Dziurawiec zwyczajny

Co zawiera dziurawiec i skąd pochodzi jego działanie?

Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum) to roślina z rodziny dziurawcowatych, której kwiaty, liście i ziele od wieków służą jako surowiec leczniczy. Za działanie farmakologiczne odpowiada bogaty zestaw substancji czynnych, przy czym dwie z nich mają kluczowe znaczenie: hyperforyna (prenylowany floroglucinol, 2–4,5% w suchej masie) i hyperycyna (naftodiantron, 0,1–0,3%)⁸. Obie są niestabilne – hyperforyna rozkłada się pod wpływem światła i tlenu, hyperycyna jest silnym fotosensybilizatorem pochłaniającym promieniowanie UV⁹¹⁰.

Oprócz tych dwóch związków wyciąg zawiera szereg innych biologicznie aktywnych składników: flawonoidy (kwercetyna, rutyna, kemferol, luteolina, amentoflavon, biapigenina), kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy jako składnik dominujący, kawowy, ferulowy), garbniki (3–16%), ksantony, olejek eteryczny (0,05–0,9%) oraz aminokwasy¹¹¹². Współczesne badania traktują całkowity wyciąg jako właściwy środek terapeutyczny – różne grupy związków działają synergistycznie¹³.

Standaryzowane preparaty apteczne zawierają zwykle 0,2–0,3% hyperycyny i 1–4% hyperforyny; wymagają przechowywania w chłodnym, ciemnym miejscu, bo inaczej zawartość substancji czynnych szybko spada⁶¹⁴.

Jak dziurawiec wpływa na nastrój i mózg?

Głównym mechanizmem przeciwdepresyjnym dziurawca jest hamowanie wychwytu zwrotnego serotoniny, noradrenaliny i dopaminy – podobnie jak leki SSRI, choć inaczej. Hyperforyna nie blokuje bezpośrednio transporterów presynaptycznych; zamiast tego podnosi wewnątrzkomórkowe stężenie jonów sodu i wapnia przez aktywację kanałów TRPC6, co osłabia gradient napędowy transportu monoamin¹⁵. Efektem jest wzrost stężenia serotoniny, noradrenaliny i dopaminy w szczelinie synaptycznej, co przekłada się na poprawę nastroju¹⁶.

Hyperforyna hamuje też wychwyt GABA i L-glutaminianu, co może tłumaczyć dodatkowe działanie anksjolityczne¹⁵. Hyperycyna wykazuje powinowactwo do receptorów sigma i oddziałuje na receptory adenozynowe oraz GABA-A i GABA-B, choć jej rola w efekcie przeciwdepresyjnym jest mniejsza niż hyperforyny¹⁷. Przy bardzo wysokich dawkach wyciąg może działać jak inhibitor MAO, ale efektu tego nie obserwuje się przy dawkach zalecanych w depresji¹⁸.

Hyperforyna jest też silnym ligandem receptora pregnane X (PXR) – aktywuje go już przy stężeniu 23 nM. To właśnie przez PXR dochodzi do indukcji enzymu CYP3A4 i glikoproteiny P, odpowiedzialnych za większość interakcji lekowych¹⁹.

W jakich dawkach i jak długo stosuje się dziurawiec?

Najczęściej stosowana dawka w badaniach klinicznych to 300 mg standaryzowanego wyciągu trzy razy dziennie (łącznie 900 mg/dobę). Niektóre badania stosowały dawki 250 mg dwa razy dziennie lub 450 mg dwa razy dziennie – wyniki były porównywalne³²². Pełny efekt terapeutyczny pojawia się zwykle po 2–4 tygodniach regularnego stosowania, bo stężenie hyperycyny w osoczu narasta stopniowo przez kilka tygodni³.

Monografie Komisji E i ESCOP zalecają 900 mg standaryzowanego wyciągu na dobę; badania kliniczne stosowały zakresy od 300 do 1800 mg/dobę²³. Krótkoterminowe stosowanie (do 12 tygodni) jest generalnie uznawane za bezpieczne; istnieją dane sugerujące możliwość stosowania przez rok lub dłużej, choć długoterminowe badania są ograniczone²⁴.

Na co pomaga dziurawiec – co mówią badania kliniczne?

Najlepiej udokumentowane zastosowanie to łagodna i umiarkowana depresja. Przegląd 29 randomizowanych badań kontrolowanych placebo (2009) oraz przegląd 35 badań (2016) wykazały, że wyciągi z dziurawca są skuteczniejsze od placebo i porównywalne do standardowych leków przeciwdepresyjnych – przy mniejszej liczbie działań niepożądanych¹. Co najmniej osiem podwójnie zaślepionych badań porównujących dziurawiec z fluoksetyną, citalopramem, paroksetyną lub sertraliną wykazało podobną skuteczność¹. Metaanaliza 6 badań wykazała 1,5-krotną przewagę nad placebo²⁵.

Wytyczne towarzystw naukowych – Światowej Federacji Towarzystw Psychiatrii Biologicznej (WFSBP) i kanadyjskiej sieci CANMAT – uznają monoterapię dziurawcem za opcję w łagodnej i umiarkowanej depresji jednobiegunowej²⁶. Dla ciężkiej depresji dane są niejednoznaczne – nie wykazano przewagi nad placebo w krótkoterminowych badaniach z sertraliną, choć w długoterminowej obserwacji wyniki były porównywalne²⁷.

Badano też inne zastosowania: objawy menopauzy (uderzenia gorąca), somatyczne zaburzenia objawowe, a także stosowanie miejscowe w gojeniu ran i oparzeniach pierwszego stopnia. Dowody w tych wskazaniach są ograniczone lub niespójne²⁰²⁸.

Jakie działania niepożądane może powodować dziurawiec?

W badaniach klinicznych łączna częstość działań niepożądanych wynosiła około 2,4% – znacznie mniej niż przy konwencjonalnych lekach przeciwdepresyjnych²⁹. Najczęstsze to: zaburzenia żołądkowo-jelitowe (bóle brzucha, nudności, biegunka), bóle głowy, zmęczenie, suchość w ustach, zawroty głowy i bezsenność⁵.

Nadwrażliwość na światło (fotosensytywność) to najbardziej charakterystyczny efekt uboczny. Jest zależna od dawki i związana z hyperycyną – przy standardowych dawkach do 900 mg/dobę ryzyko jest niewielkie; istotne objawy (zaczerwienienie, świąd skóry eksponowanej na słońce) obserwowano głównie przy dawkach powyżej 1800 mg/dobę³⁰. Osoby o jasnej karnacji, kobiety i osoby z chorobami skóry są bardziej narażone³⁰.

Odnotowano też przypadki manii i hipomanii – szczególnie u osób z chorobą afektywną dwubiegunową lub przyjmujących jednocześnie inne leki przeciwdepresyjne, oraz u starszych pacjentów z wolniejszym metabolizmem leków³¹. Pojedyncze opisy przypadków wskazują na możliwość podwyższenia ciśnienia tętniczego³⁰.

Ciąża, karmienie piersią i szczególne grupy pacjentów

Kobiety w ciąży powinny unikać dziurawca. Choć obserwacyjne badania u ludzi nie wykazały wyraźnego wzrostu ryzyka wad wrodzonych, badania na zwierzętach sugerują możliwe zmniejszenie masy urodzeniowej noworodka i zaburzenia uczenia się. Dane dotyczące ryzyka poronienia są niewystarczające³⁴. Hyperycyna może wiązać DNA, co budzi obawy o działanie teratogenne³⁵.

Podczas karmienia piersią stosowanie wymaga konsultacji lekarskiej i ścisłej obserwacji. Składniki czynne (m.in. hyperforyna) przenikają do mleka w śladowych ilościach; w jednym badaniu obserwowano zwiększoną kolkę, senność i apatię u niemowląt matek przyjmujących dziurawiec³⁴.

Dziurawca nie należy stosować u dzieci i młodzieży. Osoby z chorobą afektywną dwubiegunową są szczególnie narażone na indukcję epizodów maniakalnych⁷. Pacjenci planujący zabieg operacyjny powinni odstawić surowiec co najmniej 5–14 dni przed operacją, ponieważ wpływa on na metabolizm leków stosowanych w anestezji³⁶³⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Niezwłocznie zadzwoń na numer alarmowy lub jedź na izbę przyjęć, jeśli po zastosowaniu dziurawca (zwłaszcza razem z innymi lekami przeciwdepresyjnymi, tryptanami lub tramadolem) wystąpią: szybkie bicie serca, gwałtowny wzrost ciśnienia tętniczego, wysoka gorączka, drżenia mięśni, wzmożone pocenie się, dezorientacja lub pobudzenie – mogą to być objawy zespołu serotoninowego, stanu zagrażającego życiu⁵³⁸.

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• przyjmujesz jakikolwiek lek na receptę – dziurawiec może obniżyć jego stężenie lub nasilić działanie⁴;
• stosujesz hormonalną antykoncepcję – skuteczność tabletek może być zmniejszona⁴;
• jesteś po przeszczepie narządu i przyjmujesz cyklosporynę lub takrolimus – ryzyko odrzucenia przeszczepu jest poważne⁴;
• po ekspozycji na słońce pojawią się nasilone zaczerwienienie, pęcherze lub silny świąd skóry³⁰;
• zauważysz u siebie lub bliskiej osoby gwałtowną zmianę nastroju, euforię lub pobudzenie – mogą to być objawy manii³¹;
• jesteś w ciąży, planujesz ciążę lub karmisz piersią³⁴.

Pamiętaj, że depresja wymagająca leczenia farmakologicznego powinna być zawsze diagnozowana i monitorowana przez lekarza. Dziurawiec nie zastępuje terapii ciężkiej depresji, a jego stosowanie równolegle z lekami psychiatrycznymi bez wiedzy specjalisty jest niebezpieczne³⁹.

Jeśli chcesz sięgnąć po dziurawiec, wybieraj preparaty standaryzowane od sprawdzonych producentów – badania wykazały, że część produktów dostępnych na rynku nie spełnia deklarowanych norm jakościowych, a niektóre zawierają domieszki innych roślin lub barwniki fałszujące wyniki analiz⁶. Przechowuj preparat w chłodnym i ciemnym miejscu, bo hyperforyna szybko rozkłada się w cieple i wilgoci. Zawsze informuj lekarza i farmaceutę o stosowaniu dziurawca – nawet jeśli kupujesz go bez recepty.