Papryka czuszka

Co to jest papryka czuszka i co zawiera jej owoc?

Papryka czuszka (Capsicum frutescens) to drobnoowocowa roślina z rodziny psiankowatych (Solanaceae), uprawiana na całym świecie jako przyprawa i surowiec zielarski. W aptekach i sklepach ze zdrową żywnością spotkasz ją jako suszone owoce, wyciąg z owoców (ekstrakt), proszek lub składnik kremów i plastrów. Owoc czuszki i uzyskiwany z niego wyciąg zawierają kilka grup substancji bioaktywnych, które wzajemnie uzupełniają swoje działanie⁵.

Najważniejszą grupą są kapsaicynoidy – spośród nich największe znaczenie mają kapsaicyna i dihydrokapsaicyna, które stanowią łącznie ok. 90% wszystkich kapsaicynoidów i odpowiadają za charakterystyczną ostrość mierzoną w jednostkach Scoville’a (SHU)¹⁰. Czysta kapsaicyna osiąga ok. 16 200 000 SHU; papryczki z gatunku Capsicum frutescens mieszczą się zazwyczaj w przedziale kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy SHU¹⁰. Kapsaicyna jest lipofilna – rozpuszcza się w tłuszczach i olejach, a nie w wodzie, co tłumaczy, dlaczego popijanie wodą nie gasi pieczenia, natomiast mleko lub jogurt przynoszą ulgę¹¹.

Poza kapsaicynoidami owoc czuszki dostarcza⁵⁶:

• Karotenoidów (m.in. kapsantyny, β-karotenu, luteiny) – ich zawartość wzrasta z dojrzewaniem owocu, od ok. 125 µg/g w niedojrzałych do ponad 1300 µg/g w dojrzałych owocach.
• Polifenoli i flawonoidów (kwercetyna, hesperydyna, kwas chlorogenowy) – stężenie całkowitych polifenoli wynosi 3,5–25,9 mg ekwiwalentu kwasu galusowego na gram suchej masy w zależności od odmiany i stopnia dojrzałości.
• Witaminy C – zawartość w świeżym owocu sięga 80–195 mg/100 g, co sprawia, że papryka pod tym względem przewyższa owoce cytrusowe.
• Witamin z grupy B (szczególnie B6 i B5) oraz minerałów: potasu, magnezu i żelaza.
• Peptydów w nasionach, wykazujących aktywność przeciwdrobnoustrojową w badaniach laboratoryjnych.

Naukowcy odkryli niedawno trzy kolejne związki obecne w papryce – kapsianozydy I, rozeozydy i gingerogliokolipid A – które zmniejszają odczuwanie ostrości kapsaicynoidów, nie zmieniając przy tym smaku. To odkrycie pokazuje, że skład chemiczny czuszki jest bardziej złożony, niż sądzono, i może mieć znaczenie dla przemysłu spożywczego i farmaceutycznego¹²¹³.

Jak kapsaicyna działa na organizm – mechanizm działania

Kapsaicyna działa przede wszystkim przez wiązanie się z receptorem TRPV1 (ang. transient receptor potential vanilloid 1) – kanałem jonowym aktywowanym przez ciepło, obecnym w neuronach czuciowych, przewodzie pokarmowym i tkankach układu sercowo-naczyniowego². Po związaniu z TRPV1 kapsaicyna otwiera kanał, wpuszczając jony wapnia i sodu do komórki – stąd natychmiastowe uczucie pieczenia².

W tkance tłuszczowej i mięśniach aktywacja TRPV1 wiąże się ze zwiększoną ekspresją białka UCP1 (termogeniny) w brunatnej tkance tłuszczowej, co przyczynia się do termogenezy i podwyższonego wydatkowania energii². Kapsaicyna wykazuje też właściwości przeciwzapalne – ogranicza wydzielanie substancji P i hamuje szlak NF-κB, kluczowy regulator genów prozapalnych¹⁵. W układzie sercowo-naczyniowym powtarzana stymulacja TRPV1 jest związana z rozszerzeniem naczyń krwionośnych i zmianami w agregacji płytek krwi².

Jakie właściwości zdrowotne wykazuje papryka czuszka?

Większość danych klinicznych dotyczy wyizolowanej kapsaicyny lub standaryzowanych wyciągów, a nie spożywania całych owoców. Warto to mieć na uwadze, oceniając poniższe informacje.

Działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne. Topiczne preparaty z kapsaicyną mają udokumentowane działanie analgetyczne. W badaniach klinicznych 54–75% pacjentów z neuropatią cukrzycową lub nerwobólami po półpaścu osiągało istotną redukcję bólu przy stosowaniu kremów z kapsaicyną cztery razy dziennie przez co najmniej cztery tygodnie⁴¹⁶. Krem z 0,025% kapsaicyną może łagodzić objawy osteoartrozy, a plaster z 8% kapsaicyną jest stosowany w neuralgii po półpaścu i obwodowych bólach neuropatycznych³.

Wpływ na metabolizm i masę ciała. Metaanaliza randomizowanych badań klinicznych wykazała, że suplementacja kapsaicyną zwiększa dobowe wydatkowanie energii średnio o ok. 50 kcal, a w niektórych badaniach ogranicza też spożycie kalorii⁷. Efekt jest realny, choć umiarkowany – nie zastępuje diety i aktywności fizycznej.

Układ sercowo-naczyniowy. Duże badania obserwacyjne (m.in. analiza ponad 22 000 dorosłych) wykazały związek między regularnym spożywaniem ostrej papryki a niższą śmiertelnością z przyczyn sercowo-naczyniowych¹⁷. Proponowane mechanizmy to wazodylatacja za pośrednictwem TRPV1, korzystny wpływ na utlenianie lipidów i aktywność przeciwpłytkowa kapsaicyny¹⁷. Są to dane obserwacyjne – nie dowodzą przyczynowości.

Przewód pokarmowy. W małych, regularnych dawkach kapsaicyna może wspierać integralność błony śluzowej żołądka przez stymulację wydzielania śluzu i zwiększenie miejscowego przepływu krwi¹⁸. Jednak w większych ilościach te same mechanizmy mogą zaostrzać refluks i przyspieszać pasaż jelitowy u osób wrażliwych¹⁸.

Działanie antyoksydacyjne. Wyciągi z owoców czuszki wykazują aktywność antyoksydacyjną w testach DPPH sięgającą 90–92% hamowania rodników, co koreluje z zawartością polifenoli i karotenoidów¹⁹. Witamina C z owoców czuszki wspomaga wchłanianie żelaza niehemowego z roślinnych źródeł pożywienia²⁰.

Potencjał przeciwnowotworowy i inne kierunki badań. W badaniach laboratoryjnych (in vitro) i na zwierzętach kapsaicyna indukowała zatrzymanie cyklu komórkowego i apoptozę w różnych liniach komórek nowotworowych²¹. Badania na zwierzętach sugerują też korzystny wpływ na wrażliwość insulinową i stłuszczenie wątroby²². Wyniki te są wstępne – nie potwierdzono ich jeszcze w dużych badaniach klinicznych u ludzi.

Formy dostępne w aptece – jak stosować preparaty z kapsaicyną?

Dostępne formy apteczne obejmują kilka kategorii:

Plaster z 8% kapsaicyną jest preparatem na receptę stosowanym wyłącznie przez personel medyczny ze względu na intensywność działania i konieczność kontroli reakcji skórnej²⁶. Kremy OTC z niskim stężeniem można stosować samodzielnie, zgodnie z ulotką.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Papryka czuszka i preparaty z kapsaicyną są ogólnie bezpieczne w dawkach kulinarnych i przy prawidłowym stosowaniu topicznym, ale istnieją sytuacje, w których konieczna jest konsultacja medyczna.

Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (np. warfarynę) lub przeciwpłytkowe – kapsaicyna może nasilać ryzyko krwawienia⁸.
• Stosujesz teofilinę lub ciprofloksacynę – kapsaicyna może zwiększać ich wchłanianie i nasilać działanie⁸.
• Przyjmujesz leki obniżające poziom cukru – kapsaicyna może potęgować efekt hipoglikemizujący⁸.
• Masz czynną chorobę wrzodową, refluks żołądkowo-przełykowy (GERD), nieswoiste zapalenie jelit lub zespół jelita drażliwego – czuszka może zaostrzać te stany⁹.
• Planujesz zabieg operacyjny – odstawienie preparatów z kapsaicyną co najmniej 2 tygodnie przed operacją jest zalecane ze względu na właściwości przeciwpłytkowe²⁴.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – ilości kulinarne są prawdopodobnie bezpieczne, ale dawki terapeutyczne nie są dobrze przebadane; kapsaicyna stosowana miejscowo może wywoływać podrażnienie skóry u niemowląt⁹²⁴.
• Masz nadciśnienie tętnicze – duże jednorazowe dawki ostrej papryki mogą przejściowo podwyższać ciśnienie krwi²⁷.

Objawy, które powinny skłonić do zaprzestania stosowania i wizyty u lekarza: silne pieczenie lub pęcherze na skórze po kremie, nasilone bóle brzucha, krwawienie z przewodu pokarmowego, duszność lub skurcz oskrzeli po kontakcie z preparatem.

Na zakończenie kilka praktycznych wskazówek. Jeśli sięgasz po czuszkę jako przyprawę, zacznij od małych ilości – ¼ łyżeczki suszonego proszku to dobry punkt startowy dla większości dorosłych²³. Stosując krem z kapsaicyną, bądź cierpliwy: efekt przeciwbólowy wymaga kilku tygodni regularnego nakładania. Pamiętaj, że preparaty apteczne z kapsaicyną to środki wspomagające, a nie zamiennik leczenia zaleconego przez lekarza. Jeśli masz wątpliwości co do dawki lub formy, farmaceuta w aptece chętnie dobierze odpowiedni produkt do Twoich potrzeb.