Zakwit sinic nad morzem: co musisz wiedzieć przed wakacjami nad wodą

Czym właściwie są sinice i dlaczego co roku słyszymy o nich nad Bałtykiem?

Każdego lata w mediach pojawiają się komunikaty o zamkniętych kąpieliskach, a plażowicze z niepokojem przyglądają się wodzie. Powodem są sinice w Bałtyku, czyli mikroskopijne organizmy, które w sprzyjających warunkach potrafią namnożyć się tak gwałtownie, że zmieniają kolor i zapach wody. Sinice, nazywane też cyjanobakteriami, to jedne z najstarszych organizmów na Ziemi. Mimo że potrafią przeprowadzać fotosyntezę podobnie jak rośliny, należą do królestwa bakterii, ponieważ nie mają jądra komórkowego. Na świecie zidentyfikowano kilka tysięcy ich gatunków, a w samym Morzu Bałtyckim – około 120. W niewielkich ilościach sinice są naturalnym i pożytecznym elementem ekosystemu: produkują tlen i uczestniczą w obiegu składników odżywczych w przyrodzie.^1,2,3

Problem pojawia się, gdy liczba sinic gwałtownie rośnie i dochodzi do zakwitu wody, czyli masowego namnażania się tych organizmów, które powoduje zmętnienie wody i zmianę jej barwy. Każdego roku polski sanepid wydaje nawet kilkaset ocen zalecających tymczasowy zakaz kąpieli, a główną przyczyną jest właśnie zakwit sinic. Sinice nad morzem pojawiają się regularnie od czerwca do września, szczególnie w obrębie Zatoki Gdańskiej – w okolicach Gdańska, Gdyni czy Stegny. Warto jednak pamiętać, że powierzchniowy zakwit może przesunąć się w inne rejony wybrzeża nawet w ciągu kilku godzin, w zależności od kierunku i siły wiatru.^1,2,3,4

Jak wyglądają sinice w Bałtyku i jak je odróżnić od nieszkodliwych glonów?

Rozpoznanie sinic w wodzie nie wymaga specjalistycznego sprzętu. Woda, w której doszło do zakwitu, staje się mętna i przybiera zielonkawy odcień, a jej powierzchnia może przypominać rozlaną farbę, galaretę lub gęstą zupę. Podczas bezwietrznej pogody sinice unoszą się ku powierzchni i tworzą tak zwane kożuchy o barwie niebieskozielonej, szarozielonej, a niekiedy czerwono-brązowej. Przy brzegu mogą pojawiać się piany, a w powietrzu unosi się nieprzyjemny, zatęchły lub ziemisty zapach. Kożuchy sinicowe potrafią pojawić się bardzo szybko, nawet w ciągu jednego bezwietrznego dnia, ale równie szybko mogą zniknąć, gdy zerwie się wiatr.^1,4,5

Czym sinice w morzu różnią się od zwykłych glonów wyrzucanych przez fale na brzeg? Zielone maty makroglonów, choć wyglądają nieestetycznie i mogą nieprzyjemnie pachnieć, nie są szkodliwe i nie zawierają toksyn. Nie da się jednak ocenić na podstawie samego wyglądu wody, czy dany zakwit jest toksyczny. Dlatego specjaliści zalecają traktowanie każdego zakwitu sinic z ostrożnością i unikanie kontaktu z wodą o zmienionej barwie.^1,6

Dlaczego latem sinice tak chętnie namnażają się w Bałtyku?

Zakwity sinic w wodzie nie pojawiają się przypadkowo. Aby doszło do masowego namnożenia tych organizmów, musi jednocześnie zaistnieć kilka sprzyjających warunków:^1,3

• podwyższona temperatura wody (powyżej 16-20°C);
• duża dostępność związków odżywczych, zwłaszcza fosforanów;
• bezwietrzna pogoda i słabe falowanie;
• brak intensywnego mieszania wody;
• niewielkie opady deszczu.

Latem nad polskim morzem wszystkie te czynniki często występują jednocześnie. Ciepła woda przyspiesza metabolizm sinic, a spokojne dni pozwalają im unosić się przy powierzchni i korzystać ze światła słonecznego.^7,8

Morze Bałtyckie jest szczególnie podatne na zakwity, ponieważ jest półzamknięte i ma ograniczoną wymianę wody z Morzem Północnym, przez co składniki odżywcze łatwo się w nim gromadzą. Do Bałtyku wpada wiele rzek niosących duże ilości azotu i fosforu z nawozów rolniczych i ścieków. To nadmierne przeżyźnienie wód, nazywane eutrofizacją, jest jednym z głównych motorów zakwitów sinicowych. Sinice mają przy tym niezwykłą przewagę: potrafią wiązać azot prosto z powietrza, więc gdy po wiosennym zakwicie innych glonów azot w wodzie się wyczerpuje, to właśnie sinice zyskują przewagę konkurencyjną. Zmiany klimatyczne, prowadzące do wzrostu temperatury wody, mogą dodatkowo sprzyjać coraz dłuższym zakwitom.^2,8,9,10

Które gatunki sinic dominują w polskim morzu?

W Morzu Bałtyckim za zakwity odpowiada kilka głównych gatunków sinic, które różnią się zdolnością do wytwarzania toksyn:^1,6,8

• nodularia spumigena – najważniejsza toksyczna sinica Bałtyku, produkuje nodularynę szkodliwą dla wątroby;
• aphanizomenon flos-aquae – masowo występuje w Bałtyku, ale w tutejszych wodach nie wytwarza toksyn;
• dolichospermum (dawniej Anabaena) – potrafi produkować toksyny, spotykany w wodach przybrzeżnych;
• microcystis – typowo słodkowodny rodzaj, obecny w strefie brzegowej Bałtyku, może wytwarzać mikrocystyny.

Sinice mają cechy dające im przewagę nad innymi organizmami wodnymi. Dzięki pęcherzykom gazowym (wakuolom gazowym) w komórkach mogą regulować głębokość i wypływać na powierzchnię, by maksymalnie wykorzystywać światło. Ich duże rozmiary sprawiają, że zooplankton niechętnie się nimi żywi. W efekcie w szczycie lata sinice mogą zdominować wody Bałtyku, tworząc rozległe zakwity widoczne nawet na zdjęciach satelitarnych.^1,6,8,10

Jakie toksyny produkują sinice i jak mogą zaszkodzić zdrowiu?

Nie wszystkie sinice są toksyczne, ale te wytwarzające toksyny mogą stanowić poważne zagrożenie. Toksyny sinicowe (cyjanotoksyny) dzielą się na trzy główne grupy. Co istotne, są one bardzo stabilne i nie rozkładają się pod wpływem gotowania ani soków żołądkowych, dlatego przegotowanie skażonej wody nie czyni jej bezpieczną.^1,11

• hepatotoksyny (np. mikrocystyny, nodularyny) – uszkadzają wątrobę, mogą wywoływać nudności, wymioty, bóle brzucha i biegunkę, a przy silnym narażeniu prowadzić do poważnego uszkodzenia tego narządu;
• neurotoksyny (np. anatoksyny, saksytoksyny) – zaburzają pracę układu nerwowego, mogą powodować drżenia mięśni, drętwienie kończyn, zawroty głowy, a w skrajnych przypadkach porażenie mięśni oddechowych, zagrażające życiu;
• dermatotoksyny – odpowiadają za swędzenie, pieczenie, zaczerwienienie i obrzęk skóry, pojawiające się zwykle kilka godzin po kąpieli w skażonej wodzie.

Warto wiedzieć, że sam kontakt skóry z dużą ilością komórek sinic (nawet niewytwarzających typowych toksyn) może powodować podrażnienia, ponieważ na powierzchni ich komórek znajdują się substancje drażniące.^5,11

W jaki sposób dochodzi do kontaktu z toksynami sinic?

Do narażenia na toksyny sinicowe może dojść przez połknięcie skażonej wody, bezpośredni kontakt skóry i oczu z wodą zawierającą sinice oraz przez wdychanie kropelek wody (aerozolu) unoszących się nad powierzchnią zbiornika. Połknięcie wody jest najgroźniejszą drogą narażenia. Wdychanie aerozolu, który może powstawać przy wietrze lub podczas sportów wodnych, wywołuje natomiast kaszel, katar, ból gardła czy reakcje alergiczne. Toksyny uwalniają się do wody głównie wtedy, gdy komórki sinic starzeją się i rozpadają, dlatego samo ustąpienie widocznego kożucha nie gwarantuje, że woda jest bezpieczna.^{1,3,5,7,11,12}

Objawy zatrucia mogą pojawić się bezpośrednio po kąpieli lub dopiero po kilku dniach. Do najczęstszych dolegliwości należą:¹

• wysypka, swędzenie i zaczerwienienie skóry;
• łzawienie i zaczerwienienie oczu;
• nudności, wymioty i biegunka;
• bóle brzucha, gorączka;
• bóle mięśni i stawów.

Według danych amerykańskich Centrów Kontroli i Prewencji Chorób (Centers for Disease Control and Prevention, CDC) blisko cztery na dziesięć zgłaszanych przypadków zachorowań związanych z zakwitami sinic dotyczyło dzieci poniżej 18. roku życia. Choć od dłuższego czasu nie odnotowano przypadków śmiertelnych wśród ludzi, zdarzały się bardzo poważne zachorowania.^1,11

Dlaczego psy i inne zwierzęta są szczególnie zagrożone?

Psy są najbardziej narażone na zatrucie sinicami spośród wszystkich zwierząt, ponieważ chętnie piją wodę ze zbiorników, bawią się w wodzie, a po kąpieli liżą mokrą sierść, co zwiększa ilość połkniętych toksyn. Objawy zatrucia mogą rozwijać się u nich bardzo szybko: od ślinotoku, wymiotów i biegunki, przez drżenie mięśni i drgawki, aż po porażenie mięśni oddechowych i śmierć. Na przestrzeni lat w wielu krajach odnotowano przypadki śmierci psów, koni, owiec i trzody chlewnej po kontakcie z wodą skażoną sinicami.^1,7,11,12

Jeśli woda ma zmieniony kolor lub na jej powierzchni widać kożuch, nie wolno pozwalać psu wchodzić do wody ani jej pić. Jeśli pies przypadkowo miał kontakt z podejrzaną wodą, trzeba go natychmiast dokładnie umyć czystą wodą i obserwować jego zachowanie. W razie pojawienia się wymiotów, biegunki, drżenia czy ospałości konieczna jest pilna wizyta u weterynarza, a informacja o możliwym kontakcie z sinicami ułatwi postawienie właściwego rozpoznania.^1,7

Jak chronić siebie i rodzinę przed sinicami podczas wakacji?

Przed wyjściem na plażę warto sprawdzić aktualne komunikaty sanepidu dotyczące jakości wody w kąpieliskach, dostępne na stronach internetowych stacji sanitarno-epidemiologicznych oraz bezpośrednio przy wejściach na strzeżone plaże. Jeśli woda ma zmieniony kolor, jest mętna, na powierzchni widać kożuch lub pianę, a w powietrzu unosi się nieprzyjemny zapach, najlepiej zrezygnować z kąpieli. Nie należy pozwalać dzieciom bawić się w takiej wodzie, ponieważ są szczególnie narażone na połknięcie wody podczas zabawy.^1,3,4,7,11

Kilka praktycznych zasad, które pomogą uniknąć problemów zdrowotnych:

• nigdy nie pić wody z jezior, rzek ani morza, nawet jeśli wygląda czysto;
• nie używać takiej wody do mycia zębów, przygotowywania posiłków ani podlewania warzyw;
• po każdej kąpieli w naturalnym zbiorniku dokładnie spłukać ciało i włosy czystą wodą z mydłem;
• w przypadku podrażnienia oczu przepłukać je dużą ilością czystej wody lub roztworem soli fizjologicznej.

Sinice mogą schodzić głębiej w nocy, a w ciągu dnia ponownie pojawiać się na powierzchni, dlatego brak widocznego kożucha rano nie oznacza, że woda jest bezpieczna po południu. Ubrania i stroje kąpielowe, które miały kontakt z wodą zawierającą sinice, powinny zostać wyprane. Ryby złowione w czasie zakwitu mogą gromadzić toksyny w narządach wewnętrznych, dlatego w okresie zakwitów nie należy ich jeść, a jeśli już – to po starannym oczyszczeniu i bez narządów wewnętrznych, szczególnie wątroby.^5,7,11

Co zrobić, gdy podejrzewamy kontakt z sinicami?

Jeśli po kąpieli pojawi się wysypka, swędzenie skóry, zaczerwienienie oczu, nudności, bóle brzucha, gorączka czy biegunka, nie należy lekceważyć tych objawów. Mogą one świadczyć o kontakcie z toksynami sinicowymi i powinny być sygnałem do wizyty u lekarza. W rozmowie z lekarzem warto wspomnieć o możliwym kontakcie z sinicami, co ułatwi rozpoznanie i dobór postępowania. Nie należy na własną rękę podawać środków przeczyszczających ani prowokować wymiotów.^1,7

Bezpośrednio po wyjściu z wody, w której zauważyliśmy zakwit, całą skórę i włosy trzeba umyć pod bieżącą wodą z łagodnym mydłem. Jeśli woda dostała się do nosa lub ust, dobrze jest przepłukać je czystą wodą. Przez kolejne godziny powinno się obserwować, czy nie pojawiają się objawy zatrucia, ponieważ mogą one wystąpić z opóźnieniem sięgającym nawet kilku dni. W przypadku zwierząt domowych reakcja powinna być jeszcze szybsza: psa lub kota należy natychmiast umyć i skontaktować się z weterynarzem, nawet jeśli zwierzę nie wykazuje jeszcze objawów.^1,7

Co warto spakować do wakacyjnej apteczki na wypadek kontaktu z sinicami?

Planując wakacje nad Bałtykiem lub jeziorem, warto uzupełnić apteczkę podróżną o sól fizjologiczną do płukania oczu, łagodne mydło do zmywania pozostałości sinic ze skóry, krem łagodzący podrażnienia oraz lek przeciwhistaminowy dostępny bez recepty. Przydatna będzie też butelka czystej wody pitnej, aby móc szybko spłukać skórę lub oczy, gdy w pobliżu nie ma prysznica.^5,7

Najważniejszym elementem przygotowania jest jednak wiedza i czujność. Przed wyjazdem warto sprawdzić, czy w okolicy wybranego kąpieliska nie ma aktualnych ostrzeżeń o sinicach, ponieważ komunikaty sanepidu publikowane są na bieżąco. Jeśli na miejscu woda budzi wątpliwości, lepiej wybrać się na spacer po plaży zamiast ryzykować kąpiel. Polskie wybrzeże jest długie, a czyste i bezpieczne kąpieliska zawsze da się znaleźć w pobliżu.^1,4

Podsumowanie

Sinice w Bałtyku to zjawisko, z którym polscy plażowicze mierzą się co roku w sezonie letnim. Te mikroskopijne bakterie w sprzyjających warunkach potrafią namnożyć się masowo, tworząc charakterystyczne zielonkawe kożuchy na powierzchni wody. Część gatunków wytwarza toksyny uszkadzające wątrobę, układ nerwowy i skórę, a kontakt z nimi jest szczególnie niebezpieczny dla dzieci i psów. Kluczem do bezpiecznych wakacji jest sprawdzanie komunikatów sanepidu, unikanie wody o zmienionym kolorze i zapachu, dokładne mycie ciała po kąpieli oraz szybka reakcja w razie pojawienia się niepokojących objawów. Sinice nad morzem nie muszą oznaczać zmarnowanych wakacji – wystarczy zachować czujność i rozsądek, aby cieszyć się bezpiecznym wypoczynkiem nad wodą.