Kwercetyna

Co to jest kwercetyna i gdzie ją znajdziesz w diecie?

Kwercetyna to naturalny barwnik roślinny z grupy flawonoidów – konkretnie flawonoli. Twój organizm nie potrafi jej sam wytworzyć, więc całą ilość musisz dostarczyć z jedzeniem lub suplementem⁷. Najbogatszym źródłem jest cebula (szczególnie czerwona i żółta) oraz czerwone wino. Spore ilości znajdziesz też w jabłkach, jagodach, wiśniach, brokułach i owocach cytrusowych⁸. Kwercetyna obecna jest również w ziołach stosowanych jako suplementy – m.in. w miłorzębie japońskim, czarnym bzie i dziurawcu⁹.

W żywności kwercetyna występuje głównie jako glikozyd – połączona z cząsteczką cukru, co poprawia jej rozpuszczalność w wodzie. Większość suplementów dostępnych w aptece zawiera natomiast formę aglikon (wolną kwercetynę bez cząsteczki cukru), która jest mniej biodostępna niż glikozydy z pożywienia³. Wchłanianie w jelitach jest zmienne i zależy od indywidualnych różnic w aktywności enzymów jelitowych i transporterów¹⁰.

Jak kwercetyna działa w organizmie?

Kwercetyna działa na kilka mechanizmów jednocześnie. Jej podstawowa rola to neutralizowanie wolnych rodników – cząsteczek, które uszkadzają komórki i przyspieszają starzenie. Pod tym względem jest silniejszym antyoksydantem niż witamina C, witamina E czy beta-karoten⁷. Dodatkowo aktywuje wewnętrzny system obronny komórki poprzez szlak Nrf2, co pobudza produkcję własnych enzymów antyoksydacyjnych (m.in. dysmutazy ponadtlenkowej i katalazy)¹¹.

W zakresie działania przeciwzapalnego kwercetyna blokuje szlak NF-κB oraz sygnalizację STAT-1, zmniejszając wytwarzanie cytokin prozapalnych takich jak TNF-α, IL-1β i IL-6²¹². Hamuje też enzymy cyklooksygenazę (COX) i lipooksygenazę (LOX), które biorą udział w produkcji mediatorów stanu zapalnego¹². Co ważne – jednocześnie zwiększa poziom przeciwzapalnej interleukiny IL-10¹².

Na układ sercowo-naczyniowy kwercetyna wpływa m.in. przez aktywację syntazy tlenku azotu (eNOS) w komórkach śródbłonka naczyniowego, co prowadzi do rozszerzenia naczyń i obniżenia ciśnienia. Mechanizm ten zachodzi niezależnie od drogi PI3K-Akt, za pośrednictwem kinazy PKA¹³. Kwercetyna hamuje też aktywność enzymu konwertującego angiotensynę (ACE) i moduluje układ renina-angiotensyna-aldosteron (RAAS), co jest istotne przy nadciśnieniu¹⁴.

W kontekście metabolizmu glukozy – badania przedkliniczne wskazują, że kwercetyna aktywuje szlak AMPK i promuje translokację transportera GLUT-4 do błony komórkowej mięśni szkieletowych, naśladując w ten sposób niektóre efekty leków przeciwcukrzycowych. Hamuje też jelitową alfa-glukozydazę, spowalniając wchłanianie węglowodanów¹⁵¹⁶. Wyniki te pochodzą jednak głównie z badań laboratoryjnych i na zwierzętach – ich przełożenie na efekty u ludzi wymaga dalszych badań klinicznych.

Na co może pomagać kwercetyna – co mówią badania?

Najbardziej udokumentowane obszary zastosowania kwercetyny to redukcja stanu zapalnego, wsparcie ciśnienia krwi i łagodzenie objawów alergicznego nieżytu nosa. Badania kliniczne są jednak wciąż wstępne i niejednorodne – efekty mogą się różnić między osobami.

Stan zapalny (CRP): U dorosłych poniżej 45. roku życia dawka co najmniej 500 mg dziennie przez 6–10 tygodni może obniżać poziom białka CRP (C-reaktywnego). U osób starszych dowody są słabsze. Kwercetyna nie wykazała istotnego wpływu na inne markery zapalne, takie jak IL-6 czy TNF-α³.

Ciśnienie krwi: Dawki powyżej 500 mg dziennie przez ponad 8 tygodni mogą obniżać ciśnienie skurczowe i rozkurczowe u dorosłych w wieku 19–60 lat. Efekt na ciśnienie rozkurczowe jest mniej spójny, a wyniki badań wykazują dużą zmienność między pacjentami³. Metaanalizy randomizowanych badań kontrolowanych potwierdzają działanie hipotensyjne kwercetyny²⁰.

Profil lipidowy: Dawki 100–500 mg dziennie przez 8–12 tygodni mogą przyczyniać się do obniżenia cholesterolu całkowitego i LDL. Wyższe dawki (powyżej 500 mg) mogą dawać silniejszy efekt na LDL³.

Alergia sezonowa (alergiczny nieżyt nosa): Kwercetyna stabilizuje mastocyty i ogranicza uwalnianie histaminy oraz cytokin Th2, co może łagodzić objawy alergiczne¹¹. Przegląd systematyczny 4 badań klinicznych wykazał istotną poprawę objawów u pacjentów, którzy przyjmowali kwercetynę (w połączeniu z innymi składnikami, np. perillą i witaminą D3) jako uzupełnienie standardowego leczenia – w jednym z badań poprawa była o 39% większa niż przy samej terapii standardowej⁴. W badaniach stosowano dawkę 200 mg dziennie, choć opiera się ona na pojedynczym badaniu³. Warto zaznaczyć, że większość dowodów pochodzi z badań na zwierzętach – ludzkich badań klinicznych jest wciąż niewiele.

Kwercetyna jest ponadto badana klinicznie w kontekście POChP, choroby wieńcowej, bólu pooperacyjnego i schorzeń związanych z przyspieszonymi procesami starzenia komórkowego (w połączeniu z dasatynibem). Są to jednak wciąż badania w toku, bez ustalonych rekomendacji klinicznych²¹.

Dawkowanie kwercetyny – ile brać i w jakiej formie?

Suplementy kwercetyny dostępne w aptece mają najczęściej postać kapsułek, tabletek lub kapsułek żelatynowych (softgeli) w dawkach 500–1000 mg dziennie²². W badaniach klinicznych stosowano szeroki zakres dawek – od 30 mg do 3 gramów na dobę – w zależności od wskazania³.

Ponieważ biodostępność standardowej kwercetyny jest niska, preparaty w formie fitosomów mogą być skuteczniejsze przy niższej dawce. Brak jednoznacznych danych, czy jedzenie wpływa na wchłanianie kwercetyny z suplementów³.

Działania niepożądane kwercetyny

Kwercetyna przyjmowana doustnie jest zazwyczaj dobrze tolerowana. Działania niepożądane po doustnym stosowaniu są rzadkie – w badaniach odnotowano pojedyncze przypadki bólu głowy i mrowienia kończyn, które ustępowały samoistnie²⁴. Doustne dawki do 1000 mg dziennie wykazują dobry profil bezpieczeństwa w badaniach trwających do 12 tygodni; brakuje danych o bezpieczeństwie długotrwałego stosowania wysokich dawek²⁵.

Przy podaniu dożylnym (które nie dotyczy suplementów) opisywano: nudności, wymioty, duszność i uszkodzenie nerek – jednak badania te miały niską jakość metodologiczną (brak grupy kontrolnej)²⁴. Doustna kwercetyna w niskich dawkach (150 mg dziennie) nie wydaje się uszkadzać nerek, choć osoby z zaburzeniami ich funkcji powinny zachować ostrożność²⁶.

Uwaga praktyczna: w badaniach sprawdzających zawartość kwercetyny w suplementach stwierdzono, że jeden z produktów zawierał ok. 28% więcej substancji czynnej niż deklarowano na etykiecie – warto wybierać preparaty od sprawdzonych producentów²⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed rozpoczęciem suplementacji kwercetyny skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (warfaryna, dabigatran) lub antyagregacyjne (klopidogrel) – ze względu na ryzyko interakcji wpływających na krzepnięcie krwi⁵;
• stosujesz amiodaron, kwetiapinę lub cyklosporynę – kwercetyna może nasilać ich działanie i toksyczność⁵;
• przyjmujesz statyny (np. prawastatynę), diklofenak lub feksofenadynę⁵;
• masz przewlekłą chorobę nerek lub zaburzenia ich funkcji – ostrożność jest wskazana, choć doustne dawki do 150 mg dziennie nie wykazały działania nefrotoksycznego²⁶;
• chorujesz lub leczyłaś/-eś się z powodu nowotworu hormonozależnego (np. raka piersi lub macicy wrażliwego na estrogeny) – badania laboratoryjne i na zwierzętach sugerują możliwe oddziaływanie kwercetyny na szlaki estrogenowe, choć brakuje danych u ludzi²⁶;
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – suplementacja kwercetyny jest odradzana ze względu na brak badań bezpieczeństwa u ludzi⁶.

Przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli po rozpoczęciu suplementacji pojawią się niepokojące objawy – ból głowy, mrowienie kończyn lub jakiekolwiek nowe dolegliwości. Jeśli stosujesz leki na receptę, zawsze informuj lekarza prowadzącego o suplementach, które przyjmujesz.

Kwercetyna to dobrze zbadany składnik diety i popularny suplement o szerokim profilu działania – antyoksydacyjnym, przeciwzapalnym i wspierającym układ sercowo-naczyniowy. Najlepiej udokumentowane efekty kliniczne dotyczą wpływu na ciśnienie krwi, CRP i objawy alergicznego nieżytu nosa. Wybierając preparat, zwróć uwagę na formę (fitosomy mają lepszą biodostępność), deklarowaną zawartość substancji czynnej i renomę producenta. Pamiętaj, że suplement nie zastąpi leczenia farmakologicznego – jeśli masz problemy z ciśnieniem, alergią lub chorobami serca, porozmawiaj z lekarzem o tym, czy i jak kwercetyna może uzupełnić Twoje leczenie.