Co to jest śpiączka afrykańska?

Śpiączka afrykańska to śmiertelna choroba pasożytnicza, która występuje w krajach Afryki Subsaharyjskiej. Choroba jest wywoływana przez pasożyty z rodzaju Trypanosoma brucei, które przedostają się do organizmu człowieka przez ukąszenie zarażonej muchy tse tse. Nazwa pochodzi od charakterystycznych zaburzeń cyklu snu i czuwania, które pojawiają się w zaawansowanym stadium choroby. Bez odpowiedniego leczenia śpiączka afrykańska jest zawsze śmiertelna^1,2,3.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) klasyfikuje śpiączkę afrykańską jako jedną z zaniedbanych chorób tropikalnych. Dzięki intensywnym działaniom kontrolnym liczba nowych przypadków spadła dramatycznie z około 300 000 szacowanych przypadków w 1995 roku do mniej niż 1000 zgłoszonych przypadków w 2018 roku. Muchy tse tse występują w 36 krajach afrykańskich, narażając miliony ludzi na ryzyko zakażenia^3,4.

Jak mucha tse tse przenosi chorobę?

Mucha tse tse jest jedynym wektorem przenoszącym śpiączkę afrykańską na ludzi. Owady te występują wyłącznie w Afryce Subsaharyjskiej i żyją w lasach oraz zaroślach. Muchy są aktywne w ciągu dnia i zarówno samce, jak i samice mogą przenosić pasożyta⁵.

Gdy zarażona mucha ukąsi człowieka, wstrzykuje pasożyty do tkanki skórnej, które następnie przedostają się do układu limfatycznego i krwioobiegu. W organizmie gospodarza pasożyty rozprzestrzeniają się po całym ciele, docierając do różnych płynów ustrojowych. Nie wszystkie muchy tse tse są zarażone – odsetek zarażonych much jest stosunkowo niski, ale ryzyko infekcji wzrasta wraz z liczbą ukąszeń. Muchy są przyciągane przez jasne i bardzo ciemne kolory oraz ruch pojazdów^5,6,7.

Jakie są główne miejsca występowania muchy tse tse?

Znajomość miejsc występowania much tse tse pomaga w ocenie ryzyka zakażenia oraz planowaniu odpowiednich środków zapobiegawczych. Wiedza ta jest szczególnie istotna dla osób planujących podróże do regionów endemicznych. Muchy tse tse występują w 36 krajach Afryki Subsaharyjskiej, głównie na obszarach wiejskich. Osoby odwiedzające miasta są zazwyczaj narażone na niskie ryzyko zarażenia. Największe ryzyko zakażenia występuje w krajach takich jak:

• Angola;
• Demokratyczna Republika Konga;
• Uganda;
• Tanzania;
• Sudan;
• Malawi;
• Czad;
• Zambia^7,8.

W ciągu najgorętszej pory dnia muchy odpoczywają w zaroślach, ale ukąszą, jeśli zostaną zaniepokojone⁷.

Jakie są rodzaje śpiączki afrykańskiej?

Istnieją dwa główne rodzaje śpiączki afrykańskiej, które różnią się przebiegiem klinicznym i rozmieszczeniem geograficznym. Zrozumienie tych różnic jest ważne dla prawidłowego rozpoznania i leczenia choroby. Trypanosoma brucei gambiense powoduje śpiączkę zachodnioafrykańską, która występuje w Afryce Zachodniej i Środkowej. Ten podgatunek odpowiada za około 95% wszystkich przypadków i charakteryzuje się wolniejszym i łagodniejszym przebiegiem. Z kolei Trypanosoma brucei rhodesiense wywołuje śpiączkę wschodnioafrykańską, która występuje w Afryce Wschodniej. Ten podgatunek stanowi 5% przypadków i rozwija się bardzo szybko, a jej przebieg jest gwałtowny i ciężki³.

Które zwierzęta mogą być rezerwuarem pasożyta?

Rola zwierząt jako rezerwuarów różni się między podgatunkami i ma znaczenie dla strategii kontroli choroby. Zwierzęce rezerwuary mogą wpływać na utrzymywanie się ognisk choroby w populacjach ludzkich. W przypadku Trypanosoma brucei gambiense ludzie są głównym rezerwuarem. Dla Trypanosoma brucei rhodesiense bydło domowe i dzikie zwierzęta służą jako główne rezerwuary. Turyści odwiedzający parki narodowe są bardziej narażeni na ekspozycję w tych obszarach. Uganda jest jedynym krajem, gdzie występują obie formy choroby^3,6.

Jakie są objawy śpiączki afrykańskiej?

Objawy śpiączki afrykańskiej rozwijają się stopniowo i mogą być mylące we wczesnych stadiach. Rozpoznanie charakterystycznych symptomów jest kluczowe dla szybkiej diagnozy i leczenia.

Śpiączka afrykańska przebiega w dwóch stadiach. Pierwsze stadium występuje, gdy pasożyty są we krwi i układzie limfatycznym. Objawy zazwyczaj pojawiają się 1-3 tygodnie po ukąszeniu muchy i przypominają grypę: okresowa gorączka, bóle głowy, osłabienie i zmęczenie. Charakterystycznym objawem jest powiększenie węzłów chłonnych na szyi (objaw Winterbottoma). U niektórych pacjentów może pojawić się bolesna zmiana skórna w miejscu ukąszenia (owrzodzenie skóry)^3,5,6. Drugie stadium rozpoczyna się gdy pasożyty wnikają do ośrodkowego układu nerwowego. Najbardziej charakterystycznym objawem są zaburzenia snu – senność w dzień i bezsenność w nocy. Inne objawy neurologiczne obejmują:

• zmiany zachowania i niepokój;
• halucynacje i splątanie;
• drżenia i niewyraźną mowę;
• trudności z koordynacją;
• drgawki;
• w końcowych stadiach śpiączkę^3,5.

Bez leczenia śpiączka afrykańska jest zawsze śmiertelna – śmierć może nastąpić w ciągu miesięcy w przypadku formy wschodniej lub lat w przypadku formy zachodniej. Różnice w przebiegu między dwoma rodzajami śpiączki afrykańskiej mają istotne znaczenie dla diagnozy i leczenia. Tempo progresji choroby może być determinujące dla rokowania. Trypanosoma brucei rhodesiense powoduje ostrą postać choroby, która szybko postępuje w ciągu kilku tygodni. Owrzodzenie skóry w miejscu ukąszenia występuje u 70-90% pacjentów. Trypanosoma brucei gambiense charakteryzuje się przewlekłym przebiegiem trwającym miesiące lub nawet lata. Powiększenie węzłów chłonnych na szyi jest bardziej wyraźne w tej formie. Szybki przebieg formy wschodniej wymaga natychmiastowej interwencji medycznej^3,9.

Jak diagnozuje się śpiączkę afrykańską?

Diagnoza śpiączki afrykańskiej wymaga zastosowania różnych metod laboratoryjnych. Wczesne rozpoznanie choroby jest kluczowe dla skutecznego leczenia, jednak może być utrudnione ze względu na niespecyficzne objawy we wczesnych stadiach. Diagnoza opiera się na wykryciu pasożytów w próbkach krwi, aspiracie z węzła chłonnego lub płynu mózgowo-rdzeniowego. Metody diagnostyczne różnią się między rodzajami śpiączki ze względu na różnice w biologii pasożytów – wybór odpowiedniej metody może być kluczowy dla szybkiego potwierdzenia diagnozy. W przypadku formy zachodniej stosuje się szybkie testy wykrywające przeciwciała przeciwko pasożytom. Gdy test jest dodatni, konieczne jest potwierdzenie przez znalezienie pasożytów pod mikroskopem. W przypadku formy wschodniej nie ma szybkich testów wykrywających przeciwciała. Pasożyty można zazwyczaj znaleźć w próbce krwi pod mikroskopem ze względu na ich dużą liczbę. W przypadkach z objawami neurologicznymi konieczna jest punkcja lędźwiowa (pobranie płynu z kanału kręgowego)^3,5.

Jakie są metody leczenia śpiączki afrykańskiej?

Leczenie śpiączki afrykańskiej przeszło znaczną ewolucję — od bardzo toksycznych terapii do bezpieczniejszych, skutecznych opcji. Dobór leczenia zależy od stadium choroby oraz podgatunku pasożyta. Każdy pacjent z rozpoznaniem śpiączki afrykańskiej wymaga leczenia przeciwpasożytniczego. W przypadku formy zachodniej (wywoływanej przez Trypanosoma brucei gambiense) najnowszym standardem jest feksynidazol — pierwszy doustny lek skuteczny zarówno w pierwszym, jak i drugim stadium choroby. Alternatywnie, coraz większe znaczenie zyskuje akoziborol — preparat podawany w pojedynczej dawce doustnej, wykazujący skuteczność we wszystkich stadiach zakażenia, osiągając 95% efektywności. Należy jednak pamiętać, że leczenie zwykle wymaga hospitalizacji, a po jego zakończeniu konieczne są regularne kontrole przez okres dwóch lat^3,5.

W przypadku formy wschodniej (spowodowanej przez Trypanosoma brucei rhodesiense) dostępne opcje terapeutyczne są bardziej ograniczone. W pierwszym stadium stosuje się suraminę. W drugim stadium, gdy pasożyty przekraczają barierę krew–mózg, jedyną dostępną opcją pozostaje melarsoprol — bardzo toksyczny lek arsenowy, wiążący się z wysokim ryzykiem ciężkich działań niepożądanych oraz dużą śmiertelnością. W przeciwieństwie do formy zachodniej, nie opracowano dotychczas bezpieczniejszych i równie skutecznych alternatyw w leczeniu postaci zaawansowanej tej formy choroby.

Jak można zapobiegać śpiączce afrykańskiej?

Zapobieganie śpiączce afrykańskiej opiera się na unikaniu kontaktu z muchami tse tse, ponieważ nie istnieją dostępne szczepionki. Skuteczne strategie prewencyjne wymagają zastosowania odpowiednich środków ochrony osobistej. Obejmują one praktyczne działania, które znacznie zmniejszają ryzyko zakażenia:

• noszenie odzieży o neutralnych kolorach (khaki, oliwkowy) – muchy są przyciągane przez jasne i ciemne kolory;
• używanie długich spodni i koszul z długimi rękawami;
• wybieranie odzieży o średniej grubości;
• sprawdzanie pojazdów przed wejściem;
• unikanie jazdy w otwartych pojazdach;
• unikanie zarośli w ciągu dnia;
• używanie moskitier podczas snu^5,7.

Osoby najbardziej narażone to myśliwi, mieszkańcy wiosek z zarażonym bydłem oraz turyści odwiedzający parki narodowe. Ryzyko wzrasta wraz z liczbą ukąszeń⁵.

Jaka jest aktualna sytuacja choroby?

Sytuacja epidemiologiczna śpiączki afrykańskiej znacznie się poprawiła dzięki systematycznym działaniom zdrowia publicznego. Jednak utrzymanie tego stanu wymaga ciągłej czujności. Liczba przypadków spadła z 300 000 szacowanych w 1995 roku do mniej niż 1000 w 2018 roku. W 2022 roku zgłoszono 799 przypadków formy zachodniej i 38 przypadków formy wschodniej. Demokratyczna Republika Konga odpowiada za 70% wszystkich przypadków. Każdego roku odnotowuje się przypadki choroby także u europejskich turystów, szczególnie tych odwiedzających parki narodowe w Afryce Wschodniej³.

Inne sposoby przenoszenia choroby

Oprócz ukąszeń much tse tse istnieją rzadkie alternatywne drogi przenoszenia śpiączki afrykańskiej. Chociaż występują sporadycznie, ich znajomość może być istotna w określonych sytuacjach. Możemy wśród nich wyróżnić:

• przenoszenie z matki na dziecko podczas ciąży;
• kontakt seksualny;
• transfuzja krwi;
• przeszczep narządów;
• przypadkowe zakażenie w laboratoriach^5,8.

Te drogi transmisji są bardzo rzadkie, ale podkreślają znaczenie zachowania czujności³.

Podsumowanie

Śpiączka afrykańska to śmiertelna choroba pasożytnicza przenoszona przez muchy tse tse, która występuje wyłącznie w krajach Afryki Subsaharyjskiej. Istnieją dwa główne rodzaje choroby – forma zachodnia powodowana przez trypanosoma brucei gambiense charakteryzuje się przewlekłym przebiegiem, podczas gdy forma wschodnia rozwija się bardzo szybko i stanowi większe zagrożenie dla turystów odwiedzających parki narodowe. Objawy rozpoczynają się od niespecyficznych symptomów przypominających grypę, ale w zaawansowanym stadium pojawiają się charakterystyczne zaburzenia snu, od których pochodzi nazwa choroby. Zapobieganie opiera się na unikaniu ukąszeń much tse tse przez noszenie odpowiedniej odzieży o neutralnych kolorach, sprawdzanie pojazdów i unikanie obszarów zaroślowych, a w przypadku zakażenia nowoczesne leki jak feksynidazol oferują skuteczne i bezpieczne leczenie przy wczesnym rozpoznaniu.