Menu

Surowce roślinne

Hakorośl rozesłana

Hakorośl rozesłana (Harpagophytum procumbens), znana też jako diabelski pazur, to afrykańska roślina lecznicza, której korzeń i wyciąg z korzenia od stuleci stosuje się przy bólach stawów, kręgosłupa i mięśni. Głównym składnikiem aktywnym jest harpagozydy – iridoidowy glikozyd hamujący enzymy prozapalne COX-2 i produkcję cytokin zapalnych (TNF-α, IL-1β, IL-6). Badania kliniczne wskazują, że ekstrakt z korzenia hakorośli w dawce ok. 2400–2610 mg/dobę (dostarczającej 50–100 mg harpagozydów) może łagodzić ból w chorobie zwyrodnieniowej stawów biodrowych i kolanowych porównywalnie do niektórych leków przeciwzapalnych, a przy bólu kręgosłupa – działać zbliżenie do wybranych NLPZ. Stosowanie jest ogólnie bezpieczne do roku, jednak hakorośl wchodzi w interakcje z warfaryną i lekami metabolizowanymi przez CYP450 oraz jest przeciwwskazana w ciąży, wrzodach żołądka i kamicy żółciowej.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jak działa hakorośl rozesłana i jakie składniki odpowiadają za jej właściwości?
Na jakie dolegliwości stosuje się wyciąg z korzenia hakorośli i co mówią badania kliniczne?
Jakie są zalecane dawki i w jakiej formie można ją przyjmować?
Kiedy hakorośl jest przeciwwskazana i z jakimi lekami wchodzi w interakcje?
Kiedy należy skonsultować się z lekarzem przed sięgnięciem po preparaty z hakorośli?

Co to jest hakorośl rozesłana i skąd pochodzi?

Hakorośl rozesłana (Harpagophytum procumbens) to bylina rosnąca dziko na pustyni Kalahari w południowej Afryce. Swoją popularną nazwę – „diabelski pazur” – zawdzięcza owocom pokrytym haczykowatymi wyrostkami, które przyczepiają się do skóry zwierząt. Leczniczo wykorzystuje się korzeń wtórny (bulwiaste korzenie boczne), który zawiera nawet dwukrotnie więcej aktywnych harpagozydów niż korzeń główny¹¹. W tradycyjnej medycynie afrykańskiej (lud San i Khoi) roślina była stosowana przy bólach stawów, gorączce, problemach trawiennych i bólach głowy. Do Europy dotarła na początku XX wieku i dziś jest powszechnie dostępna jako suplement diety w Polsce i całej UE¹²¹³.

Preparaty z hakorośli wytwarza się z korzenia hakorośli rozesłanej lub jego wyciągu (ekstraktu). Surowiec poddaje się ekstrakcji zazwyczaj wodą lub etanolem – np. 60% etanolem¹⁴. Skład chemiczny surowca może się różnić w zależności od miejsca uprawy, warunków zbioru i sposobu przetwarzania, dlatego jakościowe preparaty są standaryzowane na zawartość harpagozydów¹⁵.

Jakie składniki aktywne zawiera korzeń hakorośli?

Za działanie biologiczne hakorośli odpowiadają przede wszystkim iridoidowe glikozydy, a wśród nich trzy kluczowe związki: harpagozydy, harpagid i procumbid¹¹. Harpagozydy to główny marker jakości – standaryzowane ekstrakty zawierają zazwyczaj co najmniej 1–2,5% tego związku (oznaczane metodą HPLC), a całkowita zawartość iridoidów sięga do 6%¹⁶. Produkty hydrolizowanej formy harpagozydów i harpagidu wykazują nawet silniejsze działanie przeciwzapalne niż związki wyjściowe¹⁷.

Korzeń hakorośli zawiera też inne grupy związków bioaktywnych:

Fenylopropanoidowe glikozydy – akteozydy, izoakteozydy, izowerbaskozyd; wykazują właściwości antyoksydacyjne¹⁸¹⁹
Flawonoidy – m.in. kwercetyna i kemferol²⁰
Fitosterole – β-sitosterol, któremu przypisuje się dodatkowe działanie biologiczne²¹
Terpenoidy – diterpenoidy (chinany), triterpenoidy i monoterpenoidowe glikozydy¹⁸
Kwasy fenolowe – kwas kawowy i chlorogenowy²⁰

Wszystkie te składniki działają synergistycznie. Harpagozydy pozostają jednak głównym wyznacznikiem jakości preparatu – im wyższa ich standaryzowana zawartość, tym bardziej przewidywalne działanie produktu¹⁶.

Jak czytać etykietę preparatu z hakorośli: Szukaj informacji o standaryzacji na harpagozydy – optymalna zawartość to co najmniej 1% w ekstrakcie, co przy typowej dawce dobowej zapewnia ok. 50–60 mg harpagozydów. Sprawdź też, czy producent podaje przelicznik na surowiec (np. „ekwiwalent 2100–3000 mg korzenia”). Preparaty bez informacji o standaryzacji mogą różnić się skutecznością.

Jak działa hakorośl na stan zapalny i ból?

Hakorośl nie działa tak samo jak klasyczne NLPZ (niesteroidowe leki przeciwzapalne). Jej mechanizm jest wielokierunkowy. Harpagozydy i harpagid hamują ekspresję genów COX-2 oraz produkcję prostaglandyn, ale nie blokują cyklooksygenazy tak silnie jak np. ibuprofen²². Równocześnie wyciąg z korzenia hakorośli blokuje aktywację czynnika transkrypcyjnego AP-1, przez co zmniejsza wydzielanie cytokin prozapalnych: TNF-α, IL-1β i IL-6²³. W badaniach laboratoryjnych na makrofagach mysich harpagozydy istotnie hamowały produkcję cytokin²⁴ – wyniki te nie są jednak bezpośrednio przekładalne na człowieka i wymagają potwierdzenia w większych próbach klinicznych.

Działanie przeciwbólowe hakorośli angażuje też układ hemooksygenazy-1/tlenku węgla, co wykazano w zwierzęcych modelach bólu zapalnego²³. Roślina wykazuje ponadto właściwości antyoksydacyjne – neutralizuje rodniki ponadtlenkowe i peroksylowe w sposób zależny od dawki²⁵. W modelach komórkowych harpagid stymulował różnicowanie osteoblastów i hamował osteoklasty, co może spowalniać utratę kości wywołaną stanem zapalnym – choć efektu tego nie potwierdzono u ludzi²³.

Na jakie dolegliwości stosuje się hakorośl i co mówią badania?

Największa liczba dowodów klinicznych dotyczy choroby zwyrodnieniowej stawów (biodrowych i kolanowych) oraz bólu kręgosłupa. W randomizowanym badaniu z podwójną ślepą próbą obejmującym 122 pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów biodrowych i kolanowych hakorośl w dawce 2610 mg/dobę (57 mg harpagozydów) zmniejszyła ból o ok. 30 mm w skali VAS – wynik porównywalny do diacereiny, przy jednoczesnym mniejszym zapotrzebowaniu na dodatkowe leki przeciwbólowe³. W badaniu obserwacyjnym na 250 pacjentach z bólem stawów kolanowych, biodrowych i kręgosłupa dawka 2400 mg/dobę (60 mg harpagozydów) przyniosła 16–40% redukcję bólu w skali WOMAC po 8 tygodniach⁴.

Przy bólu dolnego odcinka kręgosłupa ekstrakt hakorośli dostarczający 50–100 mg harpagozydów/dobę wykazywał skuteczność zbliżoną do rofekoksybu (NLPZ, który wycofano z rynku z powodów kardiologicznych) w 54-tygodniowym badaniu porównawczym⁶. W otwartym badaniu na 259 pacjentach z łagodnym lub umiarkowanym zapaleniem stawów dawka 480 mg dwa razy dziennie przez 8 tygodni zmniejszyła ból i sztywność o 32,7% (p < 0,0001), a ból tkanek miękkich o 38,3%⁸.

Przegląd 5 badań RCT nad chorobą zwyrodnieniową stawów biodrowych i kolanowych wykazał, że hakorośl istotnie zmniejsza ból w porównaniu z placebo oraz ma porównywalną skuteczność do fenylbutazonu (NLPZ) przy mniejszej liczbie działań niepożądanych²⁶. Warto jednak pamiętać, że wiele badań jest małych lub pozbawionych grupy kontrolnej z placebo, dlatego potrzebne są większe, metodologicznie mocniejsze próby kliniczne²⁷.

Wskazanie	Dawka w badaniach	Czas trwania	Wynik
Choroba zwyrodnieniowa stawów biodr./kolan.	2400–2610 mg/dobę (≈57–60 mg harpagozydów)	8–16 tyg.	Redukcja bólu VAS o 16–30 mm; mniej leków ratunkowych
Ból dolnego odcinka kręgosłupa	1200–2400 mg/dobę (50–100 mg harpagozydów)	4–54 tyg.	Zmniejszenie bólu, mniejsze zużycie leków przeciwbólowych
Łagodne/umiarkowane zapalenie stawów	960 mg/dobę (2 × 480 mg)	8 tyg.	Redukcja bólu i sztywności o 32,7%

Dla reumatoidalnego zapalenia stawów, dny moczanowej, fibromialgii i zaburzeń trawiennych dowody są niewystarczające lub mieszane – hakorośl nie powinna zastępować leczenia zaleconego przez reumatologa²⁸²⁹.

Jak dawkować preparaty z korzenia hakorośli?

Nie istnieje jedna oficjalnie zatwierdzona dawka dobowa – różne badania stosowały różne schematy. Najczęściej spotykane w badaniach klinicznych wartości to 2–2,6 g ekstraktu z korzenia dziennie, podzielone na 2–3 dawki, co dostarcza ok. 50–100 mg harpagozydów³⁰³¹. Przy łagodnych bólach mięśniowych i stawowych stosuje się niekiedy niższe dawki – np. 960 mg/dobę⁸. Dla celów trawiennych tradycyjnie podawano 1,5–2 g sproszkowanego korzenia dziennie³².

Forma preparatu ma znaczenie praktyczne. Wyciąg w tabletkach lub kapsułkach jest korzystniejszy niż herbata, ponieważ środowisko kwaśne żołądka rozkłada harpagozydy – ekstrakt w kapsułce chroni składniki aktywne przed degradacją. Z tego samego powodu zaleca się przyjmowanie preparatu między posiłkami, kiedy wydzielanie kwasu żołądkowego jest mniejsze³³. Pełne działanie pojawia się zwykle po 4–8 tygodniach regularnego stosowania³⁴.

Interakcje z lekami – ważne informacje:

Warfaryna i inne leki przeciwzakrzepowe (np. tiklopidyna): hakorośl może nasilać działanie przeciwzakrzepowe i zwiększać ryzyko krwawień i siniaków. Odnotowano przypadki plamicy u pacjentów przyjmujących warfarynę. Konieczna jest wzmożona kontrola INR i konsultacja z lekarzem³⁵³⁶.
Leki metabolizowane przez CYP450 (CYP1A2, CYP2C8, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6, CYP3A4): hakorośl może hamować te enzymy, podwyższając stężenia leków takich jak omeprazol, lanzoprazol, diazepam, diklofenak, ibuprofen, celekoksyb, warfaryna, glipizyd, losartan, simwastatyna, ketokonazol, fenytoina, worykonazol. Interakcja oceniana jako umiarkowana¹⁰³⁷.
Leki obniżające ciśnienie i leki nasercowe (np. digoksyna): hakorośl może wpływać na ciśnienie tętnicze, rytm serca i czynność serca³⁸³⁹.
Leki hamujące wydzielanie kwasu żołądkowego (IPP, blokery H2, np. famotydyna, omeprazol): hakorośl może osłabiać ich działanie⁴⁰.
Leki przeciwcukrzycowe: hakorośl może obniżać glikemię – ryzyko hipoglikemii przy jednoczesnym stosowaniu⁴¹.

Jakie działania niepożądane może wywołać hakorośl?

Krótkotrwałe stosowanie hakorośli (do roku) jest ogólnie dobrze tolerowane. W przeglądzie 28 badań klinicznych działania niepożądane nie były częstsze niż przy placebo, a jedynie ok. 3% uczestników zgłaszało łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe⁴². W jednym badaniu biegunka wystąpiła u ok. 8% przyjmujących preparat⁷, a w innym obejmującym 259 pacjentów działania niepożądane zgłosiło 17% – były to głównie łagodne dolegliwości trawienne⁸.

Możliwe działania niepożądane hakorośli:

Częste: biegunka, nudności, wymioty, ból brzucha, niestrawność
Rzadsze: ból głowy, szumy uszne, utrata apetytu lub smaku, zawroty głowy, senność
Niezbyt częste: zmiany ciśnienia tętniczego, reakcje alergiczne skórne (wysypka), zaburzenia miesiączkowania⁷⁴³
Poważne (rzadkie): zaburzenia rytmu serca, krwawienie z przewodu pokarmowego, nadciśnienie tętnicze (opisany przypadek u 62-letniej kobiety), niedrożność jelit (opisany przypadek u 87-letniego mężczyzny), możliwe zwiększone ryzyko ostrego zapalenia trzustki⁴⁴

Hakorośl pobudza wydzielanie kwasu żołądkowego i żółci – dlatego osoby z chorobą wrzodową lub kamicą żółciową są szczególnie narażone na nasilenie dolegliwości⁴⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed sięgnięciem po preparaty z hakorośli skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

Przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (warfaryna, tiklopidyna, heparyna) – ryzyko krwawień³⁵⁴²
Stosujesz leki na serce lub na ciśnienie (w tym digoksynę) – hakorośl może zmieniać rytm serca i ciśnienie tętnicze³⁸
Przyjmujesz leki metabolizowane przez CYP450 (m.in. statyny, leki przeciwgrzybicze, niektóre przeciwpadaczkowe, PPIs) – możliwe podwyższenie ich stężenia we krwi¹⁰
Chorujesz na cukrzycę i przyjmujesz leki obniżające glikemię – ryzyko hipoglikemii⁴¹
Masz chorobę wrzodową żołądka lub dwunastnicy, zapalenie żołądka lub zgagę – hakorośl nasila wydzielanie kwasu żołądkowego⁴⁵
Masz kamicę żółciową lub niedrożność dróg żółciowych – hakorośl pobudza wydzielanie żółci⁴⁶
Jesteś w ciąży – hakorośl może wykazywać działanie oksytocynopodobne (pobudzające skurcze macicy) i jest bezwzględnie przeciwwskazana⁹
Karmisz piersią lub masz poniżej 18 lat – brak danych o bezpieczeństwie⁴⁶⁴⁷

Natychmiast przerwij stosowanie i zgłoś się do lekarza, jeśli zauważysz: nieoczekiwane krwawienie lub siniaki, silny ból brzucha, zaburzenia rytmu serca, gwałtowny wzrost lub spadek ciśnienia tętniczego, objawy reakcji alergicznej (pokrzywka, obrzęk twarzy, duszność), żółtaczkę lub ciemne zabarwienie moczu. Jeśli ból stawów towarzyszy obrzękowi, zaczerwienieniu lub gorączce – skonsultuj się z lekarzem przed rozpoczęciem suplementacji⁴⁷.

Hakorośl rozesłana może być użytecznym uzupełnieniem leczenia bólów stawów i kręgosłupa, ale nie zastępuje diagnostyki ani terapii prowadzonej przez lekarza. Wybierając preparat, zwróć uwagę na standaryzację na harpagozydy (min. 1%), przyjmuj go między posiłkami w formie tabletek lub kapsułek, a nie herbaty. Pełne działanie pojawia się po 4–8 tygodniach. Jeśli po 4 tygodniach nie ma poprawy lub objawy się nasilają, skonsultuj się ze specjalistą.

Pytania i odpowiedzi

Na co pomaga hakorośl rozesłana?

Hakorośl rozesłana stosowana jest przede wszystkim przy bólu w chorobie zwyrodnieniowej stawów biodrowych i kolanowych oraz przy bólu dolnego odcinka kręgosłupa. Tradycyjnie używa się jej też przy bólach mięśniowych i łagodnych dolegliwościach trawiennych, jednak dowody na skuteczność w tych wskazaniach są słabsze²⁷⁴⁸.

Ile harpagozydów powinien zawierać dobry preparat z hakorośli?

Badania kliniczne stosowały dawki dostarczające 50–100 mg harpagozydów na dobę, co odpowiada ok. 2000–2600 mg standaryzowanego ekstraktu. Optymalna zawartość harpagozydów w ekstrakcie to co najmniej 1% – sprawdź tę informację na etykiecie produktu³¹⁴⁹.

Kiedy widać efekty stosowania hakorośli?

Pełne działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne pojawia się zazwyczaj po 4–8 tygodniach regularnego stosowania. W jednym badaniu istotną redukcję bólu i sztywności stawów (o 24,5%) obserwowano już po 4 tygodniach, a po 8 tygodniach efekt wzrósł do 32,7%⁸.

Czy hakorośl można brać razem z ibuprofenem lub innymi NLPZ?

Hakorośl może wchodzić w interakcje z NLPZ (takimi jak ibuprofen, diklofenak), ponieważ hamuje enzymy CYP2C9 metabolizujące te leki, co może podwyższać ich stężenie we krwi. Jednoczesne stosowanie wymaga konsultacji z lekarzem lub farmaceutą¹⁰.

Czy hakorośl jest bezpieczna przy długotrwałym stosowaniu?

Dane kliniczne wskazują na dobrą tolerancję przez okres do roku. Długoterminowe bezpieczeństwo (powyżej 12 miesięcy) nie zostało dotąd dobrze zbadane. Najczęstsze działanie niepożądane to biegunka, zgłaszana przez ok. 8–17% uczestników badań⁷²⁹.

Czy hakorośl można stosować w ciąży lub podczas karmienia piersią?

Nie – hakorośl jest przeciwwskazana w ciąży ze względu na możliwe działanie pobudzające skurcze macicy (efekt oksytocynopodobny). Bezpieczeństwo podczas karmienia piersią nie zostało ustalone, dlatego w obu przypadkach należy unikać preparatów z hakorośli⁹⁴⁶.

Czy hakorośl wpływa na poziom cukru we krwi?

Tak – hakorośl może obniżać glikemię. Osoby z cukrzycą przyjmujące leki przeciwcukrzycowe powinny monitorować poziom cukru podczas stosowania preparatów z hakorośli, ponieważ istnieje ryzyko hipoglikemii⁴¹.

Czy hakorośl nadaje się dla osób z chorobą wrzodową?

Nie – hakorośl pobudza wydzielanie kwasu żołądkowego i jest przeciwwskazana przy wrzodach żołądka i dwunastnicy, zapaleniu żołądka i przewlekłej zgadze. Stosowanie jej w tych stanach może nasilić dolegliwości⁴⁵⁴⁷.

Jak najlepiej przyjmować preparaty z hakorośli – przed czy po jedzeniu?

Zaleca się przyjmowanie między posiłkami, kiedy wydzielanie kwasu żołądkowego jest najmniejsze. Kwas żołądkowy rozkłada harpagozydy, dlatego tabletki i kapsułki z ekstraktem są korzystniejsze niż herbata czy napar³³.

Czy hakorośl może wchodzić w interakcje z warfaryną?

Tak – jest to interakcja udokumentowana klinicznie. Hakorośl może nasilać działanie przeciwzakrzepowe warfaryny, zwiększając ryzyko krwawień i siniaków. Opisano przypadki plamicy u pacjentów leczonych warfaryną. Przy jednoczesnym stosowaniu konieczna jest wzmożona kontrola INR³⁵³⁶.

Czy hakorośl pomaga przy reumatoidalnym zapaleniu stawów?

Dowody są niewystarczające. W otwartym badaniu pilotażowym (13 pacjentów z RZS i łuszczycowym zapaleniem stawów) nie stwierdzono klinicznie istotnej poprawy. Hakorośl nie powinna zastępować leczenia reumatologicznego przy RZS²⁹⁵⁰.

Czy hakorośl rozesłana i hakorośl Zeyhera to to samo?

To dwa różne, ale blisko spokrewnione gatunki – Harpagophytum procumbens i H. zeyheri. Oba są stosowane w preparatach i mogą się różnić składem chemicznym oraz stężeniem aktywnych składników. Nie jest pewne, czy wywierają identyczne działanie na organizm¹⁵.

Czy hakorośl może powodować senność lub zawroty głowy?

Tak, choć rzadko. Hakorośl może wywoływać senność i zawroty głowy – jeśli te objawy wystąpią, należy unikać prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn. Producenci preparatów zarejestrowanych jako tradycyjne produkty ziołowe umieszczają takie ostrzeżenie na opakowaniu⁴⁷⁵¹.

Skąd pochodzi nazwa „diabelski pazur"?

Nazwa ta nawiązuje wprost do wyglądu owoców hakorośli – są one pokryte twardymi, haczykowatymi wyrostkami, które przyczepiają się do sierści zwierząt i butów, raniąc przy tym skórę. Botaniczna nazwa rodzaju, Harpagophytum, pochodzi z greki: harpago oznacza grappling hook – rodzaj haka bojowego. Roślina po raz pierwszy trafiła do Europy na początku XX wieku za sprawą niemieckiego badacza Mehnerta, który obserwował jej stosowanie w tradycyjnej medycynie afrykańskiej. Dziś jest jednym z popularniejszych ziołowych suplementów stosowanych przy bólach stawów i kręgosłupa w Niemczech i Francji¹³⁵².

Hakorośl a kontrola jakości – dlaczego standaryzacja ma znaczenie?

Skład chemiczny korzenia hakorośli może się znacznie różnić w zależności od miejsca uprawy, pory zbioru i sposobu przetwarzania surowca¹⁵. Dlatego preparaty wysokiej jakości są standaryzowane na zawartość harpagozydów – oznaczaną metodą HPLC lub spektroskopią FT-Raman. Ekstrakt może zawierać do 2,5% harpagozydów (HPLC) i do 6% całkowitych iridoidów (UV/VIS)¹⁶. Wybierając suplement, warto sprawdzić, czy producent podaje standaryzację i przelicznik na surowiec – np. „600 mg ekstraktu odpowiadającego 2100–3000 mg korzenia”⁵³.

Hakorośl u starszych pacjentów – szczególna ostrożność

Osoby starsze są szczególną grupą ryzyka przy stosowaniu preparatów z hakorośli. Opisano przypadek niedrożności jelita (bezoar) u 87-letniego mężczyzny po spożyciu preparatu ziołowego zawierającego hakorośl⁴⁴. Starsi pacjenci częściej też przyjmują warfarynę, digoksynę lub leki metabolizowane przez CYP450 – a hakorośl może istotnie zmieniać ich stężenie we krwi¹⁰. Przed włączeniem suplementu warto omówić z lekarzem lub farmaceutą całą listę przyjmowanych leków.