Propolis

Czym jest propolis i co go tworzy?

Propolis – zwany kitem pszczelim – to żywiczna substancja, którą pszczoły miodne zbierają z pąków i wydzielin roślinnych, a następnie mieszają z woskiem pszczelim i własnymi enzymami. W ulu pełni rolę uszczelniacza, środka dezynfekującego i bariery przed patogenami⁹. Surowy propolis zawiera przeciętnie ok. 50% żywic, 30% wosków, 10% olejków eterycznych i 5% pyłku kwiatowego¹. Skład chemiczny – a przez to właściwości biologiczne – zmienia się zależnie od regionu i dostępnej roślinności, dlatego propolis brazylijski (zielony), europejski i arabski różnią się profilem składników¹⁰¹¹.

Dotychczas zidentyfikowano w propolisie ponad 200–300 związków naturalnych. Najważniejsze grupy aktywne to flawonoidy (galangin, kwercetyna, pinocembrin, chryzyna, kaempferol, luteolina), kwas kawowy i jego ester fenyloetylenowy (CAPE), artepilina C (główny składnik propolisu zielonego), a także kwasy fenolowe, terpeny i lignany²¹². Zawartość polifenoli wynosi 30–200 mg ekwiwalentu kwasu galusowego na gram, a flawonoidów 30–70 mg ekwiwalentu kwercetyny na gram – wartości te zależą od sposobu ekstrakcji; rozpuszczalniki alkoholowe (etanol) wzbogacają wyciąg w związki fenolowe¹³.

W aptekach i sklepach ze zdrowiem dostępne są przede wszystkim etanolowy wyciąg z propolisu (EEP) oraz wodny wyciąg z propolisu w formie kropli, tabletek, kapsułek, maści, sprejów do gardła i płynów do płukania ust. Każda postać ma inny profil składników – warto sprawdzić standaryzację produktu.

Jak propolis działa w organizmie – mechanizmy biologiczne

Propolis działa wielotorowo, a poszczególne składniki wpływają na różne procesy komórkowe. Trzy najlepiej poznane obszary to działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne i przeciwdrobnoustrojowe.

Działanie przeciwzapalne wynika głównie z aktywności CAPE i flawonoidów. CAPE blokuje aktywację czynnika transkrypcyjnego NF-κB, który kontroluje produkcję cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-1β, IL-6) i enzymów COX-2 oraz iNOS. Flawonoidy – galangin, kwercetyna i chryzyna – hamują enzymy COX-1, COX-2 i 5-lipooksygenazę (5-LOX), ograniczając syntezę prostaglandyn i leukotrienów, czyli głównych mediatorów stanu zapalnego¹²¹⁴¹⁵. CAPE zakłóca też oddziaływanie lipopolisacharydu bakteryjnego (LPS) z receptorem TLR4, co ma znaczenie w przewlekłych chorobach zapalnych¹⁶.

Działanie antyoksydacyjne propolisu porównywalne jest z syntetycznymi antyoksydantami. Polifenole pochłaniają wolne rodniki w testach DPPH, FRAP i ABTS¹³. Mechanizm enzymatyczny polega na aktywacji szlaku Nrf2: flawonoidy wiążą się z elementami odpowiedzi antyoksydacyjnej (ARE) i zwiększają ekspresję enzymów ochronnych – SOD, CAT, GPx, HO-1 i GST – co wzmacnia wewnątrzkomórkową obronę przed stresem oksydacyjnym¹⁷. W badaniach klinicznych u pacjentów z cukrzycą typu 2 suplementacja propolisem zwiększała stężenie glutationu (GSH) i całkowitych polifenoli w surowicy oraz zmniejszała poziom białka CRP i TNF-α¹⁸.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe obejmuje bakterie, wirusy i grzyby. Wobec bakterii propolis zakłóca syntezę ATP, depolaryzuje błonę komórkową i hamuje replikację kwasów nukleinowych¹⁹. Flawonoidy – pinocembrin, galangin i pinostrobin – wykazują szczególną skuteczność wobec bakterii Gram-dodatnich (Staphylococcus, Streptococcus)²⁰²¹. Artepilina C, główny składnik propolisu zielonego, zwiększa przepuszczalność płynnych błon komórkowych pozbawionych steroli, co tłumaczy jej aktywność przeciwgrzybiczą²². W zakresie działania przeciwwirusowego badania laboratoryjne wskazują, że flawonoidy (chrysin, kaempferol, kwercetyna) i CAPE hamują replikację wirusów opryszczki, adenowirusów, rotawirusów, wirusów grypy i SARS-CoV-2²³²⁴.

Potencjalne korzyści zdrowotne – co potwierdzają badania?

Większość dostępnych danych pochodzi z badań laboratoryjnych, modeli zwierzęcych i małych prób klinicznych. Poniżej obszary, dla których zebrano najwięcej dowodów z badań z udziałem ludzi.

Warto podkreślić, że aktywność przeciwnowotworowa propolisu – choć intensywnie badana – jest jak dotąd udokumentowana głównie w badaniach na liniach komórkowych i modelach zwierzęcych. W laboratoriach składniki propolisu (CAPE, artepilina C, flawonoidy) hamowały namnażanie komórek nowotworowych, wywoływały apoptozę i blokowały szlaki sygnałowe PI3K/Akt, ERK1/2 oraz NF-κB²⁹³⁰. Nie ma jednak wystarczających dowodów klinicznych, by twierdzić, że propolis leczy lub zapobiega nowotworom u ludzi³¹.

Podobnie neuroprotektywna rola propolisu – związana z ochroną neuronów przed peroksydacją lipidów przez antyoksydacyjne polifenole – pozostaje na etapie wstępnych obserwacji³². Dane dotyczące COVID-19 i długiego COVID są obiecujące, ale wymagają potwierdzenia w dużych badaniach klinicznych fazy III³³.

Dawkowanie wyciągu z propolisem

Nie ustalono jednej, powszechnie obowiązującej dawki dobowej propolisu. W badaniach klinicznych najczęściej stosowane dawki to 500 mg wyciągu dziennie (np. 2 × 250 mg) przez 12 tygodni³⁴. W badaniach nad glikemią u diabetyków zakres wynosił od 400 do 1500 mg surowego propolisu dziennie³⁵. Za bezpieczną dawkę orientacyjną w piśmiennictwie podaje się ok. 70 mg dziennie dla ogólnej populacji⁸, choć w nadzorowanych badaniach stosowano dawki wielokrotnie wyższe bez istotnych działań niepożądanych. Stężenie i aktywność biologiczna różnią się między produktami – zawsze stosuj się do zaleceń producenta lub farmaceuty.

Produkty dostępne w aptekach to przede wszystkim etanolowy wyciąg z propolisem (krople, kapsułki) oraz wodny wyciąg z propolisu. Etanolowe wyciągi są bogatsze w polifenole, ale nie są odpowiednie dla dzieci, kobiet w ciąży ani osób unikających alkoholu. Maści i żele z propolisem stosuje się miejscowo na skórę i błony śluzowe.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Propolis jest generalnie dobrze tolerowany w typowych dawkach, jednak istnieje kilka sytuacji wymagających konsultacji medycznej przed rozpoczęciem lub w trakcie stosowania.

• Alergia na produkty pszczele (miód, jad pszczeli, pyłek) – propolis zawiera substancje wspólne z innymi produktami ula; u tych osób ryzyko kontaktowego zapalenia skóry lub reakcji alergicznej jest istotnie wyższe⁷.
• Leki przeciwzakrzepowe (warfaryna, acenokumarol, heparyna) – propolis może spowalniać krzepnięcie krwi i nasilać działanie antykoagulantów, zwiększając ryzyko krwawienia⁶.
• Leki metabolizowane przez CYP450 (statyny, leki immunosupresyjne, antydepresanty, beta-blokery) – propolis może zmieniać szybkość rozkładu tych leków w wątrobie, wpływając na ich stężenie we krwi⁶.
• Cukrzyca leczona farmakologicznie – ze względu na działanie hipoglikemizujące propolisu istnieje ryzyko nadmiernego obniżenia poziomu glukozy przy jednoczesnym stosowaniu leków przeciwcukrzycowych³⁷.
• Choroby nerek lub wątroby – rzadko opisywano przypadki ostrej niewydolności nerek związanej z propolisem; osoby z upośledzoną funkcją nerek lub wątroby powinny zachować szczególną ostrożność⁸.
• Ciąża i karmienie piersią – brak wystarczających danych o bezpieczeństwie stosowania propolisu w ciąży i podczas laktacji; zalecana jest konsultacja z lekarzem prowadzącym przed włączeniem suplementacji.
• Dzieci – etanolowe wyciągi z propolisu nie są odpowiednie dla dzieci ze względu na zawartość alkoholu; przed podaniem jakiegokolwiek preparatu z propolisem dziecku skonsultuj się z pediatrą.

Jeśli po zastosowaniu propolisu (doustnie lub miejscowo) pojawią się objawy alergiczne – swędzenie, wysypka, obrzęk, trudności z oddychaniem – przerwij stosowanie i niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Propolis to wszechstronny składnik o udokumentowanym potencjale przeciwzapalnym, antyoksydacyjnym i przeciwdrobnoustrojowym. Jako suplement może wspierać kontrolę glikemii u osób z cukrzycą typu 2 i pomagać w pielęgnacji jamy ustnej, ale nie zastępuje leczenia farmakologicznego ani wizyt u lekarza. Wybierając preparat, zwróć uwagę na standaryzację i czystość produktu. Jeśli przyjmujesz leki przewlekle – zawsze skonsultuj włączenie propolisu z farmaceutą lub lekarzem, bo interakcje lekowe są realnym ryzykiem.