Lactobacillus plantarum

Czym jest Lactobacillus plantarum i skąd go pozyskać?

Lactobacillus plantarum (aktualnie klasyfikowany jako Lactiplantibacillus plantarum) to gram-dodatnia bakteria kwasu mlekowego naturalnie zasiedlająca ludzki przewód pokarmowy i jamę ustną⁵. Cechuje się wyjątkową odpornością na środowisko jelit: toleruje pH 2,5–3,0 w żołądku i stężenie soli żółci 0,3–0,5 %, co pozwala jej przetrwać cały przewód pokarmowy i przyczepiać się do błony śluzowej jelita.

Naturalnym źródłem tego probiotyku są produkty fermentowane: kiszona kapusta, kimchi, oliwki, tempeh i chleb na zakwasie⁵. W aptekach i sklepach ze zdrową żywnością dostępne są suplementy diety w kapsułkach, tabletkach lub saszetkach, często w połączeniu z innymi szczepami probiotycznymi. Warto wiedzieć, że pod nazwą L. plantarum kryje się wiele różnych szczepów – LP01, LP299v, PS128, HAC01, LMT1-48 i inne – a każdy z nich może działać nieco inaczej⁶.

Jak Lactobacillus plantarum działa w jelitach?

Podstawowym mechanizmem działania jest produkcja kwasu mlekowego, który obniża pH w jelicie i hamuje wzrost szkodliwych mikroorganizmów. Bakteria wytwarza też bakteriocyny (m.in. plantarycyny E i F) – naturalne peptydy przeciwdrobnoustrojowe aktywne wobec szerokiego spektrum patogenów.

Równie ważna jest zdolność L. plantarum do wzmacniania bariery jelitowej. Probiotyk zwiększa ekspresję białek ścisłych połączeń (ang. tight junctions) – ZO-1, okludyny i klaudyn – co zmniejsza przepuszczalność nabłonka jelitowego i ogranicza ryzyko przenikania patogenów do krwi. W badaniach laboratoryjnych na organoidach jelitowych (miniaturowych modelach jelita hodowanych in vitro) trzy różne szczepy L. plantarum jednocześnie obniżały przepuszczalność nabłonka i nasilały ekspresję genu mucyny MUC2 oraz peptydów przeciwdrobnoustrojowych.

Fermentując węglowodany, L. plantarum produkuje krótko­łańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA) – przede wszystkim octan i maślan. Maślan odżywia komórki nabłonka jelitowego, działa przeciwzapalnie i wspiera integralność bariery śluzówkowej⁷. Bakteria może też syntetyzować witaminy z grupy B (kwas foliowy, ryboflawinę) oraz zwiększać biodostępność żelaza i wapnia dzięki produkcji kwasów organicznych.

W jakich dolegliwościach badania kliniczne potwierdzają skuteczność?

Najlepiej udokumentowane zastosowanie to zespół jelita drażliwego (IBS). W badaniu z randomizacją z udziałem 214 pacjentów spełniających kryteria Rome II szczep LP299v (DSM 9843) przez 4 tygodnie istotnie zmniejszył nasilenie i częstość bólu brzucha oraz uczucie wzdęcia w porównaniu z placebo; 78,1 % uczestników w grupie probiotyku oceniło efekt jako dobry lub bardzo dobry, wobec zaledwie 8,1 % w grupie placebo¹. Badanie dawki (szczep Lpla33, n = 307) wykazało, że dawka 10 miliardów CFU/dobę przez 8 tygodni zmniejszyła wynik w skali IBS-SSS o ok. 157 punktów wobec 59 punktów dla placebo, a 88 % uczestników odpowiedziało poprawą konsystencji stolca⁹.

Przy przewlekłej biegunce szczep P9 (1 × 10¹¹ CFU/dobę przez 28 dni) w dużym, podwójnie zaślepionym badaniu z randomizacją (n = 189) zredukował nasilenie objawów o ok. 20 % w porównaniu z placebo; analiza per protocol dała redukcję o 21,4 % (p = 0,048)². Poprawa była powiązana ze wzrostem stężenia octanu i maślan w stolcu oraz spadkiem stężenia deoksycholanu – wtórnego kwasu żółciowego pobudzającego wydzielanie płynów w jelicie⁷.

W zakresie biegunki poantybiotykowej i zakażenia Clostridioides difficile regularne spożywanie LP299v w trakcie antybiotykoterapii zmniejszało częstość zakażeń C. difficile w grupie wysokiego ryzyka, a w badaniu z 438 dziećmi suplementacja L. plantarum ograniczyła liczbę luźnych stolców i bólu brzucha bez istotnych działań niepożądanych¹⁰¹¹.

Wpływ na cholesterol, glikemię i masę ciała

W badaniu z udziałem 60 ochotników z podwyższonym cholesterolem suplementacja L. plantarum obniżyła stężenie cholesterolu całkowitego o 13,6 % po 12 tygodniach¹². Mechanizm polega m.in. na produkcji enzymu hydrolazy soli żółciowych (BSH), który rozkłada sole żółciowe i modyfikuje wchłanianie tłuszczów¹³.

W obszarze glikemii metaanaliza randomizowanych badań kontrolowanych (opublikowana w Pharmacological Research w 2024 r.) wykazała, że suplementacja L. plantarum istotnie obniżyła stężenie glukozy na czczo (średnio o 8,26 mg/dl; 95 % CI: −15,88 do −0,64; p = 0,03) i HbA1c (o 0,52 %; 95 % CI: −0,85 do −0,19; p = 0,002) u pacjentów z cukrzycą typu 2 i prediabetes³. Szczep HAC01 przy dawce 20 miliardów CFU/dobę przez 12 tygodni zmniejszył HbA1c z 6,08 % do 5,84 % i poprawił wrażliwość na insulinę (wskaźnik HOMA-IR: 2,41 → 2,09)¹⁴.

W badaniu dotyczącym masy ciała (szczep LMT1-48, n = badanie RCT, dawka 5 miliardów CFU/dobę przez 12 tygodni) masa ciała zmniejszyła się średnio o 1,0 kg wobec 0,3 kg w grupie placebo, a pole powierzchni tłuszczu trzewnego zmierzone tomografem komputerowym zmalało ze 104,7 do 95,2 cm²¹⁵. Wyniki te są obiecujące, ale dotyczą jednego badania – nie należy traktować L. plantarum jako środka odchudzającego.

Oś jelitowo-mózgowa – wpływ na nastrój, stres i sen

Część szczepów L. plantarum określa się mianem psychobiotyków – probiotyków wpływających na funkcje mózgu poprzez oś jelitowo-mózgową. Bakteria produkuje GABA (kwas gamma-aminomasłowy, główny neuroprzekaźnik hamujący) w stężeniu 200–600 μM w jelicie, wzmacnia sygnalizację serotoninową i moduluje oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA), regulującą odpowiedź na stres.

W 12-tygodniowym badaniu z udziałem dorosłych z umiarkowanym stresem suplementacja szczepem DR7 zmniejszyła wyniki w skalach stresu i lęku oraz poprawiła pamięć i funkcje poznawcze w porównaniu z placebo; efekty wiązały się ze zmianami w szlakach serotoninowym i dopaminowym¹⁸. W innym badaniu mieszanka zawierająca szczep LP01 poprawiła jakość snu i zmniejszyła uczucie zmęczenia i drażliwości¹⁹. Warto podkreślić, że są to wyniki wstępne – dotyczą konkretnych szczepów, a mechanizmy działania na ośrodkowy układ nerwowy wciąż są przedmiotem badań.

Skóra, odporność i inne obszary zastosowań

W badaniu z 110 uczestnikami 12-tygodniowa suplementacja L. plantarum zmniejszyła transepidermalną utratę wody, zredukowała głębokość zmarszczek i poprawiła elastyczność skóry o 21,73 % po 12 tygodniach²⁰. W małym badaniu z 30 pacjentami probiotyk złagodził objawy atopowego zapalenia skóry²¹.

W zakresie odporności metaanaliza 18 badań z randomizacją opublikowana w Frontiers in Immunology (2021) wykazała, że L. plantarum istotnie zmniejsza stężenie prozapalnej IL-4 (o 0,48 pg/ml) i TNF-α (o 2,34 pg/ml) oraz zwiększa stężenie przeciwzapalnej IL-10 (o 9,88 pg/ml)²². Bakteria wzmaga też wydzielanie sekrecyjnej IgA (sIgA) – głównego przeciwciała chroniącego powierzchnie śluzówkowe²³. U kobiet z nawracającą kandydozą pochwy L. plantarum trzykrotnie zmniejszył ryzyko nawrotu w badaniu klinicznym²⁴.

Dawkowanie – ile CFU i jak długo?

Badania kliniczne stosowały dawki w przedziale od 1 miliarda do 100 miliardów CFU dziennie; najczęściej spotykane w suplementach zakresy to 1–10 miliardów CFU²⁵²⁶. Konkretna dawka zależy od szczepu i wskazania – np. szczep LP299v wykazywał skuteczność już przy 1–10 miliardach CFU/dobę, HAC01 stosowano w dawce 20 miliardów CFU/dobę, a P9 w dawce aż 1 × 10¹¹ CFU/dobę. Ponieważ L. plantarum jest bakterią przejściową – nie zasiedla jelit na stałe – korzyści wymagają regularnego, codziennego stosowania²⁷. Czas trwania kuracji w badaniach wynosił zazwyczaj 4–12 tygodni.

Preparat warto przechowywać zgodnie z zaleceniami producenta – zazwyczaj w chłodnym, suchym miejscu, z dala od bezpośredniego światła słonecznego²⁸.

Działania niepożądane i interakcje

Najczęstsze działania niepożądane to wzdęcia i dyskomfort żołądkowy, zwłaszcza na początku stosowania²⁹. Ciężkie reakcje są rzadkie, ale obejmują poważne reakcje alergiczne (duszność, obrzęk, pokrzywka) i infekcje układowe – te ostatnie dotyczą przede wszystkim osób z obniżoną odpornością⁴.

Dane dotyczące interakcji z lekami są niepełne. Potencjalne interakcje mogą dotyczyć antybiotyków (które mogą redukować żywotność szczepu), leków immunosupresyjnych oraz chemioterapeutyków – w każdym z tych przypadków przed rozpoczęciem suplementacji należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą³⁰.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj stosowanie L. plantarum z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• masz obniżoną odporność – chorujesz na nowotwór, przyjmujesz leki immunosupresyjne lub jesteś po przeszczepie narządu³¹³²;
• masz założony centralny dostęp żylny (cewnik centralny) – ryzyko bakteriemii jest wówczas wyższe³¹;
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – dane dotyczące bezpieczeństwa są ograniczone³¹;
• masz chorobę autoimmunologiczną lub poważną chorobę wątroby czy nerek³¹;
• stosujesz antybiotyki, leki immunosupresyjne lub chemioterapię³⁰;
• jesteś wcześniakiem lub rodzice rozważają podanie probiotyku wcześniakowi – ryzyko działań niepożądanych jest u nich wyższe³³.

Natychmiast skontaktuj się z lekarzem, jeśli po rozpoczęciu suplementacji pojawią się: wysoka gorączka, dreszcze, przyspieszone bicie serca, trudności z oddychaniem lub objawy silnej reakcji alergicznej (obrzęk, pokrzywka, duszność)⁴.

Podsumowując: L. plantarum to jeden z najlepiej przebadanych probiotyków, ale jego działanie jest ściśle szczepozależne. Szukając preparatu, zwróć uwagę na pełną nazwę szczepu na opakowaniu. Stosuj regularnie – przerwy w suplementacji szybko redukują populację bakterii w jelitach. Jeśli przyjmujesz antybiotyk, zachowaj kilkugodzinny odstęp między lekiem a probiotykiem, aby nie zmniejszać żywotności bakterii. Przy wątpliwościach dotyczących dawki lub wskazania zawsze warto zapytać farmaceutę.