Golteria rozesłana

Co to jest golteria rozesłana i skąd pochodzi jej lecznicze działanie?

Golteria rozesłana (Gaultheria procumbens) to niski, zimozielony krzew z rodziny wrzosowatych, rosnący naturalnie w Ameryce Północnej. W fitoterapii i ziołolecznictwie stosuje się głównie dwie formy: olejek eteryczny z liści (olejek wintergreenowy) oraz ekstrakty z liści i łodyg. Oba zawierają salicylany – związki chemicznie spokrewnione z kwasem acetylosalicylowym (aspiryną)⁸.

Kluczową substancją czynną jest salicylan metylu. W roślinie nie występuje on w wolnej postaci, lecz jako bezwonny glikozyd – gaulteryna. Dopiero podczas destylacji parowej lub po maceracji liści w wodzie przez 12–24 godziny gaulteryna ulega hydrolizie i uwalnia salicylan metylu, nadając olejkowi charakterystyczny, intensywny zapach⁹¹⁰. Po wchłonięciu przez skórę lub po spożyciu salicylan metylu jest z kolei przekształcany do kwasu salicylowego, który hamuje enzymy cyklooksygenazy odpowiedzialne za produkcję mediatorów zapalnych¹¹¹².

Suszone liście golteri zawierają jedynie około 1,48% salicylanu metylu, a świeże jeszcze mniej – ok. 0,59%. Natomiast destylowany olejek eteryczny to niemal czysta substancja czynna: 97–100% salicylanu metylu¹¹¹³. Ta ogromna różnica stężeń tłumaczy, dlaczego liście parzone jako herbata są znacznie bezpieczniejsze niż olejek, i dlaczego z olejkiem należy obchodzić się z wyjątkową ostrożnością.

Jakie związki aktywne zawierają liście golteri – nie tylko olejek

Liście i łodygi golteri to znacznie bogatsze źródło substancji bioaktywnych, niż sugeruje sama nazwa „olejek wintergreenowy”. Badania zidentyfikowały w częściach nadziemnych rośliny ponad 70 związków hydrofilowych: glikozyd gaulterynę, flawonoidy, proantocyjanidyny, wolne katechiny, kwasy caffeoilochinowe oraz proste kwasy fenolowe. W frakcjach lipofilowych znaleziono ponadto związki alifatyczne, kwasy triterpenowe i sterole².

Znaczenie poszczególnych grup różni się. Kwasy fenolowe odpowiadają przede wszystkim za aktywność przeciwutleniającą, natomiast flawonoidy są głównym wyznacznikiem działania przeciwzapalnego⁴. Sama gaulteryna, choć jest charakterystycznym związkiem rodzaju Gaultheria, wykazuje słabszą bezpośrednią aktywność przeciwutleniającą niż pozostałe polifenole – jej biologiczne działanie potwierdzono dotychczas głównie w badaniach na zwierzętach²¹⁴.

Olejek eteryczny obok dominującego salicylanu metylu zawiera śladowe ilości monoterpenów: limonenu, α- i β-pinenu oraz fenchonu, które mogą wspomagać działanie przeciwdrobnoustrojowe¹⁵¹⁶.

Na co stosuje się olejek wintergreenowy i ekstrakty z golteri?

Współcześnie olejek z golteri stosuje się wyłącznie zewnętrznie – jako środek przeciwbólowy i przeciwzapalny dla układu mięśniowo-szkieletowego. Tradycja zielarska i współczesna fitoterapia wskazują go przy dolegliwościach takich jak reumatoidalne zapalenie stawów, choroba zwyrodnieniowa stawów, bóle mięśni (mialgia), naciągnięcia mięśni, zapalenie ścięgien, rwa kulszowa i bóle pleców¹⁸¹⁹.

Działanie olejku ma charakter kontrirytacyjny (rubefacient): substancja wywołuje miejscowe podrażnienie i uczucie chłodzenia, które „zagłusza” głębiej odczuwany ból. Jednocześnie salicylan metylu wchłonięty przez skórę działa ogólnoustrojowo podobnie do salicylanów, hamując syntezę prostaglandyn¹⁷²⁰.

Dowody kliniczne dotyczą preparatów złożonych zawierających salicylan metylu. W randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu wieloośrodkowym oceniano liniment z salicylanem metylu (w połączeniu z mentolem, kamforą i tymolem) stosowany trzy razy dziennie przez 7 dni w ostrych i przewlekłych bólach tkanek miękkich. Skuteczność przeciwbólową uzyskało 78,75% uczestników, a średni wynik bólu spadł z 5,3 do 2,8 w skali 10-punktowej (p < 0,0001)³. Należy jednak pamiętać, że preparat zawierał kilka substancji czynnych, a nie sam olejek wintergreenowy.

Badania ex vivo wykazały, że standaryzowany ekstrakt metanolowo-wodny z liści golteri (zawierający polifenole, salicylany, katechiny, proantocyjanidyny, kwasy fenolowe i flawonoidy) w sposób dawkozależny ogranicza prozapalne i prooksydacyjne działanie ludzkich neutrofili – zmniejsza wytwarzanie reaktywnych form tlenu (ROS), hamuje uwalnianie cytokin prozapalnych oraz enzymów przebudowujących tkanki²¹²². To wyniki laboratoryjne, niepotwierdzające jeszcze skuteczności w praktyce klinicznej.

Olejek wykazuje też aktywność przeciwgrzybiczą i przeciwbakteryjną w badaniach in vitro, jednak brakuje badań klinicznych potwierdzających te właściwości u ludzi¹⁶²³.

Jak stosować olejek wintergreenowy – dawkowanie i formy preparatów

Olejek z golteri dostępny jest w aptekach i sklepach zielarskich jako składnik balsamów, linimentów, maści i olejów do masażu. Stosuje się go wyłącznie zewnętrznie, zawsze po rozcieńczeniu w oleju nośnym lub kremie. Zalecane maksymalne stężenie do użytku skórnego to 2,4% olejku w gotowym preparacie²⁴.

Olejku wintergreenowego nie wolno stosować do inhalacji ani dyfuzji – intensywne wdychanie oparów może podrażniać drogi oddechowe. Nie jest też odpowiedni do kąpieli parowej²⁵. Czas stosowania zewnętrznego powinien być ograniczony do maksymalnie 2 tygodni w przypadku ostrych dolegliwości⁶.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Natychmiast zadzwoń na numer alarmowy (112) lub do Centrum Zatruć, jeśli doszło do przypadkowego spożycia olejku wintergreenowego – nawet małej ilości, zwłaszcza przez dziecko. Już 4 ml olejku może być śmiertelne dla dziecka, a około 6 ml dla dorosłego⁵⁶. Objawami zatrucia salicylanami są: szumy uszne (tinnitus), nudności, wymioty, biegunka, ból głowy, ból brzucha i splątanie²⁶.

Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu z golterią lub salicylanem metylu, jeśli:

• przyjmujesz warfarynę lub inne leki przeciwzakrzepowe – salicylan metylu wchłonięty przez skórę może nasilać działanie przeciwzakrzepowe i zwiększać ryzyko krwawienia, nawet przy stosowaniu zewnętrznym²⁷²⁸;
• regularnie przyjmujesz aspirynę – równoczesne stosowanie może nasilić działania niepożądane salicylanów²⁸;
• jesteś uczulona/-y na aspirynę lub inne salicylany, masz astmę lub polipy nosa – istnieje ryzyko reakcji alergicznej²⁹;
• jesteś w ciąży – nie stosuj olejku ani preparatów leczniczych z golterią; w dużych dawkach salicylany wykazują działanie teratogenne⁶²⁹;
• karmisz piersią – preparaty z olejkiem wintergreenowym mogą być toksyczne dla niemowlęcia²⁹;
• masz zapalenie błony śluzowej żołądka lub jelit – doustne przyjmowanie preparatów z liści może nasilić te stany³⁰;
• masz zaburzenia krzepnięcia krwi lub planujesz zabieg operacyjny³¹;
• po nałożeniu preparatu pojawia się silne zaczerwienienie, pokrzywka, pęcherze lub inne objawy alergiczne na skórze – może to być alergiczne kontaktowe zapalenie skóry wywołane olejkiem wintergreenowym³².

Olejku wintergreenowego nie stosuj u dzieci poniżej 6–7 lat – ani zewnętrznie, ani tym bardziej doustnie⁶³³.

Golteria rozesłana i olejek wintergreenowy to przykład rośliny leczniczej o udokumentowanym potencjale terapeutycznym i jednocześnie realnym ryzyku. Zewnętrznie stosowany rozcieńczony olejek może przynosić ulgę w bólach mięśniowych i stawowych. Pamiętaj jednak, by zawsze rozcieńczać olejek przed nałożeniem, nie stosować go na dużych powierzchniach skóry jednocześnie, nie przykrywać szczelnym opatrunkiem i ograniczać czas stosowania do 2 tygodni. Jeśli ból nie ustępuje po tygodniu lub nasilają się inne objawy, skonsultuj się z lekarzem – ból mięśni i stawów może mieć przyczyny wymagające innego leczenia.