Dziurawiec zwyczajny

Co to jest dziurawiec zwyczajny i co zawiera?

Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum) to bylina z rodziny dziurawcowatych, rosnąca pospolicie na łąkach, skrajach lasów i nasłonecznionych zboczach w całej Europie, zachodniej Azji i Afryce Północnej. Surowcem leczniczym jest ziele dziurawca (Hyperici herba) – kwitnące wierzchołki pędów zbierane od końca czerwca do sierpnia. Charakterystyczną cechą rośliny są drobne, przeświecające punkciki na liściach – to zbiorniczki olejków eterycznych, które pod światło wyglądają jak dziurki (stąd nazwa).

Bogaty skład chemiczny dziurawca odpowiada za jego wielokierunkowe działanie. Do najważniejszych substancji czynnych należą:

• Hiperycyna i pseudohiperycyna – czerwone barwniki z grupy naftodiantronów; odpowiadają głównie za właściwości fotouczulające, wykazują też działanie przeciwwirusowe i uczestniczą w efekcie przeciwdepresyjnym.
• Hiperforyna i adhyperforyna – pochodne floroglucyny uważane za główne substancje odpowiedzialne za działanie wspierające nastrój; hamują wychwyt zwrotny serotoniny, noradrenaliny i dopaminy; wykazują też działanie przeciwbakteryjne i przeciwzapalne.
• Flawonoidy – m.in. hiperozyd, rutyna, kwercetyna, amentoflawon; działają rozkurczowo, przeciwzapalnie, przeciwutleniająco i uszczelniają naczynia włosowate.
• Garbniki katechinowe – odpowiadają za działanie ściągające i antyseptyczne, przydatne przy dolegliwościach trawiennych i zewnętrznym stosowaniu.
• Olejek eteryczny – zawierający m.in. α-pinen i seskwiterpeny; działa antyseptycznie i przeciwzapalnie.
• Kwasy fenolowe, ksantony, fitosterole – uzupełniają spektrum działania przeciwzapalnego i przeciwutleniającego.

Co ważne, różne formy preparatów różnią się składem. Wyciągi wodne (napary) są bogate w flawonoidy, garbniki i kwasy fenolowe, ale nie zawierają hiperforyny ani hiperycyny, które nie rozpuszczają się w wodzie. Pełne spektrum składników aktywnych dostarczają wyciągi alkoholowe (nalewki), soki ze świeżego ziela oraz standaryzowane ekstrakty w kapsułkach.

Na co stosuje się dziurawiec?

Dziurawiec ma szerokie zastosowanie zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne. Najlepiej udokumentowane naukowo jest jego działanie w łagodnych i umiarkowanych stanach depresyjnych – liczne badania kliniczne wykazały, że ekstrakty z dziurawca osiągają porównywalną skuteczność do selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), przy jednocześnie niższym odsetku rezygnacji z leczenia z powodu działań niepożądanych. Dziurawiec wyraźnie ustępuje jednak standardowym lekom w ciężkiej depresji.

Zastosowania wewnętrzne obejmują:

• Łagodne i umiarkowane stany depresyjne – najlepiej przebadane wskazanie; wyciągi alkoholowe i standaryzowane ekstrakty.
• Stany lękowe, napięcie nerwowe, wyczerpanie psychiczne – działanie uspokajające związane m.in. z wpływem hiperforyny na neuroprzekaźniki i powinowactwem amentoflawonu do receptorów benzodiazepinowych.
• Zaburzenia snu – pomocniczo w bezsenności związanej ze stresem.
• Dolegliwości trawienne – niestrawność, wzdęcia, skurcze jelit; wyciągi wodne działają rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i dróg żółciowych.
• Wspomaganie pracy wątroby i pęcherzyka żółciowego – właściwości żółciopędne i żółciotwórcze; pomocniczo w zaburzeniach odpływu żółci.
• Objawy menopauzy – niektóre badania sugerują złagodzenie uderzeń gorąca i wahań nastroju.

Zastosowania zewnętrzne (wyciąg olejowy, maści):

• Trudno gojące się rany, skaleczenia, otarcia naskórka
• Oparzenia I i II stopnia, odmrożenia
• Stany zapalne skóry, egzemy, owrzodzenia żylakowe
• Bóle mięśni i stawów, nerwobóle, rwa kulszowa
• Hemoroidy – działanie znieczulające i dezynfekujące

W jakiej formie i w jakich dawkach stosować dziurawiec?

Dziurawiec dostępny jest w aptekach w kilku formach, które różnią się zarówno profilem składników aktywnych, jak i wskazaniami:

• Ziele dziurawca do naparów – 2–4 g suszonego ziela zalać szklanką wrzącej wody, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, pić 2–3 razy dziennie. Napar zawiera głównie flawonoidy i garbniki; działa rozkurczowo i ściągająco, ale nie zawiera hiperforyny i hiperycyny.
• Nalewka z ziela dziurawca – 2–4 ml trzy razy dziennie; wyciąg alkoholowy dostarczający pełnego spektrum składników aktywnych, w tym hiperforyny i hiperycyny; stosowana w łagodnych stanach depresyjnych i wyczerpaniu psychicznym.
• Sok z ziela dziurawca – tradycyjny produkt leczniczy; dorośli przyjmują 2,5 ml rozcieńczone w wodzie do 3 razy dziennie; wskazany w niestrawności. Zawiera etanol – nie stosować bezpośrednio przed prowadzeniem pojazdu.
• Standaryzowane ekstrakty (kapsułki, tabletki) – najlepiej przebadana forma w kontekście depresji; typowa dawka to 300 mg ekstraktu standaryzowanego na 0,3% hiperycyny lub 2–5% hiperforyny, przyjmowane 2–3 razy dziennie (łącznie 900 mg/dobę). Efekty terapeutyczne w depresji pojawiają się zwykle po 2–4 tygodniach regularnego stosowania; kuracja powinna trwać co najmniej 4–6 tygodni.
• Wyciąg olejowy z dziurawca – wyłącznie do stosowania zewnętrznego; nakładać kilka razy dziennie na zmienione chorobowo miejsca.

Stosowanie dziurawca w dawkach do 900 mg standaryzowanego ekstraktu dziennie przez okres do 12 tygodni uznawane jest za bezpieczne dla większości dorosłych. Nie należy przerywać kuracji nagle – zaleca się stopniowe odstawianie.

Działania niepożądane i przeciwwskazania

Dziurawiec jest stosunkowo dobrze tolerowany, jednak może powodować działania niepożądane. Najważniejsze z nich to:

• Fotouczulenie (fotodermatoza) – najbardziej charakterystyczny efekt uboczny; hiperycyna zwiększa wrażliwość skóry na promieniowanie UV, co może prowadzić do oparzeń słonecznych, wysypki i pęcherzy, szczególnie u osób o jasnej karnacji. W trakcie stosowania dziurawca unikaj słońca i solarium.
• Dolegliwości żołądkowo-jelitowe – bóle brzucha, nudności, biegunka.
• Objawy neurologiczne – bóle głowy, zawroty głowy, zmęczenie, bezsenność, suchość w ustach.
• Reakcje alergiczne – rzadko, u osób wrażliwych.
• Mania lub hipomanía – opisywano przypadki u osób z zaburzeniami afektywnymi dwubiegunowymi lub przyjmujących równocześnie inne leki przeciwdepresyjne.

Dziurawiec jest przeciwwskazany w następujących sytuacjach:

• Ciąża – ryzyko wad wrodzonych i zmniejszonej masy urodzeniowej; brak wystarczających danych o bezpieczeństwie.
• Karmienie piersią – składniki aktywne przenikają do mleka; opisywano kolkę, senność i ospałość u niemowląt.
• Dzieci poniżej 12 roku życia (sok z ziela – poniżej 18 roku życia).
• Ciężka depresja, depresja dwubiegunowa, schizofrenia.
• Pacjenci po przeszczepach narządów przyjmujący leki immunosupresyjne.
• Nadwrażliwość na promieniowanie UV, fotodermatozy.
• Jednoczesne stosowanie leków wchodzących w interakcje (patrz wyżej).

Podsumowanie – co warto pamiętać o dziurawcu?

Dziurawiec zwyczajny to roślina o udowodnionej skuteczności w łagodnych i umiarkowanych stanach depresyjnych oraz dolegliwościach trawiennych. Wybierając preparat, zwróć uwagę na formę – standaryzowany ekstrakt w kapsułkach zapewnia przewidywalną zawartość substancji aktywnych, podczas gdy napar działa głównie rozkurczowo i nie dostarcza hiperforyny ani hiperycyny. Zawsze stosuj dziurawiec z ochroną przeciwsłoneczną – fotouczulenie to realne ryzyko, nie tylko teoria. Jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe, obowiązkowo skonsultuj stosowanie dziurawca z farmaceutą lub lekarzem – lista interakcji jest wyjątkowo długa i obejmuje leki ratujące życie. Pamiętaj też, że efekty terapeutyczne w depresji pojawiają się po kilku tygodniach regularnego stosowania, nie z dnia na dzień.