Niedobór i nadmiar jodu jako przyczyny wola tarczycy

Jod odgrywa fundamentalną rolę w funkcjonowaniu gruczołu tarczycowego, a zaburzenia jego gospodarki stanowią najważniejszą przyczynę wola na całym świecie. Główną funkcją tarczycy jest koncentrowanie jodu z krwi w celu produkcji hormonów tarczycowych¹. Zarówno niedobór, jak i nadmiar tego pierwiastka może prowadzić do patologicznych zmian w gruczole.

Niedobór jodu – globalna przyczyna wola

Niedobór jodu w diecie jest najczęstszą przyczyną wola na całym świecie, szacuje się, że dotyka około 2,2 miliarda ludzi²³. Jest to również główna przyczyna wola endemicznego, które definiuje się jako występowanie powiększenia tarczycy u więcej niż 5% populacji w danym obszarze geograficznym⁴.

Mechanizm powstawania wola w niedoborze jodu jest dobrze poznany. Gdy organizm nie otrzymuje wystarczającej ilości jodu z pożywieniem, produkcja hormonów tarczycowych spada⁵. Przysadka mózgowa wykrywa ten spadek i reaguje zwiększonym wydzielaniem hormonu stymulującego tarczycę (TSH), który ma za zadanie pobudzić tarczycę do większej produkcji hormonów⁵. Ten zwiększony sygnał stymulujący prowadzi do wzrostu tarczycy⁵.

Gdy w organizmie brakuje jodu, jednostka staje się niedoczynna tarczycowo¹. W konsekwencji przysadka mózgowa wykrywa, że poziom hormonów tarczycowych jest zbyt niski i wysyła sygnał do tarczycy w postaci TSH¹. Jak sama nazwa wskazuje, hormon ten stymuluje tarczycę do produkcji hormonów tarczycowych i do wzrostu¹. Ten nieprawidłowy wzrost prowadzi do powstania wola¹.

Zapotrzebowanie na jod w różnych grupach wiekowych

Zalecane dzienne spożycie jodu różni się w zależności od wieku i stanu fizjologicznego. Dla dzieci w wieku 2-5 lat wynosi ono 90 μg/dzień, dla dzieci 6-9 lat – 120 μg/dzień, a dla dzieci od 10. roku życia, młodzieży i dorosłych – 150 μg/dzień⁶. Szczególnie wysokie jest zapotrzebowanie w ciąży, kiedy wynosi 250 μg/dzień, oraz u kobiet karmiących piersią, które potrzebują dodatkowo 50 μg/dzień, aby zapewnić odpowiednią ilość jodu w mleku matki⁶.

Źródła jodu w diecie

Jod dietetyczny znajduje się w mleku krowim, owocach morza i roślinach uprawianych na glebach bogatych w jod⁸. Gruczoł tarczycowy wymaga jodu do produkcji hormonów tarczycowych, które regulują tempo metabolizmu organizmu⁸. Jod naturalnie występuje w rybach i roślinach, i jest niezbędny w produkcji hormonów tarczycowych⁹.

Osoby z niskim spożyciem jodu w diecie są bardziej narażone na rozwój wola⁹. Mieszkanie w regionie o niskim dostępie do żywności zawierającej jod może zwiększać ryzyko rozwoju wola¹⁰.

Wole endemiczne i jego charakterystyka

Wole endemiczne występuje w określonych obszarach geograficznych z glebami ubogimi w jod, zazwyczaj w regionach oddalonych od wybrzeża morskiego¹¹. Obszar definiuje się jako endemiczny dla wola, jeśli więcej niż 10% dzieci w wieku 6-12 lat ma wole¹¹.

Koloidalne guzkowate wole, znane również jako wole endemiczne, jest zazwyczaj spowodowane niewystarczającą ilością jodu w diecie¹¹. Występuje ono w określonych obszarach geograficznych z glebami ubogimi w jod¹¹. Czynniki ryzyka obejmują płeć żeńską, wiek powyżej 40 lat, niewystarczające spożycie jodu w diecie, mieszkanie w obszarze endemicznym oraz rodzinny wywiad wola¹¹.

Profilaktyka przez jodowanie soli

Wprowadzenie jodowanej soli znacząco zmniejszyło częstość występowania wola spowodowanego niedoborem jodu. W Stanach Zjednoczonych, gdzie powszechnie stosuje się jodowaną sól, niedobór jodu jako przyczyna wola jest rzadki⁵. Przed wprowadzeniem jodowanej soli w 1920 roku niedobór jodu był główną przyczyną wola w USA¹².

Stosowanie jodowanej soli stołowej zapobiega większości przypadków prostego wola¹³¹⁴. W krajach, które wcześniej miały niedobór jodu skorygowany przez powszechne jodowanie soli, osoby starsze mogą mieć częstość występowania wola około 10%⁴. Można to przypisać brakowi jodu w diecie we wczesnym życiu dorosłym, ponieważ długotrwale istniejące wole endemiczne zazwyczaj nie cofa się po suplementacji jodu⁴.

Nadmiar jodu jako przyczyna wola

Paradoksalnie, również nadmiar jodu może prowadzić do powstania wola, chociaż jest to rzadsze zjawisko⁷¹⁵. Formowanie się wola z powodu nadmiaru jodu jest rzadkie i zazwyczaj występuje w przypadku wcześniej istniejącej autoimmunologicznej choroby tarczycy⁷.

Nadmiar jodu może wywołać wole u niektórych osób¹⁵. W niektórych przypadkach nadmierne spożycie lub narażenie na jod może wywołać powiększenie tarczycy¹⁶. Wysokie dawki suplementów jodu, takich jak wodorosty morskie, powinny być unikane, ponieważ mogą potencjalnie wywołać niedoczynność lub nadczynność tarczycy¹⁷.

Suplementacja jodu w różnych grupach

Suplementacja jodu zazwyczaj zmniejsza objętość tarczycy u dzieci i młodzieży żyjących w środowiskach z niedoborem jodu¹⁷. Jednak dla ogólnej populacji i kobiet nieciężarnych, niekarmiących w Australii, suplementacja jodu ponad to, co uzyskuje się z chleba wzbogaconego jodem, nie jest konieczna¹⁷.

W obszarach z niedoborem jodu ludzie otrzymują suplementy jodu¹⁹. Suplementacja jodu jest mało prawdopodobna, aby przynosić korzyści w innych formach wola¹⁷. Niedobór jodu może nadal występować, szczególnie gdy potrzebujesz więcej jodu podczas ciąży lub karmienia piersią²⁰.

Ponowne pojawianie się niedoboru jodu

Niedobór jodu ponownie pojawił się w Australii w ostatnich dziesięcioleciach¹⁷. Pokazuje to, że nawet w krajach rozwiniętych może dochodzić do nawrotu problemów z niedoborem jodu, jeśli nie są prowadzone odpowiednie programy profilaktyczne.

Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że wole dotyka aż 200 milionów z 800 milionów ludzi, którzy mają dietę niedoborową w jod²¹. Ponad 90% przypadków wola na całym świecie jest spowodowanych niedoborem jodu²².

Inne aspekty gospodarki jodu

Prosty wole może przejść w toksyczny wole guzkowy¹¹. Tyrotoksykoza może wystąpić spontanicznie przy ponownym narażeniu na jod¹¹. Pokazuje to, że zaburzenia gospodarki jodu mogą mieć złożone konsekwencje długoterminowe.

Niedobór selenu jest również uważany za czynnik przyczyniający się do rozwoju wola²². Wskazuje to na złożoność czynników odżywczych wpływających na funkcję tarczycy, gdzie nie tylko jod, ale również inne pierwiastki śladowe odgrywają istotną rolę.

Leczenie wola związanego z niedoborem jodu

W prostym wolu leczenie musi polegać na uzupełnieniu tego, czego brakuje²³. Jeśli występuje niedobór jodu, jod musi być dostarczany z dietą lub lekami²³. Ludzie powinni przestać spożywać żywność, która hamuje produkcję hormonów tarczycowych, na przykład kasawę, brokuły, kalafior i kapustę¹⁹.

Najbardziej powszechną przyczyną prostego nietoksycznego wola w większości świata jest dieta, która nie zawiera wystarczającej ilości jodu¹⁹. Leczenie zależy od rozmiaru i przyczyny wola, a w obszarach z niedoborem jodu ludzie otrzymują suplementy jodu¹⁹.