Menu

Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Streptococcus salivarius

Streptococcus salivarius, znany szerzej pod nazwą podgatunku Streptococcus salivarius ssp. thermophilus (w skrócie S. thermophilus), to bakteria kwasu mlekowego klasyfikowana przez EFSA jako organizm o statusie QPS – Qualified Presumption of Safety, czyli bezpieczny bez zastrzeżeń. Spożywamy go każdego dnia z jogurtem i serami – to właśnie ta bakteria odpowiada za charakterystyczny smak i konsystencję tych produktów. W jelitach produkuje kwas mlekowy i krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, obniża pH w okrężnicy, hamuje wzrost patogenów i wzmacnia barierę jelitową. Najlepiej udokumentowanym działaniem klinicznym jest pomoc w trawieniu laktozy – enzym beta-galaktozydaza rozkłada cukier mleczny jeszcze przed wchłonięciem. Bakteria jest też składnikiem wieloszczepowych preparatów probiotycznych stosowanych przy biegunkach poantybiotykowych i zaburzeniach jelitowych. Osoby z poważnie obniżoną odpornością powinny skonsultować stosowanie probiotyków z lekarzem.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Czym jest Streptococcus salivarius ssp. thermophilus i dlaczego nie jest groźny, mimo że należy do rodzaju Streptococcus?
Jak ta bakteria działa w jelitach i co naprawdę potrafi?
Komu może pomóc – i w jakich sytuacjach warto po nią sięgnąć?
Kiedy probiotyki z tym szczepem są bezpieczne, a kiedy lepiej zapytać lekarza?

Streptococcus salivarius ssp. thermophilus – czym jest i skąd go znamy?

Streptococcus salivarius ssp. thermophilus (dawniej i wciąż powszechnie nazywany Streptococcus thermophilus) to gram-dodatnia bakteria kwasu mlekowego, jeden z najstarszych i najszerzej stosowanych mikroorganizmów w przemyśle spożywczym¹⁰. Codziennie spożywają ją miliony ludzi – to właśnie ona nadaje jogurtowi charakterystyczną kwasowość i kremową konsystencję, a w połączeniu z innymi bakteriami uczestniczy w dojrzewaniu serów takich jak mozzarella czy sery szwajcarskie¹¹.

Sama nazwa „Streptococcus” budzi niepokój – kojarzy się z anginą czy zapaleniem gardła. To nieporozumienie. S. thermophilus nie posiada genów ani białek powierzchniowych, którymi posługują się chorobotwórcze paciorkowce, by przyczepiać się do błon śluzowych i unikać układu odpornościowego². Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) przyznał mu status QPS (Qualified Presumption of Safety), a w Stanach Zjednoczonych jest klasyfikowany jako GRAS (Generally Recognized As Safe)¹¹².

W jelitach bakteria przeżywa kontakt z kwaśnym sokiem żołądkowym i żółcią, docierając żywa do okrężnicy¹³. Nie kolonizuje jelita na stałe – jej obecność jest przemijająca i zależy od regularnego spożycia¹⁴.

Jak Streptococcus thermophilus działa w jelitach?

Mechanizmów działania jest kilka i wzajemnie się uzupełniają¹⁵:

Beta-galaktozydaza (laktaza bakteryjna) – enzym rozkładający laktozę na glukozę i galaktozę jeszcze podczas trawienia, co zmniejsza obciążenie laktozą u osób z niedoborem własnej laktazy¹⁶.
Kwas mlekowy – obniża pH w świetle jelita, tworząc środowisko niekorzystne dla patogenów i sprzyjające bakteriom komensalnym¹⁷¹⁸.
Egzopolisacharydy (EPS) – bioaktywne związki produkowane przez bakterię, które wzmacniają białka połączeń ścisłych (tight junctions) nabłonka jelitowego, stymulują produkcję śluzu przez komórki kubkowe i aktywują regulatorowe limfocyty T, zmniejszając wytwarzanie cytokin prozapalnych TNF-α i IL-6⁶¹⁹.
Krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA) – m.in. maślan, który odżywia kolonocyty i wspiera integralność bariery jelitowej²⁰²¹.
Foliany (witamina B9) – bakteria syntetyzuje zewnątrzkomórkowy kwas foliowy, który może być dostępny dla gospodarza⁵.

Nietolerancja laktozy a jogurt – dlaczego to działa? Osoby, które nie tolerują mleka, często dobrze znoszą jogurt. Badanie opublikowane w New England Journal of Medicine wykazało, że S. thermophilus produkuje beta-galaktozydazę działającą jako „wbudowane źródło laktazy” – bakteria trawi laktozę jeszcze w samym produkcie i w trakcie trawienia w jelicie cienkim. Kolejne badania, w tym przegląd w American Journal of Clinical Nutrition, potwierdziły, że spożywanie nabiału zawierającego S. thermophilus znacząco zmniejsza wydalanie wodoru w teście oddechowym – uznanego markera złego trawienia laktozy³. To najlepiej udowodnione klinicznie działanie tego szczepu.

Gdzie znajdziesz ten probiotyk i co mówią badania kliniczne?

S. thermophilus jest dostępny w dwóch formach: jako naturalny składnik fermentowanego nabiału (jogurt, kefir, niektóre sery) oraz jako składnik wieloszczepowych suplementów probiotycznych²². Badania kliniczne oceniają go niemal wyłącznie w połączeniu z innymi szczepami – przede wszystkim z Bifidobacterium bifidum, Lactobacillus plantarum i Lactobacillus paracasei⁷.

Co wynika z dostępnych badań?

Obszar zastosowania	Wyniki / poziom dowodów
Nietolerancja laktozy	Dobrze udokumentowane zmniejszenie objawów – badania kliniczne u dorosłych i dzieci³⁴
Biegunka u niemowląt (rotawirus)	Mniejsza częstość biegunek rotawirusowych u niemowląt leczonych kombinacją B. bifidum + S. thermophilus (Lancet, 1994)²³²⁴
Biegunka poantybiotykowa	Zmniejszenie ryzyka u niemowląt w badaniu z randomizacją (J Clin Gastroenterol, 2005)²⁵
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego	Jako składnik preparatu wieloszczepowego VSL#3 – wykazano indukcję remisji w łagodnej/umiarkowanej postaci choroby (badanie RCT)²⁶
Regeneracja po wysiłku fizycznym	Kombinacja S. thermophilus FP4 + B. breve BR03 ograniczyła spadek siły i zakresu ruchu po ćwiczeniach ekscentrycznych (Nutrients, 2016)²⁷
Skóra – atopowe zapalenie skóry	Krem z S. thermophilus zmniejszył stan zapalny i świąd, podwyższył poziom ceramidów w warstwie rogowej naskórka (badanie otwarte)²⁸
IBS, zaparcia, cukrzyca	Brak wystarczających dowodów na samodzielne działanie – dane ograniczone lub dotyczą mieszanin szczepów²²²⁹

Warto pamiętać, że większość badań dotyczy preparatów wieloszczepowych, a nie samego S. thermophilus. Efekty obserwowane w tych badaniach mogą wynikać z synergii kilku bakterii, a nie działania pojedynczego szczepu³⁰.

Działanie na skórę – ceramidy i bariera naskórkowa

Stosowanie kremów zawierających S. thermophilus lub jego enzymy (sfingomielinaza bakteryjna) zwiększa poziom ceramidów w warstwie rogowej naskórka – lipidów kluczowych dla szczelności bariery skórnej²⁸³¹. W badaniu z udziałem dorosłych z atopowym zapaleniem skóry krem z tym probiotykiem zmniejszył nasilenie zmian zapalnych i świądu (oceniane wskaźnikiem EASI), a u osób starszych z suchą skórą poprawił nawilżenie i obniżył przeznaskórkową utratę wody (TEWL)³². Są to wstępne dane z małych badań – wymagają potwierdzenia w większych próbach klinicznych.

W badaniach laboratoryjnych (in vitro) inaktywowane cieplnie komórki S. thermophilus (postbiotyki) hamowały enzymy rozkładające endokannabinoidy (FAAH i MAGL) oraz zmniejszały stężenie cytokin prozapalnych TNF-α i IL-6 w modelach makrofagów³³³⁴. Wyniki te są obiecujące, ale nie można ich bezpośrednio przekładać na działanie u ludzi – potrzebne są badania kliniczne.

Probiotyk dla mamy i niemowlęcia? Wstępne badanie kliniczne z 2025 roku (30 par matka–niemowlę) wykazało, że suplementacja szczepu TCI633 przez matki karmiące przez miesiąc po porodzie spowodowała wykrycie fragmentów genów tego szczepu w próbkach kału 66,7% niemowląt, sugerując możliwy transfer bakterii przez oś jelito–pierś³⁵. Zmiany w składzie mikrobioty były jednak niewielkie i statystycznie nieistotne³⁶. To odkrycie wymaga potwierdzenia w większych badaniach – na razie traktuj je jako wstępny, interesujący trop, a nie gotową rekomendację kliniczną.

Jak stosować probiotyki z S. thermophilus?

Nie istnieje jedna uniwersalna dawka – zależy ona od szczepu, preparatu i wskazania. W badaniach klinicznych stosowano preparaty wieloszczepowe, a w suplementach dostępnych w aptekach typowe dawki mieszczą się w zakresie 5–17 miliardów CFU (jednostek tworzących kolonie) na dobę³⁷³⁸. Konkretną dawkę i czas stosowania powinien określić lekarz lub farmaceuta, biorąc pod uwagę cel suplementacji i stan zdrowia.

Kilka praktycznych wskazówek:

Wybieraj preparaty z podanym kodem szczepu (np. DSM 17843, FP4, TCI633) – różne szczepy mogą różnić się aktywnością³⁹⁴⁰.
Przechowuj kapsułki w lodówce lub zgodnie z zaleceniami producenta – temperatura wpływa na żywotność bakterii⁴¹.
Probiotyki dobrze jest przyjmować z posiłkiem lub tuż po nim⁴².
Jeśli na początku suplementacji pojawi się wzdęcie lub luźniejszy stolec – to częsta, przemijająca reakcja organizmu na kolonizację jelita przez nowe bakterie; objawy zwykle ustępują w ciągu 1–2 tygodni⁴³.
Efekty są przemijające – S. thermophilus nie kolonizuje jelita na stałe; regularne spożycie (przez dietę lub suplement) jest niezbędne, by utrzymać jego korzystny wpływ¹⁴.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Probiotyki zawierające S. thermophilus są bezpieczne dla większości zdrowych dorosłych i dzieci, jednak istnieją sytuacje wymagające konsultacji przed suplementacją lub pilnego kontaktu z lekarzem:

Poważnie obniżona odporność (chemioterapia, leki immunosupresyjne, HIV/AIDS, wrodzone niedobory odporności) – w rzadkich przypadkach probiotyki mogły powodować sepsę u krytycznie chorych lub immunokompromitowanych pacjentów⁹.
Wcześniaki i małe niemowlęta – brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa u bardzo przedwcześnie urodzonych dzieci⁴⁴.
Choroba zastawkowa serca lub centralne cewniki dożylne – zwiększone ryzyko powikłań⁹.
Zespół krótkiego jelita – ostrożność wskazana ze względu na zmienioną anatomię przewodu pokarmowego⁹.
Ciąża – dostępne dane wskazują na możliwe bezpieczeństwo stosowania przez 8 tygodni od 24.–28. tygodnia ciąży, jednak decyzję zawsze warto skonsultować z lekarzem prowadzącym⁴⁴.
Karmienie piersią – brak wystarczających danych; skonsultuj stosowanie z lekarzem⁴⁴.
Jeśli po rozpoczęciu suplementacji pojawi się gorączka, silne bóle brzucha, krew w stolcu lub objawy infekcji – przerwij stosowanie i niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem.

Podsumowując: S. thermophilus to dobrze zbadany, bezpieczny probiotyk, który najskuteczniej działa jako element zbilansowanej diety bogatej w fermentowany nabiał i błonnik (prebiotyk niezbędny do jego aktywności⁴⁵). Przed sięgnięciem po suplement warto omówić wybór preparatu z farmaceutą – liczba CFU, skład szczepów i jakość przechowywania mają realne znaczenie dla skuteczności⁴⁶.

Pytania i odpowiedzi

Czy Streptococcus thermophilus jest bezpieczny?

Tak – posiada status QPS przyznany przez EFSA oraz status GRAS w USA. W badaniach klinicznych był stosowany bezpiecznie przez dorosłych i dzieci przez okres do roku. Wyjątek stanowią osoby z poważnie obniżoną odpornością, wcześniaki i pacjenci z chorobą zastawkową serca – u nich zalecana jest konsultacja z lekarzem¹⁹.

Czym różni się Streptococcus salivarius od Streptococcus thermophilus?

Streptococcus thermophilus jest podgatunkiem Streptococcus salivarius – pełna nazwa to Streptococcus salivarius ssp. thermophilus. W praktyce obie nazwy są używane wymiennie, a w literaturze naukowej i na etykietach suplementów dominuje skrót S. thermophilus¹⁰.

Czy jogurt wystarczy, żeby dostarczyć sobie S. thermophilus?

Jogurt naturalny z żywymi kulturami bakterii to dobre źródło tego probiotyku. Wybieraj produkty z etykietą „żywe kultury bakterii” lub „aktywne kultury” i unikaj odmian z dużą ilością cukru lub sztucznych dodatków. Regularne spożycie (ok. 1 szklanki kilka razy w tygodniu) pomaga utrzymać stałą obecność bakterii w jelitach⁴⁷.

Jak S. thermophilus pomaga przy nietolerancji laktozy?

Bakteria produkuje enzym beta-galaktozydazę (laktazę bakteryjną), która rozkłada laktozę na glukozę i galaktozę – zarówno w samym produkcie fermentowanym, jak i w jelicie cienkim podczas trawienia. Dzięki temu osoby z niedoborem własnej laktazy mogą lepiej tolerować nabiał. Efekt ten potwierdzono w badaniach mierzących wydychany wodór – marker złego trawienia laktozy³⁴.

Czy S. thermophilus można stosować podczas antybiotykoterapii?

Probiotyki z S. thermophilus są stosowane w celu ochrony mikrobioty jelitowej podczas i po antybiotykoterapii. Badanie z randomizacją wykazało mniejsze ryzyko biegunki poantybiotykowej u niemowląt otrzymujących kombinację S. thermophilus z Bifidobacterium lactis. Dla uniknięcia wzajemnego znoszenia działania przyjmuj probiotyk i antybiotyk w odstępie co najmniej 2 godzin²⁵⁴⁸.

Czy S. thermophilus kolonizuje jelito na stałe?

Nie – u dorosłych bakteria zwykle przebywa w jelitach przemijająco. Wywiera korzystne efekty podczas swojej obecności, ale do utrzymania tych efektów potrzebne jest regularne spożycie (przez jogurt lub suplement). Długotrwała kolonizacja bez ciągłego dostarczania jest rzadka¹⁴.

Jakie działania niepożądane może powodować S. thermophilus?

Najczęściej zgłaszane to przejściowe wzdęcia, gazy, luźniejszy stolec i skurcze brzucha na początku suplementacji. Zwykle ustępują samoistnie po 1–2 tygodniach. Przy nasilonych lub utrzymujących się objawach zmniejsz dawkę i skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem⁴³⁴⁹.

Czy S. thermophilus jest bezpieczny w ciąży?

Dostępne dane wskazują na możliwe bezpieczeństwo stosowania przez 8 tygodni, zaczynając od 24.–28. tygodnia ciąży, gdy był podawany razem z innymi probiotykami. Brak wystarczających danych dotyczących karmienia piersią. W obu przypadkach decyzję o suplementacji warto omówić z lekarzem prowadzącym⁴⁴.

Czy S. thermophilus pomaga przy IBS?

Jako składnik preparatów wieloszczepowych może przyczyniać się do złagodzenia objawów IBS – wzmacnia barierę jelitową i zmniejsza stan zapalny. Dowody dotyczące samodzielnego działania S. thermophilus w IBS są jednak ograniczone; korzyści wykazano głównie dla mieszanin kilku szczepów probiotycznych⁵⁰⁵¹.

Czy S. thermophilus można stosować u dzieci?

Tak – był stosowany bezpiecznie u większości dzieci przez okres do roku, w połączeniu z innymi probiotykami. Niewystarczające dane dotyczą bardzo małych wcześniaków, u których należy zachować ostrożność i skonsultować stosowanie z pediatrą⁴⁴.

Jak przechowywać suplement z S. thermophilus?

Większość preparatów powinna być przechowywana w lodówce, aby zachować żywotność bakterii. Podczas podróży probiotyki mogą utrzymać aktywność przez 2–3 tygodnie bez chłodzenia. Po otwarciu opakowania zużyj preparat w terminie wskazanym przez producenta (często 6 miesięcy)⁴¹⁵².

Czy S. thermophilus wpływa na skórę?

Wstępne badania kliniczne wykazały, że krem zawierający S. thermophilus zwiększa poziom ceramidów w warstwie rogowej naskórka, zmniejsza stan zapalny i świąd przy atopowym zapaleniu skóry oraz przyspiesza gojenie po zabiegach laserowych. Wyniki są obiecujące, ale pochodzą z małych badań i wymagają potwierdzenia²⁸³².

Czy S. thermophilus działa też po podgrzaniu lub inaktywacji?

Tak – inaktywowane cieplnie komórki S. thermophilus (postbiotyki) wykazują w badaniach laboratoryjnych zdolność do hamowania enzymów rozkładających endokannabinoidy (FAAH, MAGL) i zmniejszania stężenia cytokin zapalnych TNF-α i IL-6 w modelach makrofagów. To wstępne dane in vitro – nie potwierdzono ich jeszcze w badaniach klinicznych u ludzi³³³⁴.

Skąd się wzięła nazwa „thermophilus"?

Określenie thermophilus pochodzi z greki i oznacza dosłownie „miłujący ciepło”. Bakteria ta optymalnie rośnie w temperaturze 40–45°C – stąd jej naturalne środowisko to podgrzewane mleko podczas produkcji jogurtu¹⁰. Właśnie ta cecha sprawiła, że stała się niezastąpionym partnerem w przemyśle mleczarskim – działa w temperaturach, w których wiele innych probiotyków ginie. Co ciekawe, ta sama odporność na ciepło sprawia, że bakteria dobrze radzi sobie z kwaśnym środowiskiem żołądka i żółcią, docierając żywa do okrężnicy⁵³.

S. thermophilus – jeden z pierwszych mieszkańców jelita niemowlęcia

Streptococcus thermophilus należy do grupy bakterii, które jako jedne z pierwszych zasiedlają jelito noworodka¹³. Wstępne badanie z 2025 roku sugeruje, że może on przenikać z jelit matki do mleka kobiecego i dalej do jelita niemowlęcia poprzez tzw. oś jelito–pierś – mechanizm, w którym dendrytyczne komórki odpornościowe transportują bakterie z jelit do gruczołu mlekowego⁵⁴. W badaniu TCI633-specyficzne fragmenty genów wykryto w kale 66,7% niemowląt matek suplementujących ten szczep³⁵. Wyniki są wstępne i wymagają potwierdzenia w większych próbach klinicznych.

Czy S. thermophilus może chronić przed rakiem jelita grubego?

Jedno z badań wykazało, że S. thermophilus jest zubożony w mikrobiocie pacjentów z rakiem jelita grubego⁵⁵. Badanie na szczepie IDCC 2201 w modelach zwierzęcych i in vitro wskazało na zmniejszenie populacji bakterii patobiontycznych i wzrost producentów krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych⁵⁶. To wstępne, eksploracyjne dane – nie stanowią podstawy do jakichkolwiek wniosków klinicznych i wymagają badań na ludziach.