Łupież pstry – przyczyny powstania infekcji skóry

Łupież pstry stanowi jedną z najczęstszych infekcji grzybiczych skóry, która dotyka miliony ludzi na całym świecie¹. Charakteryzuje się obecnością odbarwionych plam na skórze, które mogą być jaśniejsze lub ciemniejsze od naturalnego kolorytu skóry². Choć schorzenie to może być niepokojące z estetycznego punktu widzenia, jego przyczyny są dobrze poznane i związane z naturalną florą bakteryjną skóry.

Główny sprawca infekcji – drożdżaki Malassezia

Za rozwój łupieżu pstrego odpowiadają drożdżaki z rodzaju Malassezia, dawniej znane pod nazwą Pityrosporum³. Te mikroorganizmy stanowią naturalny składnik flory skóry u niemal wszystkich dorosłych ludzi i w normalnych warunkach nie powodują żadnych problemów zdrowotnych⁴. Malassezia to dimorficzne, lipofilne grzyby, które oznacza, że mogą występować w dwóch różnych formach morfologicznych i wykazują szczególne upodobanie do środowisk bogatych w tłuszcze³.

Naukowcy zidentyfikowali dotychczas 14 różnych gatunków drożdżaków Malassezia³⁵. Spośród nich za rozwój łupieżu pstrego odpowiadają głównie trzy gatunki: Malassezia globosa, Malassezia sympodialis oraz Malassezia furfur, przy czym M. globosa jest najczęściej izolowanym patogenem³⁶. Badania wskazują, że M. globosa może być obecna u nawet 97% pacjentów z łupieżem pstrym⁷.

Mechanizm transformacji z formy nieszkodliwej do patogennej

Kluczowym momentem w rozwoju łupieżu pstrego jest transformacja drożdżaków Malassezia z nieszkodliwej formy drożdżowej do patogennej formy grzybni³⁶. W normalnych warunkach mikroorganizmy te występują w okrągłej lub owalnej formie drożdżowej, jednak pod wpływem określonych czynników mogą przekształcić się w nitkowatą formę grzybni, tworząc charakterystyczne struktury zwane strzępkami⁸⁹.

Proces tej transformacji nie jest do końca poznany, jednak naukowcy podejrzewają, że może być związany ze szlakiem metabolicznym zależnym od tryptofanu⁵. W formie grzybni drożdżaki są w stanie migrować pod powierzchnię skóry i produkować kwas azelainowy – substancję, która może zmieniać ilość pigmentu w nowych komórkach skóry⁴⁸. To właśnie kwas azelainowy jest odpowiedzialny za charakterystyczne odbarwienia skóry obserwowane w łupieżu pstrym poprzez hamowanie działania tyrozynazy – enzymu kluczowego w procesie produkcji melaniny⁴.

Czynniki środowiskowe sprzyjające rozwojowi infekcji

Rozwój łupieżu pstrego jest ściśle związany z warunkami środowiskowymi, w jakich przebywa człowiek. Najważniejszym czynnikiem jest ciepły i wilgotny klimat, który stwarza idealne warunki do namnażania się drożdżaków²¹⁰¹¹. Dlatego też infekcja jest znacznie częstsza w krajach tropikalnych i subtropikalnych, gdzie może dotyczyć nawet 40-50% populacji, podczas gdy w chłodniejszych regionach, takich jak Szwecja, występuje jedynie u około 1,1% mieszkańców¹¹².

Nadmierne pocenie się również znacząco zwiększa ryzyko rozwoju infekcji²¹¹. Pot tworzy ciepłe i wilgotne środowisko, które sprzyja namnażaniu się drożdżaków na powierzchni skóry¹³¹⁴. Z tego powodu łupież pstry częściej dotyka osób intensywnie uprawiających sport, pracujących w wysokich temperaturach lub naturalnie skłonnych do nadmiernego pocenia się.

Kolejnym istotnym czynnikiem jest tłusta skóra²¹⁰¹⁵. Drożdżaki Malassezia są lipofilne, co oznacza, że żywią się tłuszczami zawartymi w sebum produkowanym przez gruczoły łojowe¹⁶. Osoby z naturalnie tłustą skórą lub stosujące tłuste kremy i olejki na skórę mają zwiększone ryzyko rozwoju infekcji³⁶. Stosowanie olejów na skórę może również sprzyjać transformacji drożdżaków z formy nieszkodliwej do patogennej⁹.

Czynniki hormonalne i fizjologiczne Zobacz więcej: Czynniki hormonalne i fizjologiczne w łupieżu pstrym

Zmiany hormonalne odgrywają kluczową rolę w rozwoju łupieżu pstrego poprzez wpływ na produkcję sebum przez gruczoły łojowe²¹⁷. Dlatego też infekcja najczęściej dotyka nastolatków i młodych dorosłych, u których dochodzi do intensywnych zmian hormonalnych związanych z dojrzewaniem¹⁸¹⁹. Zwiększona produkcja sebum tworzy środowisko bogate w lipidy, które sprzyja wzrostowi drożdżaków Malassezia.

Ciąża również stanowi istotny czynnik ryzyka rozwoju łupieżu pstrego³⁴⁸. Zmiany hormonalne zachodzące w okresie ciąży wpływają na skład i ilość produkowanego sebum, co może sprzyjać namnażaniu się drożdżaków. Podobnie stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych może zwiększać ryzyko infekcji poprzez wywieranie wpływu na gospodarkę hormonalną organizmu³⁸.

Rola układu immunologicznego Zobacz więcej: Rola układu immunologicznego w łupieżu pstrym

Stan układu immunologicznego ma fundamentalne znaczenie w kontrolowaniu wzrostu drożdżaków Malassezia na skórze¹. W normalnych warunkach system immunologiczny utrzymuje równowagę między różnymi mikroorganizmami tworzącymi florę skórną, zapobiegając nadmiernemu namnażaniu się któregokolwiek z nich. Jednak gdy odporność organizmu jest osłabiona, drożdżaki mogą się niekontrolowanie rozmnażać, prowadząc do rozwoju infekcji.

Osoby z osłabionym układem immunologicznym mają znacznie wyższe ryzyko rozwoju łupieżu pstrego³²⁰. Do tej grupy należą pacjenci przyjmujący leki immunosupresyjne, osoby z niedoborami odżywczymi, chorzy na cukrzycę oraz pacjenci onkologiczni⁴²¹. Również długotrwałe stosowanie kortykosteroidów może zwiększać podatność na infekcję poprzez osłabianie lokalnej odporności skóry⁴⁹.

Predyspozycje genetyczne i czynniki rodzinne

Coraz więcej dowodów wskazuje na istnienie genetycznej predyspozycji do rozwoju łupieżu pstrego³⁶²⁰. Badania epidemiologiczne pokazują, że około 21% pacjentów z łupieżem pstrym ma pozytywny wywiad rodzinny w kierunku tej infekcji³. Schorzenie to wykazuje tendencję do występowania w rodzinach, co sugeruje dziedziczną składową w jego etiologii¹³¹⁶.

Naukowcy zidentyfikowali już kilka mutacji genetycznych związanych z podatnością na łupież pstry¹⁶. Predyspozycje genetyczne mogą wpływać na różne aspekty fizjologii skóry, takie jak skład sebum, funkcjonowanie układu immunologicznego czy zdolność kontrolowania wzrostu drożdżaków na powierzchni skóry²². Niektóre osoby mogą być genetycznie predysponowane do nadmiernego wzrostu drożdżaków Malassezia²²²³.

Dodatkowe czynniki ryzyka

Poza głównymi czynnikami etiologicznymi, istnieje szereg dodatkowych okoliczności, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju łupieżu pstrego. Niedobory żywieniowe, szczególnie białkowo-energetyczne niedożywienie, mogą osłabiać funkcjonowanie układu immunologicznego i sprzyjać rozwojowi infekcji³²⁰. Również zespół Cushinga i inne endokrynopatie mogą predysponować do wystąpienia schorzenia²⁰.

Interesującym odkryciem jest potencjalny związek między zakażeniem Helicobacter pylori a łupieżem pstrym²⁴. Badanie z 2020 roku wykazało statystycznie istotną korelację między tymi dwoma schorzeniami, choć mechanizm tej zależności wymaga dalszych badań na większych grupach pacjentów. Niektóre badania sugerują również związek z niedoborem witaminy D, który może pośrednio zwiększać ryzyko infekcji poprzez osłabienie układu immunologicznego¹⁸.

Mechanizm powstawania zmian pigmentacyjnych

Charakterystyczne zmiany kolorytu skóry w łupieżu pstrym wynikają z bezpośredniego oddziaływania metabolitów drożdżaków na komórki produkujące melaninę²⁵. Kwas azelainowy produkowany przez Malassezia ma działanie hamujące lub niszczące na melanocyty, co prowadzi do hipopigmentacji skóry²⁵²⁶. Z kolei hiperpigmentacyjne i rumieniowe zmiany mogą wynikać z reakcji zapalnej na obecność drożdżaków lub ich metabolitów⁵²⁵.

Nazwa „versicolor” (różnokolorowy) została nadana temu schorzeniu właśnie ze względu na potencjał do powstawania różnorodnych zmian pigmentacyjnych²⁵. Objawy hipopigmentacyjnego łupieżu pstrego, w którym skóra nie ciemnieje w odpowiedzi na ekspozycję słoneczną, są zwykle najbardziej widoczne w okresie letnim²⁵.

Dlaczego łupież pstry nie jest zakaźny

Pomimo że łupież pstry jest infekcją grzybiczą, nie jest chorobą zakaźną w tradycyjnym rozumieniu¹⁰¹⁶²⁷. Drożdżaki Malassezia naturalnie występują na skórze każdego człowieka i stanowią część normalnej flory bakteryjnej²³²⁸. Schorzenie rozwija się nie z powodu zakażenia zewnętrznym patogenem, ale w wyniku namnażania się mikroorganizmów już obecnych na skórze pod wpływem sprzyjających warunków.

Chociaż teoretycznie możliwe jest przeniesienie drożdżaków przez bezpośredni kontakt skóra-skóra lub przez wspólne używanie ręczników, odzieży czy pościeli⁹, w praktyce nie ma to większego znaczenia klinicznego, ponieważ mikroorganizmy te i tak są obecne u każdego człowieka. Kluczowe znaczenie ma nie ekspozycja na drożdżaki, ale obecność czynników predysponujących do ich namnażania się.