W przebiegu astmy płuca stają się bardziej wrażliwe na różne alergeny i substancje drażniące, takie jak pyłki roślin, sierść zwierząt, silne zapachy, zimne powietrze oraz zanieczyszczenia atmosferyczne. Kaszel jest naturalnym odruchem, odpowiedzią organizmu na kontakt z czynnikami, które podrażniają układ oddechowy. Kaszel astmatyczny ma charakter napadowy – występuje najczęściej w nocy lub nad ranem, towarzyszy mu duszność i świszczący oddech. Zwykle jest suchy, męczący i nieproduktywny (bez odkrztuszania wydzieliny, choć czasami może być minimalnie produktywny, z niewielką ilością odkrztuszanej wydzieliny [1,2].

Jak sobie radzić z kaszlem u astmatyka?

W przypadku astmy ważna jest profilaktyka, która pozwala kontrolować objawy choroby. W tym celu stosuje się leki na receptę, najczęściej w postaci wziewów. Zawierają one glikokortykosteroidy (np. flutikazon, budezonid) oraz środki rozszerzające oskrzela (np. formoterol, salmeterol, salbutamol). W okresach zaostrzenia choroby lekarz może zalecić stosowanie leków doustnych, takich jak prednizon.  Jeśli kaszel astmatyczny jest wywoływany przez alergeny, ważne jest ich unikanie (w miarę możliwości) oraz zażywanie leków przeciwalergicznych [1,2].

Co stosować na kaszel astmatyczny?

A jakie preparaty, dostępne bez recepty, warto rozważyć, gdy kaszel astmatyczny nasila się, np. podczas infekcji? Poniżej przedstawiam kilka przykładowych produktów, które mogą być bezpiecznie stosowane u astmatyków

Levopront, syrop

O produkcie

• zawiera lewodropropizynę, która hamuje kaszel suchy, nieproduktywny;
• nie oddziałuje na ośrodkowy układ nerwowy;
• zaleca się zażywanie między posiłkami;
• można stosować na noc;
• odpowiedni od 2. roku życia;
• maksymalny okres stosowania nie powinien przekroczyć 7 dni;
• odpowiedniki: Levofree, Unituss Junior, Levosol, Solvetusan [3].

Levosol, tabletki

O produkcie

• jedna tabletka zawiera 60 mg lewodropropizyny, która hamuje suchy, nieproduktywny kaszel;
• odpowiedni dla dzieci o masie ciała powyżej 30 kg oraz dorosłych;
• maksymalny okres stosowania wynosi 7 dni;
• odpowiedniki: Solvetusan, Levopront [4].

Fiordatussi, syrop

O produkcie

• zawiera suchy wyciąg z liści babki lancetowatej;
• działa łagodząco i nawilżająco na górne drogi oddechowe, co przyspiesza regenerację błony śluzowej i łagodzi suchy kaszel;
• odpowiedni od 3. roku życia;
• nie zawiera cukru;
• maksymalny czas stosowania wynosi 7 dni [5].

Grintuss Adult, syrop

O produkcie

• w skład wchodzi m.in. miód oraz kompleks roślinny Poliresin^® oparty o wyciągi roślinne z babki lancetowatej, kocanki i grindelii, a także żywice, polisacharydy i flawonoidy;
• wskazany do leczenia kaszlu suchego oraz mokrego;
• można stosować zarówno w ciągu dnia, jak i wieczorem;
• odpowiedni od 12. roku życia (dostępna jest także wersja dla dzieci od 1. roku życia);
• nie zawiera glutenu i laktozy [6].

Prospan, syrop

O produkcie

• zawiera wyciąg suchy z liści bluszczu;
• wskazany do leczenia mokrego, produktywnego kaszlu z odkrztuszaniem wydzieliny;
• składnik aktywny upłynnia zalegającą wydzielinę i ułatwia jej usuwanie z dróg oddechowych, dodatkowo działa przeciwzapalnie i rozkurcza oskrzela;
• odpowiedni od 2. roku życia;
• aby leczenie było skuteczne, preparat należy zażywać minimum 7 dni [7].

Jakie są domowe sposoby na kaszel astmatyczny?

Aby złagodzić kaszel astmatyczny lub kaszel towarzyszący infekcji u astmatyka możesz zastosować kilka domowych metod:

• inhalacje: wykorzystaj izotoniczny roztwór chlorku sodu (np. Nebu-Dose Isotonic) lub chlorek sodu z dodatkiem kwasu hialuronowego (Nebu-Dose Hialuronic). Pomagają one nawilżyć drogi oddechowe i zmniejszyć uczucie suchości oraz drapania, często towarzyszące kaszlowi astmatycznemu;
• miód: uważa się, że miód może zwiększać produkcję śliny, co nawilża drogi oddechowe. Dodatkowo ma działanie przeciwzapalne i pomaga złagodzić kaszel;
• nawilżacz powietrza: regularne używanie nawilżacza powietrza może zmniejszyć częstotliwość i intensywność kaszlu, utrzymując odpowiednią wilgotność w pomieszczeniu;
• wietrzenie i czystość: częste wietrzenie pomieszczeń oraz utrzymywanie czystości w domu pomagają w eliminacji czynników drażniących, takich jak kurz czy alergeny, które mogą nasilać kaszel;
• unikanie dymu tytoniowego: dym tytoniowy uszkadza nabłonek rzęskowy w drogach oddechowych, co pogarsza przebieg astmy i nasila kaszel. Unikanie palenia i miejsc zadymionych jest więc kluczowe dla zdrowia układu oddechowego [8,9].

Podsumowanie

Kaszel astmatyczny jest jednym z objawów astmy – choroby, której nie da się całkowicie wyleczyć, ale można skutecznie kontrolować jej objawy. Podstawą leczenia są leki na receptę zaordynowane przez lekarza, jednak w okresach zaostrzenia objawów (np. podczas infekcji) możesz sięgnąć po niektóre preparaty bez recepty. Pamiętaj, aby unikać produktów hamujących kaszel suchy zawierających kodeinę (np. Thiocodin) oraz dekstrometorfan (np. Acodin, Gripex), ponieważ mogą one prowadzić do skurczu oskrzeli. Podobne ryzyko może wiązać się ze stosowaniem większości leków wykrztuśnych, takich jak acetylocysteina (np. ACC), bromheksyna (np. Flegamina) czy ambroksol (np. Mucosolvan, Deflegmin) [1,10-14].

Potas jest bardzo ważnym pierwiastkiem, koniecznym do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego, mięśni i serca. Potas do organizmu jest dostarczany wraz z pożywieniem i pokarmami, a jego prawidłowe stężenie we krwi jest regulowane przez nerki. Prawidłowe stężenie potasu we krwi powinno znajdować się w zakresie 3,5–5,5 mmol/l. O  łagodnej hiperkaliemia można mówić przy stężeniu potasu 5,6–6,5 mmol/l, 6,6–7,5 mmol/l oznacza umiarkowaną hiperkaliemię, a ciężka to stężenie potasu powyżej 7,5 mmol/l [1].

Co powoduje nadmiar potasu?

• upośledzone wydalanie potasu przez nerki z moczem np. w przebiegu uszkodzenia nerek, niedoczynności nadnerczy lub w sytuacji stosowania leków, które zmniejszają wydalanie potasu przez nerki, takich jak inhibitory konwertazy angiotensyny np. enalapryl czy kaptopryl, blokery receptora angiotensynowego np. losartan czy walsartan, diuretyki oszczędzające potas, takie jak np. spironolakton czy amiloryd, niesteroidowe leki przeciwzapalne np. diklofenak czy ibuprofen, leki immunosupresyjne np. cyklosporyna i leki przeciwdrobnoustrojowe np. ketokonazol;
• zbyt duża podaż potasu z pokarmu lub suplementów diety, ale połączona z niewydolnością nerek lub przyjmowaniem leków, które hamują wydalanie potasu z moczem;
• może być spowodowany uwolnieniem dużych ilości potasu z komórek, chociażby w przypadku rozpadu guza nowotworowego, hemolizy, rozpadu dużych krwiaków czy kwasicy cukrzycowej lub metabolicznej [2].

Jakie są objawy hiperkaliemii?

Objawy hiperkaliemii najczęściej dają o sobie znać, gdy stężenie potasu we krwi zaczyna się szybko zwiększać. Z reguły łagodna hiperkaliemia przebiega bezobjawowo. Najczęściej występującymi objawami są:

• osłabienie mięśni, które może objawiać się nawet problemami ze wstawaniem z pozycji siedzącej czy wchodzeniem po schodach;
• porażeniem mięśni, szczególnie w kończynach dolnych;
• osłabieniem organizmu i szybkim męczeniem się (osłabione mięśnie oddechowe);
• duszności;
• bradykardia (wolne tętno);
• zdezorientowanie;
• mrowienie;
• w skrajnych przypadkach zatrzymanie pracy serca i nagłego zgonu [1,2].

Jak wygląda leczenie niewielkiego nadmiaru potasu?

Najważniejsze w leczeniu hiperkaliemii jest usunięcie przyczyny jej wystąpienia. Oprócz znalezienia i wyeliminowania przyczyny podaży zbyt dużej ilości potasu ważne jest również usunięcie jego nadmiaru, który stanowi zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta. W przypadkach łagodnej hiperkaliemii lekarz z reguły zmienia leki lub ich dawkowanie, jeśli to one spowodowały jej wystąpienie oraz zaleca unikanie produktów spożywczych bogatych w potas, takich jak ziemniaki, pomidory, owoce itd. Nie podaje się również płynów dożylnych zawierających potas ani leków zawierających potas [2,3].

Zaawansowana hiperkaliemia — jak wygląda leczenie?

• gdy w przebiegu hiperkaliemii stwierdza się zmiany w EKG lub stanowi zagrożenie dla pacjenta, konieczna jest hospitalizacja;
• usunąć potas z organizmu można przy pomocy żywic jonowymiennych podawanych doustnie lub doodbytniczo;
• u pacjentów z groźnymi uszkodzeniami nerek najskuteczniejszą metodą usunięcia potasu z organizmu są dializy, najczęściej stosuje się hemodializę;
• stosuje się również leki wymienione w kolejnym akapicie;
• podczas leczenia regularnie kontroluje się stężenie potasu we krwi, aby ocenić skuteczność leczenia i odpowiednio go pokierować [2,3].

Jakie leki stosować na obniżenie potasu?

• w nagłych przypadkach stosuje się dożylny wlew glukozy i insuliny, dzięki czemu potas z krwi zostaje przetransportowany do komórek, co, mimo że nie prowadzi do zmniejszenia jego ilości w organizmie, zmniejsza ryzyko zatrzymania akcji serca;
• salbutamol podawany w nebulizacji np. Aspulmo czy Ventolin ma działanie zbliżone do wlewu glukozy, czy insuliny, transportując nadmiar potasu z krwi do komórek;
• wapń podawany w formie dożylnej np. Calcium chloratum WZF 10% nie zmniejsza stężenia potasu we krwi, ale chroni serce i znacznie zmniejsza ryzyko jego zatrzymania;
• przydatne są leki moczopędne zwiększające wydalanie potasu z moczem jak, chociażby furosemid (np. Furosemidum Polpharma czy Furosemidum Polfarmex) lub torasemid (np. Diuver czy Toramide) [2,3].

Podsumowanie

Hiperkaliemia najczęściej jest spowodowana zaburzeniami czynności nerek lub stosowaniem leków. W większości przypadków, gdy nerki pracują prawidłowo. Hiperkaliemia, jeśli występuje, to nie daje żadnych objawów i nie wymaga hospitalizacji. Jednak w przypadku, gdy jest zaawansowana i można zauważyć zmiany w odczycie EKG, to może stanowić nawet stan zagrożenia życia i wymaga hospitalizacji. Leczenie polega na eliminacji jej przyczyny oraz zmniejszenia podaży potasu. Jako leki sprawdzają się m.in. leki moczopędne czy salbutamol w postaci wziewów. Stosowane są również wlewy dożylne glukozy, insuliny lub zawierające jony wapnia. W każdym przypadku, jeżeli występuje podejrzenie hiperkaliemii, warto zbadać poziom potasu we krwi i udać się do lekarza.

Do przyczyn problemów z oddychaniem i duszności można zaliczyć między innymi:

• choroba niedokrwienna mięśnia sercowego;
• ból w klatce piersiowej w wyniku zawału mięśnia sercowego;
• nagły, silny stres lub emocje;
• astma oskrzelowa (napad);
• uraz klatki piersiowej (po upadku, uderzeniu w klatkę piersiową);
• uszkodzenie narządu oddechowego (jamy nosowej) i trudność z oddychaniem.

Co robić w przypadku duszności?

W przypadku urazu, upadku należy osobie poszkodowanej udrożnić drogi oddechowe. Gdy osoba jest nieprzytomna, należy położyć ją na płaskiej powierzchni, odgiąć do tyłu głowę, sprawdzić, czy w jamie ustnej nie ma ciała obcego, jeśli jest postarać się je wyjąć. Osobę przytomną należy ułożyć w pozycji bezpiecznej bocznej. W obu przypadkach sprawdzić, czy osoba samodzielnie oddycha. Należy kontrolować jej oddech i nie zostawiać bez nadzoru.

W przypadku nagłego stresu, silnych emocji, w przypadku osoby stojącej należy ją bezpiecznie posadzić i starać się  uspokoić. Jeśli chce, można podać szklankę wody. Nie pozostawiać osoby z dusznością bez opieki.

W przypadku pacjentów chorych na astmę oskrzelową lub przewlekłą obturacyjną chorobę płuc reagujących emocjonalnie na różne czynniki, duże znaczenie może mieć stosowanie technik oddechowych i relaksacyjnych. Niekiedy chorzy mogą potrzebować pomocy psychologicznej czy psychiatrycznej. W przypadku pacjentów w wieku podeszłym (zagrożenie demencją czy pogorszenie funkcji poznawczych) istotne może okazać się właściwe stosowanie inhalatorów i upewnienie się, czy pacjent rzeczywiście przyjmuje dawkę leku.

Jakie są leki na duszności na receptę?

W zależności od przyczyny duszności, można zastosować różne leki dostępne na receptę. Poniżej przedstawiamy leki na duszność wywołaną chorobą niedokrwienną serca oraz wywołaną astmą oskrzelową.

Duszność wywołana chorobą niedokrwienną serca

Leki stosowane  w chorobie niedokrwiennej mięśnia sercowego, które zmniejszają objawy duszności oraz zmniejszają ryzyko jej wystąpienia, należą do grup: azotanów, Beta blokerów, blokerów kanałów wapniowych.

Nitrogliceryna należącą do azotanów krótkodziałających znosi ból dławicowy oraz duszność i ucisk w klatce piersiowej. Poza zniesieniem tych efektów nie ma działania poprawiającego rokowanie u pacjenta z zawałem mięśnia sercowego oraz nie chroni przed kolejnymi incydentami sercowymi. Występuje ona w formie aerozolu pod nazwą Nitromint oraz w tabletkach, a także maści. Lek należy stosować w przypadku duszności czy bólu w klatce piersiowej, ale także przed planowanym wysiłkiem fizycznym.

Beta-blokery, czyli leki blokujące receptory Beta w sercu zapobiegają dławicy i zwiększają tolerancję wysiłku. Dąży się do stosowania maksymalnych dawek leku, aby serce w spoczynku miało rytm w zakresie 55-60 uderzeń na minutę.  Stosując Beta blokery, należy pamiętać o regularnym zażywaniu. Nie można ich stosować przy bradykardii, blokach przewodnictwa oraz w niedociśnieniu.  Ostrożnie powinni je stosować pacjenci z cukrzycą (beta-blokery maskują objawy hipoglikemii) oraz  pacjenci z astmą oskrzelową (niektóre mogą nasilać skurcz mięśni gładkich oskrzeli).

Blokery kanału wapniowego leki te stosuje się w przebiegu choroby niedokrwiennej mięśnia sercowego. Nie powinno się ich łączyć z Beta blokerami- nasila się bowiem bradykardia (zmniejszenie rytmu pracy serca). Przeciwwskazaniem jest również współistniejąca niewydolność mięśnia sercowego i niedociśnienie, a także bloki przewodnictwa.

Innym lekiem stosowanym w chorobie niedokrwiennej mięśnia sercowego jest iwabradyna. Zwalnia ona czynność serca, działając na węzeł zatokowy. Najczęściej zalecana w przypadku nietolerancji azotanów, Beta blokerów i blokerów kanału wapniowego lub przeciwwskazań do ich stosowania.

Molsydomina wykazuje słabsze działanie przeciwdławicowe. Stosuje się ją w celu zmniejszenia objawów dławicowych i zwiększenia tolerancji na  wysiłek. W przypadku niewydolności nerek i wątroby dawkę należy ustalić indywidualnie dla pacjenta. Istotne jest zażywanie leku niezależnie od posiłku.

Duszność wywołana napadem astmy oskrzelowej

Astma oskrzelowa jest chorobą charakteryzującą się przewlekłym zapaleniem dróg oddechowych. Jej objawami jest: świszczący oddech, duszność (głównie wydechowa), ściskanie w klatce piersiowej, kaszel.  W przebiegu astmy oskrzelowej stosuje się leki zapobiegające napadom astmy (sterydy oraz B2 mimetyki długodziałające, czyli leki rozkurczające oskrzela). W przypadku przerwania napadu duszności chory ma możliwość zastosowania leków:

• B2 mimetyki krótko działające SABA (fenoterol, salbutamol): Berotec N, Ventolin;
• B2 mimetyki długodziałające LABA (formoterol, salmeterol): Foradil, Oxis Turbuhaler, Serevent;
• Preparaty złożone (glikokortykosteroidy wziewne z SABA lub LABA)
  • formoterol plus budezonid (Bufomix Easyhaler);
  • salmeterol plus flutikazon (Comboterol, Seretide);
  • formoterol plus beklometazon ((Fostex);
• Leki przeciwcholinergiczne krótkodziałające SAMA (ipratropium) oraz długodziałające (LAMA) tiotropium.

Celem leczenia astmy oskrzelowej jest remisja napadów astmy, utrzymanie i kontrola objawów i normalna aktywność życiowa pacjenta (podejmowanie wysiłku fizycznego, funkcjonowanie w zmiennych warunkach atmosferycznych). Duże znaczenie ma dla chorego poznanie stosowanych leków i umiejętność posługiwania się inhalatorem.

Jakie są leki na duszności bez recepty?

Leki uspokajające mogą pomóc w łagodzeniu objawów niepokoju i duszności. Zawierają one głównie:

• Ekstrakty ziołowe z melisy, waleriany czy passiflory – mają działanie zmniejszające napięcie nerwowe i łagodzące stany niepokoju.
• Kwas izowalerianowy i mentol. Pierwszy składnik działa uspokajająco i nasennie a mentol pobudza receptory czucia zimna i działa odświeżająco, co może dawać uczucie pogłębienia oddechu w przypadku duszności.

Duszność w przebiegu chorób układu krążenia i oddechowego pogłębić może palenie tytoniu. Ważna jest edukacja chorego w kwestii rzucenia nałogu i profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych. Dostępnych jest wiele postaci leku przeznaczonych do walki z nałogiem. Plastry, gumy czy tabletki zawierające nikotynę to jeden z wyborów. Podczas zlecania preparatów nikotyny należy pamiętać o przeciwwskazaniach i środkach ostrożności. Nadciśnienie tętnicze czy niekontrolowana cukrzyca wymagają ostrożności w stosowaniu tych preparatów oraz konsultacji lekarskich. Wsparciem dla pacjenta walczącego z nałogiem tytoniowym może okazać się rozmowa z farmaceutą i wiedza osób z najbliższego otoczenia. Preparaty: Nicorette Coolmint minitabletki, Nicorette spray, Niquitin plastry.

Otyłość jest przyczyną  chorób sercowo-naczyniowych oraz pogarsza rokowania pacjentów z astmą oskrzelową. Ma bowiem ona wpływ na rozwój wielu chorób w tym niewydolności mięśnia sercowego, nadciśnienia tętniczego. Pogarsza rokowanie chorych w przebiegu astmy oskrzelowej. Otyłość i zwężenie dróg oddechowych nasila problemy z dusznością. Zdrowy tryb życia, unikanie tłustych i bogatych w cukry proste posiłków ma duże znaczenie w zmniejszaniu ryzyka duszności w przebiegu tych chorób.

Podsumowanie

Duszność jest objawem, który musi być zdiagnozowany i leczony. W przebiegu astmy oskrzelowej ważna jest ilość epizodów duszności, aby określić stopień opanowania choroby.  Dobrze kontrolowana astma pozwala na normalne funkcjonowanie chorego oraz podejmowanie wysiłku fizycznego bez towarzyszącej duszności.

Profilaktyka odgrywa bardzo ważną rolę w zapobieganiu chorobom układu sercowo-naczyniowego i oddechowego. Istotna jest dbałość o zdrowie, regularne wizyty kontrolne i badania diagnostyczne, a także zdrowa dieta i regularny wysiłek fizyczny. Ważne są szczepienia ochronne przeciw chorobom zakaźnym (wirus Sars-Cov-2 i wirus grypy), które zmniejszają ryzyko zachorowania i łagodzą przebieg tych chorób. Systematyczne zażywanie leków i szeroko rozumiana profilaktyka zdrowotna pozwala wydłużyć życie w przebiegu chorób cywilizacyjnych, które często objawiają się dusznością. Wyeliminowanie duszności pozwala zaś w pełni funkcjonować i czuć się dobrze.

Glikozydy nasercowe to organiczne związki, które składają się z dwóch części, aglikonowej i sacharydowej. Omawiane glikozydy nasercowe zwane są również kardenolidami, a nazwą powszechnie stosowaną są glikozydy naparstnicy. Należą one do jednych z najczęściej używanych w lecznictwie glikozydów. Jednocześnie trzeba pamiętać, że zawierają je wyciągi z niektórych roślin, które były w przeszłości stosowane jako trucizny. Kumulują się w organizmie, a nawet ich mała dawka może być niebezpieczna, w szczególności dla osób starszych czy dzieci.

Ze względów bezpieczeństwa oraz wprowadzeniem do lecznictwa nowszych i bezpieczniejszych leków, glikozydy nasercowe straciły obecnie na znaczeniu. Są oczywiście dalej wykorzystywane, ale częściej w połączeniu z innymi lekami niż jako monoterapia. Co ciekawe, w recepturze aptecznej dalej często wykorzystuje się nalewkę z konwalii majowej.

Rośliny z glikozydami nasercowymi to m.in.:

• naparstnica purpurowa (łac. Digitalis purpurea), glikozydy znajdują się przede wszystkim w liściach, a głównym glikozydem nasercowym jest digitoksyna (dobrze się wchłania i kumuluje w organizmie, działa przez długi czas);
• naparstnica wełnista (łac. Digitalis lanata), surowcem farmaceutycznym jest liść, a najważniejszym glikozydem jest digoksyna (dobrze się wchłania i tylko nieznaczne kumuluje w organizmie, przez co jest najczęściej wykorzystywanym glikozydem nasercowym w lecznictwie);
• cebula morska (łac. Urginea maritima) zawiera proscylarydynę A (dobrze się wchłania i nieznacznie kumuluje);
• miłek wiosenny (łac. Adonis vernalis), surowcem jest ziele, a najważniejszymi glikozydami są adonitoksyna (słabo się wchłania i nie kumuluje w organizmie) i cymaryna;
• konwalia majowa (łac. Convallaria majalis), jako surowiec używa się ziela, a głównym glikozydem nasercowym jest konwalatoksyna (ma szybkie i silne działanie, kumuluje się tylko nieznacznie);
• strofant wdzięczny (łac. Strophantus gratus), surowcem są nasiona, a głównym składnikiem czynnym działającym jest strofantyna;
• ciemiernik (łac. Helleborus niger), w lecznictwie wykorzystywane jest kłącze, a najważniejsze glikozydy to hellebrygenina (wykazuje silne działanie, dodatkowo kumuluje się w organizmie i może powodować wiele potencjalnych działań niepożądanych) i helleboreina;
• oleander pospolity (łac. Nerium oleander), stosuje się jego liść, a najważniejszym  glikozydem jest oleandryna (działa silniej od digitoksyny i mniej się od niej kumuluje);
• strofant wdzięczny (łac. Strophanthus gratus), surowcem farmaceutycznym są nasiona, a głównym składnikiem strofantyna (ma natychmiastowy, silny i krótko działający efekt) [1,2].

Jak działają glikozydy nasercowe?

Glikozydy nasercowe działają na serce. To bardzo silne związki. Nazwy leków z glikozydami nasercowymi przedstawimy później, a teraz omówimy ich działanie. Należy pamiętać, że są to głównie leki dostępne na receptę (pomijając krople nasercowe, ale tam znajdują się jedynie nalewki z roślin zawierających te składniki, dlatego są bezpieczne bez recepty). Oto właściwości tych związków, o których należy pamiętać:

• ograniczają aktywność pompy sodowo-potasowej w komórkach mięśnia sercowego, wskutek zwiększenia wewnątrzkomórkowego stężenia sodu i wapnia,  co powoduje wzrost siły skurczów mięśnia sercowego (dodatni efekt inotropowy);
• zwiększają próg pobudliwości kardiomiocytów (dodatni efekt batmotropowy);
• hamują aktywność węzłów zatokowo-przedsionkowego i przedsionkowo-komorowego poprzez wzrost napięcia nerwu błędnego, co prowadzi do zwolnienia pracy serca (spadek częstotliwości skurczów serca, chronotropowe ujemne);
• zmniejsza szybkość przewodnictwa impulsu nerwowego w sercu (dromotropowe ujemne) [1,3].

Kiedy można stosować glikozydy nasercowe?

Wskazania do stosowania glikozydów, np. glikozydów naparstnicy są szerokie. Dotyczą one poważnych schorzeń serca. Glikozydy są silnie działającymi lekami, które należy stosować zawsze zgodnie ze wskazaniami lekarskimi, gdyż łatwo je przedawkować. Oto ogólne zalecenia do stosowania tych leków:

• migotanie przedsionków;
• terapia niewydolności krążenia pochodzenia sercowego;
• tachykardia nadkomorowa;
• blok przedsionkowo-komorowy;
• częstoskurcz nadkomorowy;
• napadowa tachykardia nadkomorowa;
• ostra niewydolność serca (stosowano wycofaną z Polski strofantynę) [1,2].

Kiedy nie stosować glikozydów nasercowych?

Z drugiej strony istnieje też szereg przeciwwskazań do stosowania związków glikozydowych. Przeciwwskazaniami do ich stosowania są m.in.:

• arytmia;
• hipokaliemia;
• kardiomiopatia;
• ciężka niewydolność nerek;
• wczesne stadium zawału mięśnia sercowego;
• ciężka niewydolność nerek;
• tętniaki;
• zmiany miażdżycowe;
• kiła;
• częściowy blok serca [1,3].

Uważaj na interakcje z innymi substancjami

Dodatkowo należy uważać na interakcje glikozydów nasercowych z innymi lekami, a są to m.in.:

• ziele dziurawca, które obniża skuteczność działania glikozydów nasercowych;
• glicyryzyna zawarta w lukrecji, gdyż zwiększa wydalanie potasu, co znacznie zwiększa działanie digoksyny na mięsień sercowy i może prowadzić nawet do śmiertelnego zwolnienia akcji serca;
• digoksyna w połączeniu z preparatami wapnia może doprowadzić do arytmii;
• część antybiotyków takich jak np. tetracykliny czy erytromycyna, leki arytmiczne takie jak np. propafenon czy flekainid, niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak np. indometacyna, zwiększają poziom kardenolidu we krwi;
• błonnik zawarty w niektórych preparatach na odchudzanie czy pożywieniu znacznie ogranicza wchłanianie digoksyny, co obniża jej aktywność terapeutyczną;
• inhibitory pompy protonowej, takie jak np. pantoprazol hamują aktywność glikozydów nasercowych;
• sympatykomimetyki, takie jak np. salbutamol mogą wywołać zaburzenia rytmu serca poprzez aktywację węzła przedsionkowo-komorowego [1,3].

Przedawkowanie glikozydów nasercowych – co robić?

Zatrucie glikozydami nasercowymi, takimi jak glikozydy naparstnicy, może objawiać się nudnościami, wymiotami, bólem brzucha często połączonym z biegunką, a także zaburzeniami widzenia kolorów oraz rytmu serca. U pacjenta mogą wystąpić także splątanie i zaburzenia świadomości. W przypadku przedawkowania należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem, gdyż leczenie często wymaga hospitalizacji. W takich sytuacjach stosuje się kroplówki uzupełniające niedobory jonów magnezu i potasu, środki przeczyszczające oraz węgiel aktywowany. W przypadku bradykardii (zbyt wolnej czynności serca) stosuje się atropinę, a w ciężkich przypadkach konieczne może być czasowe wszczepienie rozrusznika serca. W sytuacjach krytycznych można zastosować swoiste przeciwciała, które wiążą w osoczu toksyczne kardenolidy. Warto pamiętać, że krople nasercowe oraz inne leki z grupy glikozydów nasercowych wymagają ścisłego przestrzegania zaleceń lekarza ze względu na możliwość wystąpienia skutków ubocznych [1].

Nazwy leków z glikozydami nasercowymi dostępnymi w aptece

Glikozydy naparstnicy są zdecydowanie najczęściej wykorzystywanymi w lecznictwie kardenolidami. Dotyczy to w szczególności obecnej w naparstnicy wełnistej digoksyny. Jest ona stosowana w leczeniu migotania przedsionków czy w zwalczaniu nasilających się objawów ciężkiej niewydolności serca jako lek pomocniczy. Digoksyna jako lek na receptę znajduje się m.in. w takich preparatach jak Digoxin Teva, Digoxin WZF czy Digoxin. Z kolei metylodigoksyna jest dostępna na receptę m.in. jako preparat Bemecor.

Nazwy leków bez recepty z glikozydami nasercowymi

Bez recepty można nabyć z kolei glikozydy obecne w konwalii majowej np. krople Cardiol C, które zawierają nalewki z liścia konwalii, owocu i kwiatostanu głogu i korzenia waleriany oraz ekstrakt z nasion cola. Podobny skład, ale z wyłączeniem ekstraktu z nasiona cola, mają popularne krople nasercowe. Wyciągu suchy z ziela konwalii pod postacią tabletek można nabyć w aptece bez recepty jako np. Convafort. Nalewkę z konwalii majowej wykorzystuje się również szeroko w recepturze aptecznej jako dodatek do mieszanek. Również nalewkę z miłka wiosennego można spotkać jako składnik mieszanek przygotowywanych jako leki recepturowe w aptece.

Cardiol C, krople

O produkcie

• nie należy stosować kropli, jeśli pacjent ma uczulenie na substancje czynne lub którykolwiek z pozostałych składników tego leku i u dzieci poniżej 12 lat;
• produkt leczniczy może wchodzić w interakcje z glikozydami nasercowymi;
• nie powinno się przyjmować preparatu przez kobiety w ciąży lub karmiące piersią bez konsultacji z lekarzem;
• kierowcy nie powinni zażywać preparatu mniej niż godzinę przed podróżą.

Krople nasercowe, krople

O produkcie

• nie należy przyjmować preparatu w przypadku nadwrażliwości na którykolwiek ze składników leku, u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat i w przypadku osób cierpiących na chorobę alkoholową, padaczkę lub schorzenia wątroby;
• preparat może powodować działania niepożądane, takie jak m.in. nudności czy skurczowe bóle brzucha;
• lek może wchodzić w interakcje z syntetycznymi lekami uspokajającymi;
• nie jest zalecane stosowanie produktu leczniczego w okresie ciąży i karmienia piersią oraz poniżej 18 roku życia.

Convafort, tabletki drażowane

O produkcie

• lek dostępny bez recepty;
• zawiera wyciąg suchy z ziela konwalii;
• preparat standaryzowany;
• zawiera laktozę;
• do stosowania od 12. roku życia;
• zaleca się przyjmowanie tabletek do 15. minut przed posiłkiem;
• preparat tradycyjnie stosowany w początkowych etapach niewydolności serca;
• nie stosować w okresie ciąży i karmienia piersią.

Podsumowanie

Glikozydy nasercowe, znane również jako glikozydy naparstnicy, to związki organiczne wykorzystywane w leczeniu poważnych schorzeń serca, takich jak migotanie przedsionków czy niewydolność krążenia. Ich działanie polega na zwiększaniu siły skurczu mięśnia sercowego, spowolnieniu rytmu serca oraz ograniczaniu przewodzenia impulsów nerwowych. Chociaż są skuteczne, stosowanie ich wymaga ostrożności, ponieważ mogą powodować działania niepożądane, szczególnie u osób starszych i dzieci. Popularne nazwy leków z glikozydami nasercowymi to Digoxin Teva czy Bemecor, a bez recepty dostępne są preparaty z glikozydami roślinnymi, takie jak krople Cardiol C czy Convafort. Warto pamiętać, że krople nasercowe i inne produkty tego typu powinny być stosowane zgodnie z zaleceniami, aby uniknąć potencjalnie groźnych skutków ubocznych.

Inhalator typu pMDI zawiera zbiornik, w którym lek rozproszony jest w gazie nośnikowym. Zbiornik jest pod ciśnieniem [2].

fot. Shutterstock

Jak poprawnie wykonać wziew?

W celu aplikacji leku należy wykonać następujące kroki:

1. Zdjąć nasadkę znajdującą się na ustniku.
2. Wstrząsnąć inhalatorem.
3. Następnie wziąć głęboki wydech.
4. Umieścić ustnik w ustach.
5. Rozpocząć powolny wdech i nacisnąć mocno pojemnik z aerozolem w miejscu wskazanym na rysunku w celu uwolnienia dawki leku.
6. Kontynuować powolny wdech.

Wstrzymać powietrze na kilka sekund i wykonać wydech. Najważniejsze w prawidłowej aplikacji leku jest zsynchronizowanie wdechu z uwolnieniem dawki leku. Musi to być przeprowadzone dokładnie w tym samym momencie.

fot. Shutterstock

Aby zwiększyć skuteczność podania leków, można zastosować spejser. Jest to tuba, którą dołącza się do ustnika. Dzięki niej podanie leku jest łatwiejsze. Koszt spejsera waha się między 40-70 zł.

Ważne! Przy zastosowaniu wziewu zawierającego steryd należy przepłukać jamę ustną, żeby nie rozwinęła się grzybica jamy ustnej [1,2].

Przegląd preparatów 

W przemyśle farmaceutycznym wykorzystuje się inhalatory ciśnieniowe pMDI w leczeniu objawów POChP oraz astmy.

Zawierają one następujące substancje:

• ipratropium — pochodna atropiny, lek silnie rozszerzający oskrzela. Działa krótkotrwale (do 6 godzin). Blokuje receptory muskarynowe M3, które znajdują się w układzie oddechowym. Powoduje rozkurcz mięśni gładkich i poprawę wentylacji płuc. Znajduje zastosowanie w duszności związanej z astmą, POChP oraz dusznościach u alergików.

Leki zawierające ipratropium dozowane za pomocą inhalatora ciśnieniowego pMDI: Atrodil, Atrovent N [2];

• ipratropium + fenoterol — aby zwiększyć skuteczność działania ipratropium, stosujemy go w połączeniu z β-mimetykiem, którym jest fenoterol. Mechanizm działania opiera się o aktywację receptorów β w drogach oddechowych, co powoduje rozkurcz oskrzeli. Efekt terapeutyczny następuje już kilka minut po aplikacji. Połączenie tych dwóch substancji zapewnia szybszy i mocniejszy efekt rozkurczu oskrzeli.

Przykłady leków: Berodual N [3];

• salbutamol i salmeterol — mechanizm działania jest taki sam jak w przypadku fenoterolu. Stosujemy w napadach duszności.

Przykłady leków: salbutamol: Ventolin, Aspulmo; salmeterol: Serevent [4,5];

• cyklezonid — kortykosteroid, który w płucach przekształca się do czynnego metabolitu i działa przeciwzapalnie. Znalazł zastosowanie w leczeniu przewlekłej astmy oskrzelowej.

Przykłady leków: Alvesco [6];

• flutykazon — kortykosteroid działający przeciwzapalnie. Powoduje zmniejszenie obrzęku w drogach oddechowych. Łagodzi przebieg astmy i POChP.

Przykłady leków: Flixotide [7].

Zalety inhalatorów ciśnieniowych pMDI:

• są małe, dzięki czemu zawsze można mieć je przy sobie;
• łatwe w użyciu, jeśli się prawidłowo stosuje;
• efekt terapeutyczny już po 1 dawce;
• tanie.

Wady inhalatorów ciśnieniowych pMDI:

• • spora część pacjentów zwłaszcza w podeszłym wieku nie potrafi poprawnie wykonać wziewu, przez co efektywność terapii spada;
  • konieczność synchronizacji oddechu i podania wziewu;
  • są nieprzeźroczyste, nie widać kiedy się kończą;
  • po wykorzystaniu wszystkich dawek leku nadal może uwalniać się aerozol nośnikowy bez substancji czynnej.

Astma to choroba przewlekła, dlatego istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że pacjent będzie cierpiał również na inne schorzenia. Zwiększa to ilość przyjmowanych leków, a co za tym idzie możliwość wystąpienia interakcji lekowych. Poniżej znajduje się opis najczęstszych interakcji lekowych oraz innych aspektów, o których należy pamiętać podczas farmakoterapii.

Wziewne leki na astmę — w jakie wchodzą interakcje?

Najczęściej stosowanym połączeniem w leczeniu astmy i jest budezonid i formoterol. Występuje ono pod następującymi nazwami handlowymi: Airbufo Forspiro, Bufomix Easyhaler, DuoResp Spiromax, Symbicort, Symbicort Turbuhaler. W jakie interakcje może wchodzić takie połączenie lekowe?

Leki przeciwgrzybiczne i antybiotyki makrolidowe

Poważna interakcja pojawia się podczas stosowania leków na astmę z lekami przeciwgrzybiczymi (np. ketokonazol, itrakonazol, worykonazol) lub antybiotykami makrolidowymi (klarytromycyna). Jednoczesne przyjmowanie wspomnianych substancji chemicznych doprowadza do znacznego zwiększenia stężenia budezonidu w osoczu. W efekcie po standardowej aplikacji leku w organizmie pozostaje większa ilość budezonidu przez dłuższy czas niż w klasycznej terapii. Może to prowadzić do zwiększenia działań niepożądanych [1].

Co zrobić, jeśli wspomniane połączenie jest wymagane? Po pierwsze należy poinformować lekarza prowadzącego o konieczności terapii. Być może uda się zmienić leki na preparaty z innych grup, które nie będą niosły takich komplikacji. Jeśli nie jest to możliwe, to najlepiej rozdzielić czasowo przyjmowane preparaty.

ß-blokery

Kolejna poważna interakcja podczas leczenia astmy zachodzi pomiędzy ß-blokerami a formoterolem. ß-blokery to często stosowane leki w chorobach kardiologicznych, np. w celu obniżenia ciśnienia tętniczego krwi lub zmniejszenia częstości akcji serca. Są to takie substancje, jak np. metoprolol (Beto ZK, Betaloc ZOK), bisoprolol (Bibloc, Bisocard) lub nebiwolol (Ebivol, Nebicard, Nebilet). Interakcja może zachodzić nawet w przypadku podawania tych substancji do worka spojówkowego w formie kropli ocznych podczas farmakoterapii jaskry! W tym przypadku może dojść do osłabienia działania formoterolu lub nawet zwężenia oskrzeli i pogorszenia stanu pacjenta [1].

Inhibitory monoaminooksydazy (MAO)

Inhibitory monoaminooksydazy, to np. selegilina lub moklobemid. Wykorzystuje się je do leczenia Choroby Parkinsona. Jednoczesna terapia z formoterolem zwiększa ryzyko zaburzeń kardiologicznych, tj. wzrost ciśnienia tętniczego krwi, palpitacja serca bądź ból w klatce piersiowej [1].

Inne ß2-mimetyki

Jeśli stosujemy jeden lek rozszerzający oskrzela w farmakoterapii astmy to łączenie go z innym, podobnie działającym jest złym rozwiązaniem. Dochodzi wtedy do działania addytywnego, co wiąże się ze zwiększeniem intensywności efektu, jednak w tym przypadku jest to niepożądane. Dlatego, jeśli stosujesz, któryś z leków zawierający poniższe substancje lecznicze:

• SABA (krótkodziałające ß2-mimetyki):
  • fenoterol,
  • salbutamol,
  • prokaterol,
  • lewosalbutamol,
• LABA:
  • formoterol,
  • salmeterol,
  • bambuterol,

to nie używaj ich jednocześnie. Wyjątkiem od tej reguły jest alternatywna forma kontrola astmy, gdzie pacjent może przewlekle stosować, np. Symbicort Turbuhaler, a doraźnie wziewny SABA natomiast powinno to zostać uzgodnione z lekarzem prowadzącym [1-2].

Leki na zaburzenia rytmu serca

Następne leki należą do różnych grup i stosowanych są w odmiennych sytuacjach klinicznych, jednak zwiększają ryzyko zaburzeń rytmu serca. Wspomniane leki to:

• chinidyna,
• dyzopiramid,
• prokainamid,
• terfenadyna,
• Trójpierścieniowe Leki Przeciwdepresyjne (TLPD, np. amitryptylina – Amitriptylinum VP lub doksepina (Doxepin Teva).

Interakcja dotyczy formoterolu [1].

Podobnych interakcji możemy spodziewać się przy stosowaniu innych połączeń wziewnego glikokortykosteroidu z LABA, w lekach takich jak: Asaris lub Salmex [1].

Czy interakcje to jedyna rzecz, o jakiej trzeba pamiętać?

Interakcje to ważna rzecz, aby efekty terapii były prawidłowe, jednak musimy pamiętać także o innych kwestiach związanych z przyjmowaniem leków.

Po pierwsze, jeśli stosujesz wziewny glikokortykosteroid, to po każdej inhalacji powinieneś dokładnie wypłukać jamę ustną wodą, a najlepiej umyć zęby. Innym rozwiązaniem może być stosowanie komór inhalacyjnych. Wziewne glikokortykosteroidy są bezpiecznymi lekami i dają mało działań niepożądanych (szczególnie ogólnosystemowych), ale nieprawidłowa technika inhalacji może wiązać się z wystąpieniem kandydozy jamy ustnej, chrypką, utrudnionym przełykaniem lub dysfonią [3-4].

Po drugie, jeśli wziewne glikokortykosteroidy stosowane są przez długi czas oraz w dużych dawkach, to może dojść do pojawienia się ogólnych działań niepożądanych, takich jak: osteoporoza, zaćma, jaskra [3-4].

Po trzecie, przyjmowanie długodziałających ß2-mimetyków w astmie może nasilić występowanie takich działań niepożądanych, jak: ból głowy, tachykardia, kołatanie serca, nasilona kurczliwość mięśni. Czasami może dojść również do pojawienia się hipokaliemii lub hiperglikemii. Podobne działania niepożądane obserwuje się niekiedy po przyjmowaniu krótkodziałających ß2-mimetyków, np. Ventolin. Jednak tutaj skutki uboczne pojawiają się krótko po rozpoczęciu terapii astmy i w miarę dalszego stosowania leku, dochodzi do wytworzenia tolerancji, która je redukuje [3, 5-6].

Po czwarte należy pamiętać o tym, że jednoczesne stosowanie wziewnego glikokortykosteroidu i LABA nie nasila działań niepożądanych, a wręcz przeciwnie – usprawnia terapię. [3].

Po piąte, stosowanie wziewnych LAMA w terapii astmy jest również całkiem bezpieczne. Najczęstsze zgłaszane działania niepożądane to ból głowy, chrypka, kaszel, uczucie suchości w jamie ustnej [3,7].

Po szóste niezbędna jest prawidłowa aplikacja leku. Substancje stosowane w leczeniu astmy występują w różnych inhalatorach, dlatego zawsze należy zapoznać się z prawidłową techniką użytkowania.

Kserostomia, czyli suchość błony śluzowej jamy ustnej jest schorzeniem dotykającym ok. 10% populacji [1]. Jej przyczyną mogą być zarówno błahe dolegliwości jak również poważne choroby. Wyróżniamy dwa rodzaje kserostomii:

• prawdziwą (Xerostomia vera) — charakteryzującą się ograniczeniem lub zahamowaniem wydzielania śliny przez ślinianki. Kserostomię prawdziwą możemy dodatkowo sklasyfikować typami. W typie I nie obserwujemy nieprawidłowości w obrębie błony śluzowej jamy ustnej. Natomiast typ II charakteryzuje się zanikiem błony śluzowej.
• rzekomą (Xerostomia spuria) — charakteryzuje ją subiektywne uczucie suchości w jamie ustnej przy zachowaniu prawidłowej pracy gruczołów ślinowych [2].

Co może być przyczyną suchości jamy ustnej?

Suchość w jamie ustnej stanowi powszechne zjawisko, którego przyczyną mogą być różne czynniki. Kserostomia może wystąpić zarówno z powodu czynników zewnętrznych (np. wysokiej temperatury otoczenia), niegroźnych dolegliwości, jak również poważnych chorób. Często związana jest z przyjmowanymi lekami, intensywnym wysiłkiem fizycznym oraz małą ilością spożywanych płynów. Utrzymująca się przez dłuższy okres suchość błony śluzowej jamy ustnej nie powinna być przez nas bagatelizowana, gdyż może być objawem choroby. Kserostomia jest często objawem chorób ogólnoustrojowych, takich jak m.in.: niewyrównana cukrzyca (poliuria), nadczynność tarczycy, kamica i stany zapalne ślinianek, mucowiscydoza, sarkoidoza, RZS, toczeń rumieniowaty, zespół Sjogrena, ostra niewydolność nerek [1-4]. 

Czynniki wpływające na powstanie kserostomii można podzielić na dwie grupy:

• systemowe, gdzie schorzenie to jest związane ze współwystępowaniem innej choroby, najczęściej o podłożu metabolicznym i endokrynologicznym (np.: cukrzyca), autoimmunologicznym (zespół Sjögrena — choroba Mikulicza-Radeckiego, RZS), zakaźnym (bakteryjna promienica bądź wirus HIV, CMV lub EBV) oraz ziarniniakowym (gruźlica, sarkoidoza);

• miejscowe, w których wyróżnia się przyjmowane przez pacjenta leki, przebytą <a href=”/tag/radioterapia-glowy-i-szyi/” title=”radioterapia głowy i szyi” class=”to-tag” data-termid=”31997″>radioterapię okolicy głowy i szyi oraz styl życia (palenie papierosów, picie alkoholu, częste spożywanie napojów z kofeiną, chrapanie, odwodnienie) [5,6].

Jakie leki wywołują suchość w ustach?

Występowanie kserostomii często stanowi konsekwencję działań niepożądanych leków. Na długiej liście substancji mogących wywołać suchość jamy ustnej możemy odnaleźć przedstawicieli różnych grup leków. Często są to substancje powszechnie wykorzystywane w terapii wielu schorzeń. Możemy zaliczyć do nich:

• leki przeciwdepresyjne:

–trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, np.: amitryptylina, doksepina

-selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, np.: escitalopram,  fluoksetyna, sertralina, paroksetyna

• leki przeciwhistaminowe: klemastyna, cetyryzyna, prometazyna, difenhydramina, chlorfeniramina, loratadyna, desloratadyna
• leki pobudzające układ współczulny: pseudoefedryna, tamsulozyna, ksylometazolina, doksazosyna
• β2-adrenomimetyki: salmeterol, salbutamol, fenoterol
• leki działające hipotensyjnie: klonidyna, enalapril, kaptopril, lisinopril, perindopril
• leki anksjolityczne, pochodne benzodiazepiny: diazepam, nitrazepam, oksazepam, alprazolam, temazepam
• diuretyki: hydrochlorotiazyd, furosemid
• leki antycholinergiczne: hioscyna, atropina
• opioidowe leki przeciwbólowe: morfina, metadon, kodeina, tramadol
• leki neuroleptyczne: chlorpromazyna, haloperidol, olanzapina, klozapina
• leki stosowane w chorobie Parkinsona: karbidopa, lewodopa
• niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ): naproxen, ibuprofen, piroxicam
• inne leki: izotretynoina, sibutramina, karbamazepina, nikotyna, amfetamina [1,2,4].

Kserostomia wywołana lekami, jak również będąca efektem leczenia z zastosowaniem chemioterapii jest stanem odwracalnym. Nieco inne konsekwencje niesie za sobą radioterapia. Na skutek radioterapii głowy oraz szyi może dojść do uszkodzenia ślinianek, co w następstwie prowadzi do suchości jamy ustnej. W zależności od zastosowanej siły promieniowania może być to proces odwracalny bądź może doprowadzić do wystąpienia stałej suchości jamy ustnej [1,2,4]. 

Jakie są objawy kserostomii?

Pacjenci z kserostomią mają przede wszystkim trudności w mówieniu oraz połykaniu i przeżuwaniu pokarmów, co wymusza u nich nawyk częstego popijania pożywienia. Skarżą się również na szereg innych objawów, tj.: ból i uczucie pieczenia w jamie ustnej, nieprzyjemny zapach z ust, suchość błony śluzowej policzków, zaburzenia smaku, stany zapalne na języku, spierzchnięte i popękane usta czy nawracające kandydozy jamy ustnej oraz próchnica, pomimo utrzymania dobrej higieny. W rezultacie kserostomia może prowadzić do znacznego pogorszenia jakości życia [5, 6]. 

Jak zwalczyć suchość w jamie ustnej? Leczenie kserostomii

Nieleczona kserostomia ma silny związek z pogarszającym się stanem zdrowia jamy ustnej. Dlatego tak ważnym jest odszukanie przyczyny powstałego problemu i opracowanie odpowiedniego planu leczenia, aby przywrócić prawidłowe nawilżenie błony śluzowej jamy ustnej.  

U osób, u których przyczyną odczucia suchości jamy ustnej są choroby gruczołów ślinowych (np.: zespół Sjögrena) stosuje się leki cholinergiczne (chlorowodorek pilokarpiny oraz cewimelinę) stymulujące receptory do sekrecji śliny. Wśród pacjentów onkologicznych poddawanych radioterapii okolicy głowy i szyi naciska się przede wszystkim na profilaktykę przez zastosowanie leków cytoprotekcyjnych, np.: amifostyny i uprzednie przeprowadzenie wszystkich niezbędnych zabiegów stomatologicznych, by usunąć z jamy ustnej potencjalne ogniska zakażenia. Natomiast jeśli kserostomia spowodowana jest przez stosujące przez pacjenta leki, można rozważyć modyfikację dawki lub zastosowanie alternatywnego leczenia [5, 7].

Leczenie kserostomii obejmuje zarówno wyrobienie odpowiednich nawyków w codziennym życiu jak również zastosowanie preparatów wspomagających łagodzenie dokuczliwych objawów. Do najważniejszych sposobów w radzeniu sobie z objawami suchości błony śluzowej jamy ustnej należy:

•  dbanie o odpowiednie nawodnienie organizmu oraz nawilżenie pomieszczeń, w których przebywamy,
•  stymulowanie gruczołów ślinowych do produkcji śliny (dotyczy to osób z zachowaną funkcją ślinianek). W tym celu można: zastosować bezcukrowe gumy do żucia, ssać cukierki, podawać kostki lodu do ssania, spożywać mrożone plasterki ananasa lub ogórka oraz tabletki z kwasem askorbinowym,
• unikanie twardych, chrupiących pokarmów,
• unikanie środków do higieny jamy ustnej wykazujących działanie podrażniające,
• stosowanie środków nawilżających błonę śluzową jamy ustnej (np. Kserostemin, Fiorda),
• dbanie o eliminację zakażeń grzybami i bakteriami, które prowadzą do owrzodzeń, kandydoz oraz próchnicy. W tym celu można wykorzystać preparaty takie jak np. Eludril, Corsodyl,
•  stosowanie środków stymulujących produkcję śliny (doustne podawanie pilokarpiny) [1,2,4].

Jaki leki stosować na suchość w jamie ustnej?

Aktualnie dostępne są preparaty sztucznej śliny w postaci roztworów elektrolitowych o składzie zbliżonym do naturalnej śliny, zawierające bufory węglanowe i fosforanowe. W składzie mogą również zawierać nawilżającą karboksymetylocelulozę lub żel aloesowy (Kserostemin), przeciwdrobnoustrojowe nanokoloidy srebra i miedzi (Solus Nano) czy łagodzący dekspantenol (MucoDry X). Występują w postaci aerozolu, który ułatwia dokładną aplikację preparatu na błonę śluzową jamy ustnej oraz w postaci powlekających płynów do płukania (Fomukal, Xerostom Mouthwash). Na rynku dostępne są również pastylki do ssania (naturalnie pobudzające wydzielanie śliny), które zawierają naturalne słodziki (np.: stewia) oraz fluor zapobiegający powstawaniu próchnicy (Xerostom Pastilles). [2]

7 głównych konsekwencji, nieleczonej kserostomii

Wystąpienie kserostomii niesie za sobą liczne uciążliwe następstwa. Na skutek suchości jamy ustnej może dojść do:

• zmian w odbiorze wrażeń smakowych lub utraty smaku,
• wystąpienia trudności w mówieniu oraz przełykaniu pokarmu,
• wystąpienia uczucia pieczenia języka,
• halitoza
• uszkodzeń mechanicznych w obrębie jamy ustnej,
• zakażeń bakteryjnych (głównie bakteriami z rodzaju Streptococcus),
• zakażeń grzybiczych,
• pojawienia się próchnicy [2].

Czym jest nebulizacja?

<a href=”https://leki.pl/poradnik/nebulizacja-i-11-rzeczy-ktore-musisz-wiedziec-o-nebulizatorach/”>Nebulizacja to inaczej sposób inhalacji (wziewnego podawania leku), który pozwala na dostarczenie drobnych cząsteczek substancji leczniczej bezpośrednio do dróg oddechowych chorego. Metoda ta pozwala na ograniczenie niekorzystnych skutków wynikających z ogólnoustrojowego działania terapeutyku (substancja lecznicza działa bezpośrednio w drogach oddechowych).

Jest to metoda, którą wykorzystuje się głównie u pacjentów cierpiących na schorzenia dróg oddechowych. Wobec tego, do jednostek chorobowych, które można leczyć z wykorzystaniem tej techniki, zaliczamy m.in. astmę, PoChP, mukowiscydozę, zapalenie oskrzeli, czy zapalenie płuc (czytaj również: Astma oskrzelowa – objawy i leczenie)

W procesie wykorzystywane są specjalne aparaty – nebulizatory, rozdrabniające cząsteczki leku (m.in. przy użyciu ultradźwięków) i przekształcające je w aerozol. Chory inhalując się rozdrobnionym lekiem, pobiera jego porcję, która trafia bezpośrednio do dróg oddechowych i wywiera miejscowe działanie lecznicze [1].

Zalety i wady nebulizacji

Leczenie inhalacyjne dostarcza substancję aktywną bezpośrednio do dróg oddechowych. Pozwala na stosowanie mniejszych dawek leków o mniejszym działaniu ogólnoustrojowym w porównaniu z podaniem doustnym. Skuteczność terapii aerozolem zależy od jakości generowanego aerozolu i poprawnej techniki inhalacji. Należy podchodzić do terapii indywidualnie, uwzględniać nasilenie objawów, ryzyko zaostrzeń, reakcję na stosowany lek i jego ewentualne działania niepożądane, preferencję chorego, a także choroby współistniejące.

Warto podkreślić, że nebulizacja jest techniką, którą nie wymaga zachowania koordynacji pomiędzy kolejnymi wdechami i wydechami, co oznacza, że pozwala zaaplikować porcję leku dzieciom, osobom starszy i chorym niewspółpracującym. Ponadto podczas jednej sesji terapeutycznej można podawać pacjentowi mieszankę substancji leczniczych (zawierającą np. antybiotyki, leki proteolityczne) oraz prowadzić tlenoterapię.

Niewątpliwym minusem tej techniki jest relatywnie wysoki koszt zakupu nebulizatora. Sklepy medyczne oraz niektóre sieci aptek prowadzą wypożyczalnię sprzętu medycznego. W związku z tym można wykorzystać to rozwiązanie jako alternatywę dla zakupu nowego urządzenia [2].

W zależności od zastosowanego aerozolu pacjent musi opanować poprawną technikę inhalacyjną, od której zależy skuteczność leczenia. Nieprawidłowo przeprowadzona inhalacja może skutkować brakiem podania odpowiedniej dawki leki. Również pozostawienie leku w jamie ustnej po skończonej inhalacji spowoduje, że lek może zadziałać miejscowo lub ogólnoustrojowo. Im mniejszą liczbę leków do inhalacji stosuje pacjent, tym mniejsze ryzyko wystąpienia problemów w terapii. Istotna dla terapii jest też częstotliwość stosowania. Dla pacjentów najwygodniej jest stosować lek raz na dobę [2].

Kiedy stosuje się nebulizację?

Astma jest przewlekłą chorobą zapalną dróg oddechowych. Wiąże się z nadreaktywnością oskrzeli, która prowadzi do nawracających epizodów świszczącego oddechu, duszności, uczucia ściskania w klatce piersiowej i kaszlu, występujących szczególnie w nocy lub nad ranem [1].

POChP, czyli przewlekła obturacyjna choroba płuc charakteryzuje się postępującym i częściowo odwracalnym ograniczeniem przepływu powietrza przez drogi oddechowe. Najczęściej jest związana ze stanem zapalnym układu oddechowego, który powstaje w odpowiedzi na szkodliwe substancje, głównie na dym tytoniowy. Wśród objawów dominuje duszność. POChP jest chorobą nieuleczalną, leczenie tylko spowalnia chorobę i poprawia komfort życia pacjenta.

Jakie leki stosujemy w inhalatorach w astmie i POChP?

Lekami pierwszego rzutu są leki rozkurczające oskrzela — β2-mimetyki, które poprawiają opróżnianie płuc z powietrza w czasie wydechu oraz poprawiają wydolność wysiłkową. W leczeniu długoterminowym stosuje się przede wszystkim długo działające leki rozszerzające oskrzela (formoterol, salmeterol). Leki krótko działające stosuje się w stanach zaostrzeń (salbutamol, fenoterol) [3]. W terapii wykorzystuje się również leki przeciwcholinergiczne, które powodują rozkurcz oskrzeli (krótko działający bromek ipratropium i długo działający bromek tiotropium).

W terapii POChP dodatkowo stosuje się metyloksantyny, aminofilinę i teofilinę, które stosowane przewlekle w małej dawce zmniejszają częstość zaostrzeń. Skutecznie rozszerzają oskrzela, ale mają groźne efekty uboczne [4].

Sterydy wziewne stosuje się głównie w przebiegu astmy. W POChP zmniejszają częstość zaostrzeń u chorych na ciężką postać choroby, ale nie poprawiają wartości spirometrycznych i nie zmniejszają umieralności. Są obarczone mniejszym ryzykiem powikłań niż forma doustna. Najczęściej stosuje się budezonid i flutikazon [5].

Alergiczne nieżyty dróg oddechowych oraz inne choroby dotykające układ oddechowy, takie jak m.in. zapalenie oskrzeli,  to wskazania, przy których można zastosować nebulizację preparatami na receptę. Warto podkreślić, że o ostatecznej formie leczenia i zastosowanych preparatach zawsze decyduje lekarz prowadzący [5].

Nebulizacja preparatami na receptę

Środkami najczęściej stosowanymi do nebulizacji są preparaty przeciwzapalne (Nebbud, Pulmicort, Benodil), rozkurczające oskrzela (Atrovent, Ventolin, Iprixon Neb), rozrzedzające wydzielinę zalegającą w drogach oddechowych (Mucosolvan inhalacje, Pulmozyme) oraz wykrztuśne. W niektórych przypadkach zalecane jest wziewne przyjmowanie antybiotyków (gentamycyna, tobramycyna, amikacyna) czy kombinacji leków antyleukotrienowych i sterydowych [3,4]. 

Przygotowanie do nebulizacji zazwyczaj zakłada rozpuszczenie zawartości ampułki z lekiem na receptę w określonej ilości soli fizjologicznej. Większość leków dostępnych jest w opakowaniach 2 ml i zakłada dodatek 3 ml 0.9% roztworu chlorku sodu (izotoniczny roztwór). Warto podkreślić, że drugi wymieniony preparat można zakupić bez recepty, dlatego może być stosowany w monoterapii do nawilżenia dróg oddechowych. 

Łączenie leków w jednej nebulizacji 

Istnieje wiele teorii dotyczących skuteczności i zasadności łączenia wielu preparatów w jednej nebulizacji. Zdaniem wielu specjalistów najskuteczniej jest podawać wszystkie przepisane preparaty osobno, w odpowiedniej kolejności. W tym wypadku najlepiej stosować się do poniższej kolejności: leki przerywające skurcz oskrzeli, mukolityki (po odpowiednim nawodnieniu chorego), leki przeciwzapalne lub antybiotyki [6]. 

Wspomniana strategia nie zawsze sprawdza się w przypadku leczenia dzieci. Dlatego opracowano dopuszczalne połączenia leków dostępnych na receptę, które mogą być podawane w jednej nebulizacji [7].

W obrębie jednej nebulizacji można łączyć m.in.:

• Pulmicort Nebbud (zawierające budesonid) z Berodualem (zawierającym ipratropium i fenoterol);
•  Nebbud, Pulmicort (zawierające budesonid) z Atroventem (zawierającym ipratropium);
• Pulmicort Nebbud (zawierające budesonid) z Ventolinem (zawierającym salbutamol);
• Nebbud, Pulmicort (zawierające budesonid) z Pulmozyme (zawierającym dornazę);
• Berodual (zawierający ipratropium, fenoterol) z Mucosolvanem (zawierającym ambroksol);
• Mucosolvan (zawierający ambroksol) z Atroventem (zawierającym ipratropium).

Z kolei nie zalecą się łącznego przyjmowania inhalacji zawierających:

• Pulmicort, Nebbud (zawierających budesonid) z Mucolsolvanem (zawierającym ambroksol);
• Nebbud, Pulmicort (zawierających budesonid) z Flixotide (zawierającym flutykazon);
• Berodual (zawierający ipratropium i fenoterol) z Pulmozyne (zawierającym dornazę);
• Ventolin (zawierający salbutamol) z Pulmozyne (zawierającym dornazę);
• Atrovent (zawierający ipratropium) z Ventolinem (zawierającym salbutamol).

Złote zasady nebulizacji   

Aby móc bezpiecznie korzystać z dobrodziejstw aerozoloterapii, konieczne jest przestrzeganie pewnych zasad:

• Przed przystąpieniem do nebulizacji należy podłączyć nebulizator do sprężarki za pomocą odpowiedniego wężyka. Dodatkowo zaleca się sprawdzić połączenia poszczególnych podzespołów i wizualnie ocenić stan urządzenia.
• Po uruchomieniu sprężarki zaleca się dokładne sprawdzenie, czy nie ma przecieku powietrza oraz uruchomienie zalecanego przepływu gazu (zwykle 3-6-8 l/min)
•  Lek wykorzystywany do nebulizacji powinien posiadać temperaturę pokojową. Jeśli producent zaleca rozcieńczenie preparatu, należy w tym celu wykorzystać 0.9% NaCl. Dodatkowo należy pamiętać o zachowaniu jałowości roztworu.
•  Urządzenie należy napełnić lekiem bezpośrednio przed rozpoczęciem nebulizacji.
• Jeśli nebulizacja wykorzystywała preparaty sterydowe, po zakończeniu procesu konieczne jest przepłukanie jamy ustnej wodą.
• Ustnik lub maskę twarzową powinno przyłączyć się na krótko przed rozpoczęciem nebulizacji.
• Przed rozpoczęciem inhalacji warto również sprawdzić godzinę rozpoczęcia procesu [8].
• Osoba poddawana nebulizacji powinna przyjąć postawę siedzącą. Warto również zwrócić uwagę na wykonywanie spokojnych, miarowych wdechów, które pozwolą wprowadzić odpowiednią porcję substancji leczniczej do płuc. 

Stosowanie się do zgromadzonych wyżej zasad powinno ułatwić stosowanie nebulizacji i zwiększyć bezpieczeństwo terapii. 

Nebulizacja — co to jest?

Nebulizacja jest rodzajem zabiegu medycznego, w którego trakcie podaje się określoną grupę leków. Za pomocą rozpylonej mgiełki leki płynne przenoszone są bezpośrednio do układu oddechowego. Nebulizacja następuje przez usta, nos, a także przez rurkę intubacyjną lub otwór tracheotomijny. Do nebulizacji stosuje się nebulizatory. Ich zadaniem jest rozproszenie leku do kropelek o niewielkiej średnicy. Dzięki temu mogą one zostać wchłonięte do układu oddechowego. W zależności od wielkości cząsteczek lek wchłania się w górnych drogach oddechowych (cząsteczki powyżej 8 µm), w obrębie tchawicy i dużych oskrzeli (5-8 µm), w oskrzelach i oskrzelikach (cząstki 2-5 µm), a także w pęcherzykach płucnych (0,5-3 µm).

Dzięki nebulizacji lek działa szybciej i dociera do miejsca, w którym ma bezpośrednio zadziałać. Ogranicza to w ten sposób działania niepożądane oraz pozwala na zastosowanie możliwie jak najmniejszych dawce. Dodatkowo proces ten nie wymaga od pacjenta umiejętności korelacji wdechu z podaniem dawki. Plusem jest też możliwość przeprowadzania nebulizacji w swoim mieszkaniu. Minusem jest konieczność posiadania urządzenia o odpowiednich parametrach rozdrobnienia cząsteczek podawanego leku. Lek jest podawany również na skórę w okolicach ust i nosa, dlatego po zabiegu należy przemyć skórę oraz przepłukać usta. Wynika to z faktu, że po niektórych lekach, np. sterydach może rozwijać się grzybica jamy ustnej.

Zalety terapii inhalacyjnej

O korzyściach płynących z korzystania z nebulizatora można opowiadać w nieskończoność. Dzięki wprowadzeniu leku w formie aerozolu nie tylko osiągamy odpowiednie stężenie substancji aktywnej, ale również minimalizujemy ryzyko wystąpienia działań niepożądanych na poziomie całego organizmu. Co więcej, ograniczamy tzw. efekt pierwszego przejścia środka leczniczego przez wątrobę. Oznacza to, że nasze „wewnętrzne laboratorium” nie przekształca cząsteczki leku (np. do toksycznych metabolitów), a substancja aktywna trafia do krwi w znikomej ilości.

Stosowanie leków wziewnych jest niezastąpione w przypadku leczenia astmy oskrzelowej, przewlekłego zapalenia lub rozstrzenia oskrzeli, rozedmy płuc, a także mukowiscydozy i przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP). Nebulizacja sprawdzi się również w przebiegu kaszlu, alergii oraz infekcji sezonowych (czytaj także: Kaszel – przyczyny oraz sposoby leczenia).

Terapia inhalacyjna jest z powodzeniem stosowana w celu podawania określonych leków (np. antybiotyków, glikokortykosteroidów czy środków upłynniających zalegającą wydzielinę), ale nie tylko. Może być również wykorzystywana podczas oczyszczania, udrażniania lub nawilżania dróg oddechowych (czytaj także: Jak leczyć zapalenie zatok przynosowych?) [1]. Służą do tego preparaty na bazie izotonicznej (roztwór 0.9%) bądź hipertonicznej (roztwór 2,2% lub 3%) soli fizjologicznej zamkniętej w jałowych ampułkach (m.in. Gilbert NaCl, Nebu-Dose Isotonic, Nebu-Dose Hypertonic, Marimer Inhalation). Wymienione preparaty są również stosowane jako nośniki dla leków podawanych drogą wziewną [2, 3, 4].

Wybór odpowiedniego nebulizatora to nie lada wyzwanie. Zwłaszcza że producenci oferują szereg urządzeń różniących się zasadą działania. To, jaki rodzaj sprzętu wybierzemy, zależy przede wszystkim od naszych potrzeb, a także możliwości finansowych.

Nebulizatory pneumatyczne (kompresorowe, tłokowe)

Jednym z najbardziej popularnych rodzajów urządzeń przeznaczonych do terapii inhalacyjnej jest nebulizator pneumatyczny. Sprzęt tego typu składa się z kompresora, przewodu, nebulizatora (pojemnika, w którym dochodzi do przekształcenia płynu w aerozol) oraz ustnika lub maseczki. Taka konstrukcja sprawia, że jedynie najmniejsze cząstki docierają do dróg oddechowych, zaś większe trafiają z powrotem do zbiorniczka.

W tym miejscu warto zwrócić uwagę na przepływ gazu, który powinien mieścić się w granicach 8-16 l/min. Wysoka wartość tego parametru pozwala zwiększyć wydajność nebulizacji oraz skrócić czas jej trwania. Bardzo ważna jest również tzw. martwa objętość, czyli ilość preparatu, który pozostaje wewnątrz nebulizatora po zakończeniu inhalacji. Wartość przekraczająca 3 ml spowoduje spore straty leku.

Nebulizatory pneumatyczne (np. Microlife NEB 200, Omron C101 Essential czy Philips Respironics InnoSpire Deluxe) mogą być wykorzystywane do inhalacji następujących substancji leczniczych:

• glikokortykosteroidów, np. beklometazonu (Beclonasal Aqua), budezonidu (Nebbud, Pumicort, Miflonide Breezhaler);
• mukolityków, np. ambroksolu (Mucosolvan inhalacje), N-acetylocysteiny (Mufluil);
• antybiotyków aminoglikozydowych, np. tobramycyny (Bramitob);
• rozszerzających oskrzela, np. bromku ipratropium (Atrodil, Atrovent) oraz β₂-mimetyków: salbutamolu (Aspulmo, Ventolin);
• preparatów złożonych stanowiących połączenie ipratropium i fenoterolu (Berodual);
• dornazy α (Pulmozyme).

Aby przeprowadzić nebulizację, należy za pomocą pipety lub strzykawki odmierzyć odpowiednią dawkę preparatu. Jeśli jest taka konieczność, uzupełniamy płyn roztworem soli fizjologicznej (chlorku sodu) do objętości 3-4 ml. W zależności od tego, jakiego preparatu używamy, inhalacja powinna trwać 10-20 minut. Po jej zakończeniu dokładnie myjemy wszystkie komponenty zgodnie z instrukcją producenta, a następnie uruchamiamy urządzenie na około 10-15 minut [1].

Inhalatory ultradźwiękowe

Nebulizatory, a właściwie inhalatory ultradźwiękowe (nazwa nebulizator jest wg literatury właściwa jedynie dla urządzeń pneumatycznych) są cichsze niż ich ciśnieniowe odpowiedniki, ale jednocześnie nieco droższe. Co więcej, nie ochładzają wdychanego preparatu, a także wymagają nieco niższej objętości początkowej (ok. 2,5 ml). Sprzęt tego typu (np. Omron U100 MicroAir, Novamed Flaem Universal Plus) generuje drgania o określonej częstotliwości, które determinują powstawanie małych cząstek aerozolu.

W przeciwieństwie do nebulizatorów pneumatycznych inhalatory ultradźwiękowe są znacznie mniej uniwersalne. Zastosowanie tych urządzeń ogranicza się do inhalacji preparatów rozrzedzających zalegającą wydzielinę (mukolityków), antybiotyków oraz soli fizjologicznej. Ultradźwięki mogą powodować rozkład glikokortykosteroidów, dornazy α i niektórych antybiotyków. Właśnie z tego powodu przed zastosowaniem inhalatora warto dokładnie zapoznać się ze specyfiką jego użytkowania [1].

Nebulizatory siateczkowe (membranowe) typu mesh

Na rynku dostępnych jest jednak wiele nowoczesnych urządzeń. Mowa m.in. o nebulizatorach siateczkowych (np. Novama Flaem Smarty, Oromed OroMesh), w których płyn przekształca się w aerozol dzięki przejściu przez perforowaną, drgającą membranę. Urządzenia stosuje się do prowadzenia terapii inhalacyjnej wszystkimi rodzajami leków, o ile mają gęstość podobną do gęstości wody (nie stosujemy więc np. roztworów chlorku sodu z kwasem hialuronowym). Sprzęt tego typu charakteryzuje się wysoką precyzyjnością, a to pozwala zmniejszyć straty preparatu po zakończeniu zabiegu.

Nebulizatory siateczkowe są mobilne, przez co bardzo poręczne, niemal bezgłośne, ale znacznie droższe niż tradycyjne odpowiedniki. Sprawdzą się szczególnie podczas podróży, a także w przypadku osób półleżących. Aby inhalacja była skuteczna, należy ją prowadzić średnio dwa razy dłużej niż przy użyciu tradycyjnych nebulizatorów. Nie zapominajmy również o każdorazowym, dokładnym umyciu siateczki – jeżeli tego nie zrobimy, możemy uszkodzić głowicę, a naprawa tej części jest nierzadko bardzo kosztowna [1].

Jakie leki podajemy w nebulizacji?

Zwykle są to leki stosowane w astmie, POChP i mukowiscydozie. Nebulizację również stosuje się w leczeniu przeziębienia, poprzez zastosowanie, np. soli fizjologicznej (NaCl). Poza solą fizjologiczną stosujemy również roztwory soli 3% i 5%, roztwory zawierające kwas hialuronowy czy ektoinę, których celem jest nawilżanie i łagodzenie stanów zapalnych oraz udrażnianie dróg oddechowych z zalegającą wydzieliną. Stosuje się także leki mukolityczne zawierające ambroksol lub N-acetylocysteinę, leki rozszerzające drogi oddechowe: salbutamol, bromek ipratropium, oraz leki przeciwzapalne, takie jak np.: budezonid lub flutikazon.

Teofilina, salbutamol i formoterol – podobieństwa i podstawowe cechy

Teofilina, salbutamol i formoterol to substancje czynne stosowane przede wszystkim w leczeniu chorób, które przebiegają ze zwężeniem oskrzeli, takich jak astma oskrzelowa czy przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP)¹²³. Wszystkie mają zdolność rozszerzania oskrzeli, dzięki czemu łagodzą duszność i ułatwiają oddychanie. Mimo podobnych wskazań terapeutycznych, należą do różnych grup leków:

• Teofilina – metyloksantyna o działaniu wielokierunkowym, stosowana doustnie lub dożylnie.
• Salbutamol – selektywny beta2-mimetyk, działa szybko i krótko, dostępny głównie w inhalacjach, ale też w syropach, tabletkach i dożylnie.
• Formoterol – długodziałający beta2-mimetyk (LABA), podawany głównie wziewnie, o szybkim początku i długim czasie działania.

Wszystkie trzy leki zaliczają się do środków rozszerzających oskrzela, ale różnią się siłą, czasem działania oraz sposobem podania⁴⁵³.

Wskazania do stosowania – kiedy sięgamy po teofilinę, salbutamol i formoterol?

Teofilina stosowana jest w leczeniu przewlekłych i ostrych stanów skurczowych oskrzeli, takich jak astma oskrzelowa, POChP czy stan astmatyczny. Może być podawana dożylnie w ciężkich napadach lub doustnie w leczeniu przewlekłym¹. W połączeniu z innymi lekami, jak gwajafenezyna, jest używana także w łagodzeniu kaszlu i duszności⁶.

Salbutamol jest lekiem pierwszego wyboru w nagłych napadach duszności – działa szybko, dlatego jest często stosowany „doraźnie” w atakach astmy, przed wysiłkiem lub kontaktem z alergenem⁷. Może być stosowany u dzieci już od 2 roku życia (w niektórych postaciach od 4 lat), dorosłych oraz osób starszych⁸.

Formoterol z kolei znajduje zastosowanie głównie w leczeniu przewlekłym astmy i POChP. Jest zalecany jako lek uzupełniający, podawany razem z wziewnym kortykosteroidem, zwłaszcza u pacjentów z niewystarczającą kontrolą objawów na samych steroidach³. Jego zaletą jest szybki początek działania (podobnie jak salbutamolu), ale utrzymuje efekt nawet przez 12 godzin⁹.

Warto zauważyć, że salbutamol stosowany jest również w ostrych stanach u dzieci, natomiast teofilina nie jest zalecana poniżej 6 lat¹⁰¹¹. Formoterol, w zależności od preparatu, może być stosowany od 6. roku życia lub wyłącznie u dorosłych¹².

Mechanizm działania i różnice w farmakokinetyce

Teofilina działa na drogi oddechowe wielokierunkowo: rozkurcza mięśnie gładkie oskrzeli, zmniejsza reakcje alergiczne, poprawia ruch rzęsek oczyszczających oskrzela i wspomaga pracę przepony⁴¹⁵. Jej działanie wynika z hamowania enzymów (fosfodiesteraz) i wpływu na poziom cAMP w komórkach. Teofilina ma jednak wąski zakres terapeutyczny – niewielkie przekroczenie dawki może powodować działania niepożądane¹⁶.

Salbutamol i formoterol należą do grupy beta2-mimetyków. Pobudzają receptory beta2 w oskrzelach, prowadząc do ich rozkurczu. Salbutamol działa bardzo szybko (efekt już po 5 minutach), ale krótko (4–6 godzin)¹⁷. Formoterol również działa szybko, ale efekt utrzymuje się nawet do 12 godzin, dlatego stosowany jest głównie przewlekle⁹. Formoterol, w przeciwieństwie do innych długodziałających beta2-mimetyków, może być wykorzystywany również w razie potrzeby.

Różnice w farmakokinetyce:

• Teofilina – wchłania się całkowicie po podaniu doustnym, metabolizowana jest głównie w wątrobie, a czas półtrwania zależy od wieku, masy ciała, chorób towarzyszących i innych leków¹⁸.
• Salbutamol – po inhalacji działa szybko, wydalany głównie z moczem, okres półtrwania ok. 4–6 godzin¹⁹.
• Formoterol – po podaniu wziewnym szybko osiąga wysokie stężenie w oskrzelach, działa długo i jest eliminowany przez wątrobę⁹.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co różni te substancje?

Wszystkie trzy leki mają wspólne przeciwwskazania, takie jak nadwrażliwość na substancję czynną czy ciężkie zaburzenia rytmu serca²⁰²¹²². Jednak występują też ważne różnice:

• Teofilina nie powinna być stosowana u osób po świeżym zawale serca, z ciężką niewydolnością wątroby, skłonnością do drgawek, padaczką oraz u dzieci poniżej 6 lat (a w niektórych postaciach nawet poniżej 12 lat)¹⁰.
• Salbutamol przeciwwskazany jest w niektórych chorobach serca, a także w zapobieganiu poronieniu zagrażającemu i porodowi przedwczesnemu w postaci doustnej lub dożylnej²³.
• Formoterol nie jest zalecany jako jedyny lek w astmie – powinien być stosowany razem z kortykosteroidem wziewnym. Przeciwwskazany jest także przy nadwrażliwości na laktozę, która występuje w wielu postaciach wziewnych²².

Stosowanie teofiliny wymaga regularnego monitorowania jej poziomu we krwi, gdyż przekroczenie dawki może prowadzić do zatrucia¹⁶. Z kolei przy salbutamolu i formoterolu należy uważać u osób z chorobami serca, nadciśnieniem, cukrzycą czy nadczynnością tarczycy²⁴²².

Bezpieczeństwo stosowania u dzieci, kobiet w ciąży, kierowców oraz osób z chorobami nerek i wątroby

W przypadku dzieci, teofilina jest przeciwwskazana u najmłodszych (poniżej 6 lat), a jej stosowanie u starszych dzieci wymaga ostrożności i indywidualnego doboru dawki¹⁰. Salbutamol może być stosowany u dzieci już od 2 lub 4 lat, w zależności od postaci leku⁷. Formoterol w niektórych preparatach dostępny jest od 6. roku życia, ale nie wszystkie produkty są przeznaczone dla dzieci¹².

Kobiety w ciąży powinny przyjmować każdy z tych leków wyłącznie, gdy korzyść dla matki przewyższa potencjalne ryzyko dla płodu²⁵²⁶²². Salbutamol i formoterol przenikają do mleka matki, dlatego karmienie piersią w trakcie ich stosowania wymaga ostrożności²⁶²². Teofilina również przechodzi do mleka i może wywoływać niepożądane objawy u niemowląt²⁷.

W przypadku osób z zaburzeniami nerek lub wątroby:

• Teofilina wymaga zmniejszenia dawki i ostrożności, gdyż jej eliminacja jest spowolniona, co zwiększa ryzyko działań niepożądanych²⁸.
• Salbutamol i formoterol nie wymagają zwykle zmiany dawkowania, ale należy zachować ostrożność przy ciężkiej niewydolności narządów⁸²⁹.

Kierowcy powinni wiedzieć, że teofilina może powodować senność lub zawroty głowy, szczególnie w większych dawkach lub u osób starszych³⁰. Salbutamol i formoterol nie mają istotnego wpływu na prowadzenie pojazdów w dawkach terapeutycznych, ale indywidualna reakcja może się różnić³¹²².

Porównanie teofiliny, salbutamolu i formoterolu – tabela

Teofilina, salbutamol i formoterol – który lek wybrać?

Teofilina, salbutamol i formoterol to leki o wspólnym celu – poprawić komfort oddychania poprzez rozszerzenie oskrzeli. W praktyce różnią się jednak zastosowaniem: salbutamol jest lekiem ratunkowym, formoterol służy do leczenia przewlekłego, a teofilina jest lekiem o działaniu wielokierunkowym, wymagającym ścisłego monitorowania. Wybór odpowiedniego leku zależy od rodzaju choroby, wieku pacjenta, schorzeń towarzyszących oraz preferencji dotyczących sposobu podania. Zawsze należy pamiętać o możliwych działaniach niepożądanych i przeciwwskazaniach – szczególnie u dzieci, kobiet w ciąży, kierowców i osób z chorobami wątroby lub nerek. Prawidłowy dobór leku i jego dawkowania zapewni skuteczną i bezpieczną terapię w chorobach układu oddechowego¹²³.