Ortezy na kolano, stopę i nadgarstek – kiedy stosować?

Co to jest orteza i jak działa?

Orteza to zewnętrzne urządzenie medyczne, którego głównym zadaniem jest wsparcie, stabilizacja, unieruchomienie lub korekcja danej części ciała. Projekt, materiały i funkcja ortezy są dobierane na podstawie oceny stanu pacjenta, jego historii medycznej oraz indywidualnych potrzeb. Można powiedzieć, że orteza działa jak nasz swoisty pomocnik, który przejmuje część obciążeń z uszkodzonych struktur, pozwalając im się zregenerować. Dzięki temu pacjent może szybciej wrócić do codziennych aktywności, jednocześnie chroniąc się przed dalszymi urazami.¹

Ortezy mogą być gotowe, czyli produkowane seryjnie w różnych rozmiarach, lub wykonywane na zamówienie, dopasowane do indywidualnej budowy ciała pacjenta. Gotowe ortezy są często lżejsze i łatwiej dostępne, natomiast ortezy wykonywane na miarę są zalecane w przypadku bardziej złożonych urazów lub zmian w strukturach stawowych. Warto pamiętać, że orteza powinna być dobrana przez fachowca, ponieważ niewłaściwie dopasowane urządzenie może być nieskuteczne lub nawet szkodliwe.^1,2

Jakie są rodzaje ortez i do czego służą?

Ortezy można podzielić według części ciała, którą obejmują. Zgodnie z międzynarodowym systemem klasyfikacji wyróżniamy cztery główne kategorie:

• ortezy kończyn dolnych – obejmujące stopę, staw skokowy, kolano i biodro;
• ortezy kończyn górnych – dla dłoni, nadgarstka, łokcia i barku;
• ortezy kręgosłupa – wspierające odcinek szyjny, piersiowy lub lędźwiowy;
• ortezy głowy – stosowane w specyficznych przypadkach, np. kaski ortopedyczne.²

W jakich sytuacjach stosuje się ortezy kończyn dolnych?

Wśród najpopularniejszych ortez kończyn dolnych znajdują się ortezy stopy, ortezy stawu skokowego oraz ortezy na kolano. Ortezy stopy, często w formie wkładek ortopedycznych, pomagają w przypadku płaskostopia, bólu pięty czy problemów z chodzeniem. Ortezy stawu skokowego i stopy są stosowane w celu poprawy mobilności oraz wsparcia rehabilitacji, na przykład po udarze lub w przypadku porażeń. Z kolei ortezy na kolano są wykorzystywane do stabilizacji stawu po urazach więzadeł, w przypadku choroby zwyrodnieniowej stawów lub po zabiegach chirurgicznych.^1,3,4

Ortezy na kolano

Ortezy na kolano to specjalistyczne urządzenia zaprojektowane w celu zapewnienia wsparcia i stabilizacji stawu kolanowego. Są one często stosowane przez osoby, które doznały urazu kolana, cierpią na zapalenie stawów lub przeszły operację. Ortezy na kolano pomagają ograniczyć określone ruchy, zmniejszyć obciążenie stawu oraz chronić go podczas procesu rehabilitacji. Istnieje kilka głównych typów ortez kolanowych:³

• ortezy profilaktyczne – stosowane w celu zapobiegania urazom podczas uprawiania sportów kontaktowych;
• ortezy funkcjonalne – zapewniają wsparcie kolanu, które zostało już uszkodzone, na przykład po urazie więzadła krzyżowego przedniego;
• ortezy odciążające – pomagają przenosić ciężar ciała z uszkodzonej części kolana na inne struktury, szczególnie pomocne w chorobie zwyrodnieniowej;
• ortezy rehabilitacyjne – używane po operacjach lub poważnych urazach, ograniczają ruch w kontrolowany sposób.^3,5

Wybór odpowiedniego typu ortezy powinien być skonsultowany ze specjalistą, który oceni indywidualne potrzeby pacjenta.

Ortezy na stopę

Ortezy na stopę to urządzenia, które obejmują stopę i często również staw skokowy, zapewniając wsparcie, korekcję lub ochronę tej części ciała. Są one stosowane w przypadku różnych problemów, takich jak płaskostopie, zapalenie powięzi podeszwowej, neuropatia cukrzycowa czy stopa opadająca. Orteza stopa-staw skokowy (AFO) to jeden z najczęściej stosowanych typów ortez kończyn dolnych. Jest to szyna, która kontroluje pozycję stopy i stawu skokowego, ale może również wpływać na kolana, postawę i równowagę. Dlatego zaleca się stopniowe wydłużanie czasu noszenia ortezy, aby uniknąć uszkodzenia skóry i przyzwyczaić się do nowego sposobu chodzenia.^6,7

Jak dobrać obuwie do ortezy na stopę?

Wybór odpowiedniego obuwia jest kluczowy dla osób noszących ortezy na stopę. Buty muszą być wystarczająco przestronne, aby pomieścić ortezę, a jednocześnie zapewniać stabilność i komfort. Przy wyborze obuwia warto zwrócić uwagę na następujące cechy:

• sznurowadła sięgające jak najbliżej palców lub regulowane zapięcia na rzepy;
• wyjmowane wkładki – po ich usunięciu powstaje dodatkowa przestrzeń na ortezę;
• odpowiednia głębokość i szerokość, szczególnie w okolicy palców;
• niski obcas i stabilna podeszwa.⁸

Zawsze zabieraj ortezę ze sobą podczas kupowania butów. Bardzo ważne jest, aby nigdy nie chodzić w ortezie AFO bez butów, ponieważ powierzchnia ortezy może być śliska i zwiększać ryzyko upadku.⁸

Ortezy na nadgarstek

Ortezy na nadgarstek to urządzenia zaprojektowane w celu wsparcia i unieruchomienia nadgarstka, dłoni, a czasem również palców. Są one powszechnie stosowane w leczeniu urazów, takich jak złamania lub uszkodzenia tkanek miękkich, ale także w przypadku urazów przeciążeniowych, takich jak zespół cieśni nadgarstka czy choroba de Quervaina. Orteza pomaga zmniejszyć ból, zapobiec dalszym uszkodzeniom i wspomaga proces gojenia poprzez ograniczenie ruchów w stawie.⁹

Ze względu na sposób użytkowania oraz cel, jakiemu służą, wyróżnia się ortezy nadgarstka spoczynkowe oraz robocze. Ortezy spoczynkowe wspierają rękę i nadgarstek w optymalnej pozycji podczas odpoczynku, pomagając zmniejszyć obrzęk i ból – są najlepsze do stosowania w nocy lub podczas zaostrzeń choroby. Ortezy robocze zapewniają elastyczne wsparcie podczas wykonywania czynności, które w innym przypadku mogłyby być bolesne. Niezależnie od typu ortezy, nie zaleca się noszenia jej przez cały czas, ponieważ może to prowadzić do sztywności stawów.¹⁰

Kiedy stosować ortezę na nadgarstek?

Orteza na nadgarstek jest zalecana w wielu sytuacjach klinicznych. Najczęściej stosuje się ją po złamaniach kości promieniowej lub nadgarstka, gdzie zapewnia niezbędne wsparcie i unieruchomienie podczas gojenia. Ortezy są również pomocne w przypadku zwichnięć, niestabilności więzadeł, po zabiegach operacyjnych oraz w chorobie zwyrodnieniowej stawów. W przypadku zespołu cieśni nadgarstka orteza utrzymuje nadgarstek w neutralnej pozycji, zmniejszając nacisk na nerw pośrodkowy i łagodząc objawy takie jak drętwienie czy mrowienie palców.¹¹

W przypadku ortez wykonywanych na zamówienie, materiał termoplastyczny jest podgrzewany, a następnie formowany bezpośrednio na nadgarstku i dłoni pacjenta, co zapewnia idealne dopasowanie. Proces ten trwa około 5 minut, a pacjenci często porównują to odczucie do zanurzenia ręki w ciepłej kąpieli.⁹

Jak prawidłowo nosić i pielęgnować ortezę?

Prawidłowe noszenie ortezy jest kluczowe dla jej skuteczności. Orteza powinna być dopasowana ciasno, ale wygodnie, bez powodowania bólu czy ograniczania krążenia. Przed każdym założeniem warto sprawdzić ortezę pod kątem ostrych krawędzi, luźnych elementów lub ciał obcych, które mogłyby spowodować uraz. Skórę należy wizualnie kontrolować przed i po każdym użyciu, a w przypadku zauważenia zaczerwienienia, które nie ustępuje w ciągu 20-30 minut po zdjęciu ortezy, należy skontaktować się z ortotykiem.⁷

Pielęgnacja ortezy jest równie ważna jak jej prawidłowe noszenie. Aby orteza służyła długo i była bezpieczna w użytkowaniu, należy przestrzegać następujących zasad:

• regularnie czyść ortezę wilgotną szmatką z łagodnym mydłem;
• nie zanurzać ortezy w wodzie, gdyż może to uszkodzić jej strukturę;
• nie suszyć przy źródłach ciepła, takich jak kaloryfer czy suszarka do włosów;
• nie modyfikować ortezy samodzielnie, w tym nie podkładać dodatkowych materiałów czy nie zginać ani nie sklejać elementów;
• przechowywać ortezę w suchym, chłodnym miejscu.^7,12

Orteza a prowadzenie samochodu

Jeśli nosisz ortezę, szczególnie na kończynie dolnej lub nadgarstku, powinieneś zachować ostrożność przy prowadzeniu samochodu. Przed jazdą w ortezie koniecznie skontaktuj się ze swoim ubezpieczycielem, ponieważ polisa może być nieważna, jeśli prowadzisz pojazd z założoną ortezą. Orteza może ograniczać zakres ruchu i wpływać na czas reakcji, co ma bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo jazdy. Zawsze skonsultuj się z lekarzem, czy możesz bezpiecznie prowadzić samochód podczas noszenia ortezy.¹²

Czy ortezy mogą powodować skutki uboczne?

Chociaż ortezy są generalnie bezpieczne i dobrze tolerowane, mogą wystąpić pewne komplikacje, szczególnie przy niewłaściwym użytkowaniu. Do najczęstszych problemów należą podrażnienia skóry, odleżyny oraz ucisk na nerwy. Dlatego tak ważne jest regularne sprawdzanie skóry pod ortezą i zgłaszanie wszelkich niepokojących objawów lekarzowi. Ryzyko komplikacji można zminimalizować poprzez prawidłowe dopasowanie ortezy i przestrzeganie zaleceń dotyczących czasu noszenia.⁴

Istnieje również obawa, że długotrwałe noszenie ortezy może osłabić mięśnie otaczające staw. Badania na ten temat dają jednak niejednoznaczne wyniki. Dlatego zaleca się, aby orteza była stosowana przez możliwie najkrótszy czas niezbędny do osiągnięcia celów terapeutycznych. Ważne jest również łączenie stosowania ortezy z odpowiednimi ćwiczeniami rehabilitacyjnymi.¹³

Sygnały alarmowe, czyli kiedy pilnie skontaktować się z lekarzem?

Podczas noszenia ortezy mogą wystąpić sytuacje wymagające natychmiastowej konsultacji medycznej. Należy pilnie skontaktować się z lekarzem lub udać się do szpitala w przypadku wystąpienia następujących objawów:

• silny ból, który nie ustępuje po zdjęciu ortezy;
• narastający obrzęk kończyny;
• przebarwienia, sinienie lub bladość skóry;
• mrowienie lub drętwienie palców;
• niemożność poruszania kończyną lub palcami;
• uczucie zimna w kończynie poniżej ortezy.⁴

Te objawy mogą wskazywać na zaburzenia krążenia lub ucisk na nerwy, które wymagają szybkiej interwencji. Zwróć również uwagę na stan samej ortezy – jeśli zauważysz pęknięcia lub białe ślady naprężeń na materiale, przestań używać ortezy i skontaktuj się z ortotykiem.⁷

Podsumowanie

Ortezy to niezwykle przydatne urządzenia medyczne, które pomagają w leczeniu wielu schorzeń układu mięśniowo-szkieletowego. Od ortez na nadgarstek, przez ortezy na stopę, aż po ortezy na kolano, każdy rodzaj ma swoje specyficzne zastosowanie i sposób działania. Kluczem do skutecznego leczenia jest prawidłowe dopasowanie ortezy do indywidualnych potrzeb pacjenta oraz przestrzeganie zaleceń dotyczących jej noszenia i pielęgnacji. Pamiętaj, że decyzję o zastosowaniu ortezy powinien zawsze podjąć lekarz lub inny wykwalifikowany specjalista. Samodzielne dobieranie ortez może być nieskuteczne lub nawet szkodliwe. Jeśli masz problemy z stawami, bóle lub ograniczenia ruchomości, skonsultuj się z lekarzem, który oceni Twoją sytuację i pomoże dobrać odpowiednie rozwiązanie.