennymi – możliwe addytywne działanie sedatywne; nie prowadź auta bezpośrednio po wypiciu dużej ilości naparu z lipy³⁸.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj stosowanie lipy z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Przyjmujesz lit – ryzyko toksycznego wzrostu stężenia litu we krwi⁶.
• Stosujesz leki obniżające ciśnienie lub moczopędne – możliwe nasilenie działania³⁹⁴⁰.
• Masz chorobę serca – regularne spożycie dużych ilości lipy może wiązać się z ryzykiem uszkodzenia mięśnia sercowego⁸.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych o bezpieczeństwie⁷.
• Chcesz podawać lipę dziecku poniżej 12. roku życia – dane bezpieczeństwa są niewystarczające⁷.
• Masz ciężką chorobę nerek lub wątroby – brak oceny bezpieczeństwa w tych grupach³⁶.

Przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem, jeśli po wypiciu naparu z lipy pojawią się: wysypka, świąd, obrzęk warg lub powiek, kołatanie serca, zawroty głowy lub nasilenie duszności.

Kwiat lipy to jeden z najpopularniejszych surowców ziołowych w Polsce – jest tani, smaczny i dobrze tolerowany przez większość dorosłych. Najlepiej działa jako napar pity gorący przy pierwszych objawach przeziębienia lub wieczorem, gdy chcesz się wyciszyć przed snem. Trzymaj się zalecanej dawki 2–4 g dziennie, nie stosuj go jako zamiennika leków przepisanych przez lekarza i poinformuj farmaceutę o wszystkich przyjmowanych lekach – szczególnie jeśli bierzesz lit lub środki na ciśnienie.