,

Czym się różni metformina od semaglutydu?

Data publikacji:

Ostatnia aktualizacja:

Metformina czy semaglutyd – co stosować na cukrzycę?

Rynek leków przeciwcukrzycowych rozwija się od wielu dekad, a w ostatnich latach bardzo szybko. Dysponujemy skutecznymi lekami dawno wprowadzonymi na rynek, jak i nowymi, testowanymi stosunkowo niedawno w badaniach klinicznych. Które leki wybrać i kiedy?
Metformina czy semaglutyd – co stosować na cukrzycę?

Metformina a semaglutyd – krótka historia

Metformina jest dawno wynalezionym lekiem, który badano już w latach 40-stych XX-tego wieku. Od wielu lat metformina stanowi „złoty standard” w leczeniu cukrzycy typu 2. Jej zastosowanie w tym wskazaniu zaproponowano już w 1957 roku. W opinii najważniejszych towarzystw diabetologicznych jest ona lekiem pierwszego wyboru u chorych ze świeżo rozpoznaną cukrzycą typu 2. Oprócz działania obniżającego poziom cukru we krwi ma korzystny wpływ na masę ciała [1-3].

Semaglutyd natomiast należy do stosunkowo nowej rodziny leków (tzw. analogów glukagonopodbnego peptydu 1, GLP-1). Pierwszym lekiem z tej grupy dostępnym na polskim rynku jest eksenatyd, zarejestrowany na rynku Europejskim w 2007 roku. Semaglutyd dostał pozwolenie na dopuszczenie do obrotu centralnie w krajach Unii Europejskiej przez Europejską Agencję leków w roku 2018, zatem bardzo niedawno w porównaniu do metforminy. Początkowo leki z tej rodziny były badane w cukrzycy typu 2, natomiast ze względu na powodowanie redukcji masy ciała, niektóre z nich są zarejestrowane w leczeniu otyłości.

Jakie działanie ma metformina i semaglutyd?

Insulina jest hormonem regulującym metabolizm glukozy w organizmie. Insulina znajdująca się w wątrobie, mięśniach i tkance tłuszczowej stymuluje komórki do pobierania glukozy z krwi i magazynowania jej w wątrobie i mięśniach [4]. W efekcie jej działania dochodzi do obniżenia poziomu cukru we krwi. Mechanizmy działania leków przeciwcukrzycowych są różne, jednak w większości opierają się na zwiększaniu produkcji insuliny lub uwrażliwieniu komórek na jej działanie.

Metformina jest lekiem przeciwcukrzycowym, który obniża podwyższony poziom cukru we krwi zarówno na czczo jak i po posiłku. Nie powoduje zbytniego obniżenia stężenia glukozy we krwi (hipoglikemii). Działa przeciwcukrzycowo na wielu poziomach, np. zmniejsza wytwarzanie glukozy w wątrobie, ułatwia wykorzystanie glukozy w organizmie poprzez wsparcie działania insuliny, zmniejsza wchłanianie glukozy z pożywienia. Dodatkowo metformina działa korzystnie na cholesterol u pacjentów z hiperlipidemią [5].

Semaglutyd pomaga kontrolować apetyt, zmniejszając uczucie głodu i łaknienia oraz zwiększając uczucie sytości. Należy do leków modyfikujących przebieg choroby. Semaglutyd jest związkiem o budowie analogicznej do ludzkiego hormonu jelitowego – peptydu glukagonopodobnego i działa tak samo jak on, zwiększając wydzielanie insuliny, a tym samym normalizuje stężenie cukru we krwi. Ponadto powoduje opóźnienie opróżniania żołądka, czym również przyczynia się do zmniejszenia poziomu glukozy w krążeniu. W cukrzycy typu 2 stwierdza się stwierdza się zmniejszenie wydzielania tych hormonów. Ponadto leki z tej grupy redukują masę ciała oraz poprawiają profil lipidowy, zwiększając stężenie “dobrego” cholesterolu HDL, a zmniejszając stężenie “złego” LDL i trójglicerydów [6-9].

Jakie skutki uboczne ma metformina i semaglutyd?

Na początku leczenia metforminą najczęstszymi działaniami niepożądanymi są zaburzenia żołądkowo-jelitowe. W celu zapobiegania ich wystąpieniu zaleca się przyjmowanie metforminy w 2 lub 3 dawkach na dobę w czasie posiłku lub po posiłku i stopniowe zwiększanie dawki. W badaniach klinicznych raportowano:

  • bardzo często (powyżej 1 na 10 przypadków): nudności, wymioty, biegunkę, ból brzucha i utrata apetytu;
  • często (1 na 10-100 przypadków): niedobór witaminy B12, a także zaburzenia smaku [5]. 

W czasie badań klinicznych nad semaglutydem, najczęściej zgłaszanymi  działaniami niepożądanymi były zaburzenia żołądka i jelit, w tym nudności, biegunka i wymioty. Objawy te były zwykle łagodne lub umiarkowane oraz krótkotrwałe.

W badaniach klinicznych oraz po wprowadzeniu semaglutydu na rynek, zgłaszano: 

  • bardzo często (powyżej 1 na 10 przypadków) hipoglikemię, czyli spadek cukru we krwi poniżej normy, nudności oraz biegunkę;
  • często (1 na 10-100 przypadków) m.in. hipoglikemię podczas stosowania z innymi doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi, zmniejszenie apetytu, zawroty głowy, zaburzenia żołądka i jelit (np. wymioty, ból brzucha, wzdęcia brzucha, odbijanie się, nadmierne wytwarzanie gazów jelitowych, zaparcia, niestrawność, choroba refluksowa przełyku), kamicę żółciową, zmęczenie [7].

Porównanie wskazań – metformina a semaglutyd

Metformina o natychmiastowym uwalnianiu jest wskazana w leczeniu cukrzycy typu 2, zwłaszcza u pacjentów z nadwagą, gdy za pomocą ściśle przestrzeganej diety i ćwiczeń fizycznych nie można uzyskać prawidłowego stężenia glukozy we krwi. Można ją stosować u dorosłych jako pojedynczy lek (w monoterapii) lub w skojarzeniu z innymi doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi lub insuliną. Lek zmniejsza ryzyko powikłań związanych z cukrzycą [5].

Metformina o przedłużonym uwalnianiu jest dodatkowo wskazana w zapobieganiu cukrzycy typu 2 u pacjentów ze stanem przedcukrzycowym oraz w zespole policystycznych jajników (w celu zmniejszenia nasilenia zmian skórnych, jak np. trądzik, regulowania cyklów miesiączkowych oraz indukcji i zwiększenia częstości owulacji) [5,10-12].

W Polsce semaglutyd do wstrzykiwań podskórnych oraz w postaci doustnej jest wskazany do stosowania u dorosłych z niedostatecznie kontrolowaną cukrzycą typu 2 łącznie z odpowiednią dietą i wysiłkiem fizycznym:

  • w monoterapii, u pacjentów, u których stosowanie metforminy jest niewskazane ze względu na nietolerancję lub istniejące przeciwwskazania,
  • w skojarzeniu z innymi produktami leczniczymi stosowanymi w leczeniu cukrzycy [7,13].

Produkt leczniczy zawierający semaglutyd w formie do wstrzykiwań, zatwierdzony centralnie przez Europejską Agencję Leków w całej Unii Europejskiej o nazwie Wegovy jest wskazany dla pacjentów otyłych i z nadwagą w celu redukcji masy ciała. Lek należy stosować wraz z dietą o obniżonej wartości kalorycznej i zwiększonym wysiłkiem fizycznym u pacjentów, u których początkowa wartość wskaźnika masy ciała, tzw. Body Mass Index (BMI) wynosi ≥ 30 kg/m2 (otyłość) lub ≥ 27 kg/m2, ale mniej niż 30 kg/m2 (nadwaga) z co najmniej jednym współistniejącym schorzeniem związanym z nieprawidłową masą ciała, np. stan przedcukrzycowy lub cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze, dyslipidemia, obturacyjny bezdech senny [14].

Dawkowanie i czas działania

Zazwyczaj dawka początkowa metforminy o natychmiastowym uwalnianiu wynosi 500 mg lub 850 mg 2 lub 3 razy na dobę podawana w czasie posiłku lub po nim. Maksymalna zalecana dawka metforminy wynosi 3 g na dobę, przyjmowana w 3 podzielonych dawkach [5,10]. W przypadku tabletek o przedłużonym uwalnianiu, dawka początkowa metforminy wynosi 1 tabletkę o mocy 500 mg, 750 mg raz na dobę podczas wieczornego posiłku. Maksymalna zalecana dawka to 2 tabletki o przedłużonym uwalnianiu 1000 mg na dobę [11,12].

Dawka początkowa semaglutydu do wstrzykiwania podskórnego wynosi 0,25 mg raz na tydzień. Po 4 tygodniach dawkę należy zwiększyć do 0,5 mg raz na tydzień. Po co najmniej 4 tygodniach takiego leczenia, dawkę można zwiększyć do 1 mg raz na tydzień w celu dodatkowej poprawy kontroli glikemii. Po co najmniej 4 kolejnych tygodniach, dawkę można zwiększyć do 2 mg raz na tydzień w celu dodatkowej poprawy kontroli glikemii. Dawka 0,25 mg semaglutydu nie jest dawką podtrzymującą. Dawki większe niż 2 mg na tydzień nie są zalecane [7].

Dawka początkowa semaglutydu w postaci doustnej wynosi 3 mg raz na dobę, przez jeden miesiąc. Następnie dawkę należy zwiększyć do dawki podtrzymującej wynoszącej 7 mg raz na dobę. Po kolejnym miesiącu dawkę można zwiększyć do dawki podtrzymującej wynoszącej 14 mg raz na dobę. Maksymalna zalecana pojedyncza dawka semaglutydu wynosi 14 mg na dobę [13].

Który lek bezpieczniejszy – metformina czy semaglutyd?

Oba związki aktywne różnią się profilami bezpieczeństwa, co opisano poniżej.

Stosowanie u kobiet w ciąży 

Metformina przenika przez łożysko w stężeniach, które mogą być tak wysokie, jak stężenia u matki. Jednak niekontrolowany podwyższony poziom cukru we krwi wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wad wrodzonych, utraty ciąży, nadciśnienia wywołanego ciążą, stanu przedrzucawkowego i śmiertelności okołoporodowej. Ważne jest, aby utrzymać stężenie glukozy we krwi jak najbardziej zbliżone do prawidłowego przez cały okres ciąży, by zmniejszyć ryzyko wystąpienia działań niepożądanych związanych z hiperglikemią u matki i jej dziecka. Jeśli jest to konieczne, stosowanie metforminy można rozważyć w czasie ciąży i w fazie planowania ciąży jako uzupełnienie leczenia insuliną lub alternatywę dla insuliny [5].

Badania semaglutydu na zwierzętach wykazały szkodliwy wpływ na reprodukcję. Dane dotyczące stosowania leku u kobiet w okresie ciąży są ograniczone, dlatego semaglutydu nie należy stosować w okresie ciąży. Jeśli pacjentka planuje zajść w ciążę lub jest w ciąży, należy zaprzestać stosowania semaglutydu. Należy zaprzestać stosowania semaglutydu co najmniej 2 miesiące przed planowaną ciążą z uwagi na jego długi okres półtrwania [7].

Stosowanie u kobiet karmiących piersią 

Metformina przenika do mleka ludzkiego. U noworodków/niemowląt karmionych piersią nie obserwowano żadnych działań niepożądanych. Z uwagi na dostępność jedynie ograniczonych danych, nie zaleca się karmienia piersią w czasie leczenia metforminą. Decyzję o tym, czy przerwać karmienie piersią, należy podjąć po rozważeniu korzyści wynikających z karmienia piersią i potencjalnego ryzyka występowania działań niepożądanych u dziecka [5].

U szczurów w okresie laktacji semaglutyd przenikał do mleka. Semaglutyd nie powinien być stosowany podczas karmienia piersią, gdyż nie można wykluczyć ryzyka dla dziecka karmionego piersią [7].

Prowadzenie pojazdów 

Metformina stosowana w monoterapii nie powoduje hipoglikemii i tym samym nie ma wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Należy jednak zwrócić uwagę pacjenta na ryzyko wystąpienia hipoglikemii w przypadku stosowania metforminyw skojarzeniu z innymi lekami przeciwcukrzycowymi (np. pochodne sulfonylomocznika, insulina lub meglitynidy) [5].

Semaglutyd nie ma wpływu lub wywiera nieistotny wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. W przypadku stosowania tego produktu w skojarzeniu z pochodną sulfonylomocznika lub insuliną pacjenci powinni zostać poinformowani o konieczności zapobiegania hipoglikemii podczas prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn [7].

Interakcje z alkoholem 

Zatrucie alkoholem związane jest ze zwiększonym ryzykiem kwasicy mleczanowej, szczególnie w przypadkach głodzenia, niedożywienia lub zaburzeń czynności wątroby. Stosowanie metforminy oraz jednoczesne spożywanie alkoholu jest niezalecane [12].

Spożywanie alkoholu może powodować hipoglikemię, czyli obniżenie poziomu cukru we krwi. Zatem przyjmowanie go jednocześnie z lekami przeciwcukrzycowymi, w tym semaglutydem  jest niewskazane.

Stosowanie u seniorów 

Z uwagi na ryzyko zaburzeń czynności nerek u pacjentów w podeszłym wieku, dawkę metforminy należy ustalić na podstawie parametrów czynności nerek. Podczas leczenia konieczna jest regularna kontrola czynności nerek [12].

W przypadku stosowania semaglutydu, nie ma konieczności dostosowywania dawki w związku z wiekiem pacjenta, choć doświadczenie dotyczące stosowania produktu u pacjentów w wieku 75 lat i starszych jest ograniczone [7,13].

Stosowanie przy zaburzeniach czynności nerek 

Przed rozpoczęciem leczenia metforminą należy ocenić czynność nerek, a następnie powtarzać badanie co najmniej raz na rok. U pacjentów ze zwiększonym ryzykiem dalszego pogorszenia czynności nerek oraz u pacjentów w podeszłym wieku funkcjonowanie tych organów należy oceniać częściej, np. co 3–6 miesięcy [5].

W przypadku stosowania semaglutydu nie ma konieczności dostosowywania dawki u pacjentów z łagodnymi, umiarkowanymi lub ciężkimi zaburzeniami czynności nerek. Doświadczenie w stosowaniu semaglutydu u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności nerek jest ograniczone. Semaglutyd nie jest zalecany do stosowania u pacjentów z chorobą nerek w stadium końcowym [7].

Stosowanie przy zaburzeniach czynności wątroby

Niewydolność wątroby jest przeciwwskazaniem do stosowania metforminy [5].

Nie ma konieczności dostosowywania dawki semaglutydu u pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby. Doświadczenie w stosowaniu semaglutydu u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby jest ograniczone i wymaga zachowania ostrożności [7].

Dostępne postaci leku

Metformina jest dostępna w postaci tabletek, tabletek powlekanych oraz tabletek o przedłużonym uwalnianiu przyjmowanych doustnie. 

Semaglutyd występuje w postaci roztworu do wstrzykiwań we wstrzykiwaczu (do podawania podskórnego), które dawkuje się raz w tygodniu (Ozempic), ale także tabletek doustnych (Rybelsus). 

Zamienniki metformin i semaglutydu

Metformina o natychmiastowym uwalnianiu jest dostępna na rynku farmaceutycznym w licznych lekach, będących swoimi odpowiednikami, np.:

  • Avamina, 500 mg, 850 mg, 1000 mg, tabletki powlekane;
  • Formetic, 500 mg, 850 mg, 1000 mg, tabletki powlekane;
  • Glucophage, 500 mg, 850 mg, 1000 mg, tabletki powlekane;
  • Metformax, 500 mg, 850 mg, 1000 mg, tabletki;
  • Metformin Galena, 500 mg, 850 mg, tabletki;
  • Siofor, 500 mg, 850 mg, 1000 mg, tabletki powlekane.

W obrocie aptecznym występuje również  metformina o przedłużonym uwalnianiu. Znajduje się ona w następujących produktach, m.in.:

  • Avamina SR, 500 mg, 750 mg, 1000 mg, tabletki o przedłużonym uwalnianiu;
  • Glucophage, 500 mg, 750 mg, 1000 mg, tabletki o przedłużonym uwalnianiu;
  • Siofor XR, 500 mg, 750 mg, 1000 mg, tabletki o przedłużonym uwalnianiu;
  • Symformin XR, 500 mg, 750 mg, 1000 mg, tabletki o przedłużonym uwalnianiu.

Semaglutyd jako roztwór do wstrzykiwań we wstrzykiwaczu jest zarejestrowany obecnie w Polsce jako lek Ozempic o różnych mocach: 0,25 mg, 0,5 mg, 1 mg, 2 mg. Niestety na ten moment lek jest trudno dostępny w aptekach. Ponadto, na terenie całej Unii Europejskiej odgórnie zarejestrowany jest lek Wegovy, o mocach 0,25 mg, 0,5 mg, 1 mg, 1,7 mg, 2,4 mg, natomiast nie ma go na rynku w Polsce na ten moment (stan na 06.2024).

Semaglutyd w postaci tabletek doustnych jest dostępny jako lek Rybelsus o mocach 3 mg, 7 mg i 14 mg.

Leczenie cukrzycy

Według wytycznych towarzystw diabetologicznych, kluczem przy wyborze leków przy rozpoczęciu terapii cukrzycy typu 2 jest stopień ryzyka sercowo-naczyniowego, obecność chorób krążenia i nerek oraz występowanie powikłań narządowych. Oczywiście pierwszym krokiem w leczeniu cukrzycy typu 2, szczególnie u osób z nadmierną masą ciała, powinny być zmiany stylu życia, czyli zmniejszenie kaloryczności posiłków i zwiększenie aktywności fizycznej do 30–45 minut dziennie.

Jeśli chodzi o farmakoterapię, to Polskie Towarzystwo Diabetologiczne rekomenduje rozpoczynanie leczenia od monoterapii, czyli leczenia pojedynczym lekiem lub w pewnych okolicznościach terapii skojarzonej (kilkoma lekami jednocześnie). Jako leki pierwszego wyboru w leczeniu cukrzycy typu 2 należy rozważać w pierwszej kolejności metforminę (szczególnie przy niskim ryzyku sercowo-naczyniowym), analogi GLP-1 (takie jak semaglutyd) oraz flozyny (np. dapagliflozyna). U osób z wysokim ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych zaleca się wdrożenie jednocześnie kilku leków, metforminy i/lub flozyn i/lub analogów GLP-1. Analogi GLP-1 są szczególnie zalecane, jeśli poza wyrównaniem glikemii ważne jest zmniejszenie masy ciała pacjenta [3,9].

Podsumowanie

Metformina i semaglutyd to dwa leki, które bardzo się różnią, jednak mogą być stosowane razem lub osobno w leczeniu cukrzycy typu 2, szczególnie u osób zmagających się z nadwagą lub otyłością. Leki powinny być stosowane wraz z odpowiednią dietą i wysiłkiem fizycznym. Metformina jest lekiem od dawna stosowanym na rynku i skutecznym filarem w leczeniu cukrzycy. Semaglutyd jest nowym, bardzo obiecującym lekiem w kontroli cukrzycy, zapobieganiu jej powikłaniom oraz redukcji masy ciała. O stosowaniu jednego i drugiego leku osobno lub w połączeniu decyduje lekarz w oparciu o ocenę stanu zdrowia pacjenta pod względem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Bibliografia

  1. Bailey CJ. Metformin: historical overview. Diabetologia. 2017 Sep;60(9):1566-1576. 
  2. Strojek K, Wróbel M, Szymborska-Kajanek A, Rokicka D. Diabetologia Kliniczna 2013, tom 2, 4, 120–124
  3. Dąbrowski M. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego 2024, czyli ochrona sercowo-naczyniowo-nerkowa z metaboliką w tle. Lekarz POZ 1/2024.
  4. Hua Q. Insulin: a small protein with a long journey. Protein Cell. 2010 Jun;1(6):537-51. 
  5. ChPL (Charakterystyka Produktu Leczniczego) Glucophage 1000.
  6. Chao AM, Tronieri JS, Amaro A, Wadden TA. Semaglutide for the treatment of obesity. Trends Cardiovasc Med. 2023 Apr;33(3):159-166. 
  7. ChPL (Charakterystyka Produktu Leczniczego) Ozempic.
  8. Czech A. Incretin mimetics and drugs increasing the level of endogenous incretins in the treatment of type 2 diabetes mellitus. Przewodnik Lekarza/Guide for GPs. 2009:48-53.
  9. Kamiński M. Analogi GLP-1 w świetle wytycznych ADA 2020 i najnowszych badań. Kurier Medyczny 04/2020: 6-7.
  10. ChPL (Charakterystyka Produktu Leczniczego) Avamina 1000. 
  11. ChPL (Charakterystyka Produktu Leczniczego) Avamina SR 1000. 
  12. ChPL (Charakterystyka Produktu Leczniczego) Glucophae  XR 1000).
  13. ChPL (Charakterystyka Produktu Leczniczego) Rybelsus.
  14. ChPL (Charakterystyka Produktu Leczniczego) Wegovy.

Powiązane produkty

Omawiane substancje

  • Metformina

    Metformina jest lekiem stosowanym w leczeniu cukrzycy typu 2. Substancja ta pomaga obniżyć poziom cukru we krwi poprzez zwiększenie wrażliwości tkanek na insulinę.
    Substancje Syntetyczne i Biologiczne
  • Semaglutyd

    Semaglutyd jest lekiem stosowanym w leczeniu cukrzycy typu 2. Substancja ta działa poprzez zwiększenie wydzielania insuliny i zmniejszenie produkcji glukozy przez wątrobę.
    Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Omawiane schorzenia

  • Cukrzyca

    Cukrzyca to choroba metaboliczna charakteryzująca się podwyższonym poziomem glukozy we krwi. Nieleczona cukrzyca może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak uszkodzenie nerek, nerwów, oczu oraz serca.
  • Cukrzyca typu 2

    Cukrzyca typu 2 jest chorobą metaboliczną, która charakteryzuje się zaburzeniem gospodarki węglowodanowej organizmu. Jest to choroba przewlekła, która wymaga stałej kontroli poziomu cukru we krwi oraz zmiany stylu życia.

Więcej poradników

Wyświetlane poradniki pochodzą z kategorii czytanego artykułu: , .