Nattokinaza

Czym jest nattokinaza i skąd pochodzi?

Nattokinaza to enzym z rodziny proteaz serynowych (podobnych do subtilizyny), produkowany przez bakterię Bacillus subtilis var. natto podczas fermentacji gotowanej soi. Tradycyjne japońskie danie natto jest spożywane od ponad 1000 lat, a zainteresowanie wyodrębnionym enzymem datuje się od 1987 roku, kiedy po raz pierwszy zaobserwowano, że rozpuszcza on skrzep fibrynowy w warunkach laboratoryjnych⁸. Wbrew swojej nazwie nattokinaza nie należy do klasy kinaz – jest proteasą, czyli enzymem rozkładającym białka na mniejsze fragmenty⁹.

Aktywność enzymu mierzy się w jednostkach fibrynolitycznych (FU – Fibrinolytic Units). Im wyższa wartość FU, tym silniejsze działanie na fibrynę. Standardowe preparaty suplementacyjne zawierają zwykle ok. 2000 FU na kapsułkę, co odpowiada mniej więcej 100 mg enzymu¹⁰.

Jak nattokinaza działa na krzepnięcie krwi?

Nattokinaza działa na układ krzepnięcia wielotorowo – i to odróżnia ją od większości farmaceutycznych leków trombolitycznych. Po pierwsze, bezpośrednio przecina usieciowaną fibrynę – białko tworzące rusztowanie skrzepu – bez konieczności uprzedniej aktywacji plazminogenu¹¹. Po drugie, dezaktywuje PAI-1 (inhibitor aktywatora plazminogenu typu 1), czyli białko hamujące naturalną fibrynolizę. Gdy PAI-1 zostaje zablokowany, tkankowy aktywator plazminogenu (tPA) może swobodnie przekształcać plazminogen w plazminę – własny enzym fibrynolityczny organizmu¹. Po trzecie, pobudza komórki śródbłonka naczyniowego do uwalniania tPA, dodatkowo wzmacniając ten szlak¹².

Efektem jest obniżenie stężenia fibrynogenu oraz czynników krzepnięcia VII i VIII we krwi, co potwierdzono w badaniach na ludziach¹³. Nattokinaza zmniejsza też agregację płytek krwi przez blokowanie tromboksanu A₂ i opóźnianie usieciowania fibryny¹⁴. Działanie fibrynolityczne pojawia się w ciągu 2 godzin od przyjęcia doustnego i utrzymuje się do 8 godzin; biologiczny okres półtrwania enzymu wynosi ok. 8–12 godzin³.

Dodatkowym mechanizmem jest słabe hamowanie enzymu konwertującego angiotensynę (ACE), co przekłada się na łagodne obniżenie ciśnienia tętniczego – szacunkowo o 5–8 mmHg skurczowego¹⁵. Enzyme wykazuje też właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne w modelach komórkowych i zwierzęcych, choć dane u ludzi są tu ograniczone¹⁶.

Co mówią badania kliniczne o wpływie na ciśnienie krwi i krzepnięcie?

Najlepiej udokumentowanym efektem nattokinazy u ludzi jest krótkoterminowe obniżenie ciśnienia tętniczego. Metaanaliza z 2023 roku, obejmująca 3 badania RCT i 223 uczestników, wykazała, że suplementacja 2000–6000 FU/dobę przez 8 tygodni obniżała ciśnienie skurczowe o ok. 3,45 mmHg i rozkurczowe o ok. 2,32 mmHg w porównaniu z placebo⁵. Jedno z badań (n = 86) wykazało redukcję skurczowego o 9,1% i rozkurczowego o 6% przy dawce 2000 FU/dobę przez 8 tygodni¹⁸. Jednak trzyletnie randomizowane badanie kontrolowane placebo (n = 234) nie potwierdziło trwałego efektu hipotensyjnego⁵.

Jeśli chodzi o markery krzepnięcia, badanie z udziałem 45 osób (zdrowych, z chorobami układu sercowo-naczyniowego i dializowanych) wykazało, że dawka 4000 FU/dobę przez 8 tygodni obniżała stężenie fibrynogenu, czynnika VII i czynnika VIII o 7–19%¹⁹. Pojedyncza dawka 2000 FU zwiększała stężenie D-dimeru (marker rozpadu fibryny) o ok. 38–45% w ciągu 6–8 godzin¹⁹.

Czy nattokinaza wpływa na miażdżycę i poziom cholesterolu?

Dane dotyczące wpływu na miażdżycę i lipidy są niejednoznaczne i w dużej mierze zależą od dawki oraz jakości badania. Trzyletnie randomizowane badanie kontrolowane placebo (n = 265) przy dawce 2000 FU/dobę nie wykazało spowolnienia progresji miażdżycy mierzonej grubością błony wewnętrznej i środkowej tętnicy szyjnej (CIMT) ani poprawy profilu lipidowego²⁰. Podobnie kilka kontrolowanych badań przy dawkach 4000–7000 FU/dobę przez 8 tygodni do 6 miesięcy nie przyniosło istotnej poprawy cholesterolu całkowitego, LDL, HDL ani trójglicerydów²¹.

Z kolei retrospektywne badanie obserwacyjne z Chin (n = 1062, średni wiek 67,5 roku, osoby z łagodną miażdżycą i hipercholesterolemią) wykazało, że dawka 10 800 FU/dobę przez 12 miesięcy redukowała rozmiar blaszki miażdżycowej o 36%, CIMT o 21,7%, stężenie LDL o 18,1% i trójglicerydów o 15,7%²². Badanie ma jednak poważne ograniczenia: brak grupy kontrolnej, brak monitorowania diety i potencjalny konflikt interesów autorów związanych z producentem enzymu²¹. Wyniki są interesujące, ale wymagają potwierdzenia w randomizowanych badaniach kontrolowanych.

Dawkowanie – co stosowano w badaniach?

W badaniach klinicznych dorośli przyjmowali nattokinazę w dawkach 2000–10 800 FU (ok. 100–540 mg) na dobę, najczęściej w jednej dawce dziennej¹⁰. EFSA oceniła dawkę 2000 FU/dobę jako bezpieczną dla dorosłych¹⁰. Wyższe dawki – do 552 mg/dobę przez 4 tygodnie – nie powodowały działań niepożądanych u zdrowych dorosłych⁶. Natomiast u starszych osób z chorobami przewlekłymi odnotowano pojedyncze przypadki krwawień nawet przy standardowych dawkach⁶.

Warto wiedzieć, że efekty fibrynolityczne przy niskich dawkach (2000 FU) są krótkotrwałe – obserwuje się je przez kilka godzin po przyjęciu. Dane z obserwacyjnego badania chińskiego sugerują, że wyraźny wpływ na blaszkę miażdżycową i lipidy wymaga dawek rzędu 10 000 FU/dobę, lecz nie ma jeszcze potwierdzenia tych wyników w kontrolowanych próbach klinicznych²⁴. Nie istnieje jedna „zalecana” dawka suplementacyjna – preparaty dostępne w aptekach różnią się zawartością FU, dlatego warto sprawdzać etykietę.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Nattokinaza wpływa na krzepliwość krwi, dlatego pewne sytuacje wymagają bezwzględnej konsultacji lekarskiej przed jej zastosowaniem lub w trakcie stosowania.

Bezwzględnie skonsultuj się z lekarzem, jeśli:

• Przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (warfaryna, heparyna, acenokumarol, rywaroksaban, dabigatran) lub przeciwpłytkowe (klopidogrel, tiklopidyna) – nattokinaza może nasilać ich działanie i zwiększać ryzyko krwawienia²⁵.
• Regularnie przyjmujesz aspirynę – łączne stosowanie może zwiększać ryzyko krwawienia⁷.
• Masz zaburzenia krzepnięcia krwi, skazy krwotoczne lub przeszłość zakrzepicy żył głębokich⁷.
• Planujesz operację lub zabieg stomatologiczny – nattokinaza powinna zostać odstawiona z wyprzedzeniem (dokładny czas ustala lekarz)⁷.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych o bezpieczeństwie w tych stanach²⁶.
• Przyjmujesz leki obniżające ciśnienie krwi – nattokinaza może wzmacniać ich działanie hipotensyjne²⁵.

Przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli zauważysz:

• Nieoczekiwane krwawienia (z dziąseł, nosa, dróg moczowych, przedłużone krwawienie po skaleczeniu).
• Objawy reakcji alergicznej: swędzącą wysypkę, obrzęk twarzy lub gardła, trudności z oddychaniem – mogą wskazywać na anafilaksję, która choć rzadka, była odnotowywana⁶.
• Nagłe bóle głowy, zawroty głowy, zaburzenia mowy lub widzenia – mogą sugerować powikłania naczyniowe.

Osoby uczulone na soję powinny zachować szczególną ostrożność – nattokinaza pochodzi z fermentowanej soi, choć EFSA oceniła, że ryzyko reakcji alergicznej nie jest wyższe niż przy spożyciu produktów sojowych⁶.

Podsumowanie – co warto wiedzieć przed sięgnięciem po nattokinazę?

Nattokinaza to dobrze zbadany mechanistycznie suplement o realnym, ale skromnym i krótkotrwałym działaniu fibrynolitycznym. Najlepiej udokumentowane są: przejściowe nasilenie rozpadu fibryny po jednorazowej dawce i umiarkowane obniżenie ciśnienia skurczowego o kilka mmHg przy konsekwentnym stosowaniu przez 8 tygodni. Długoterminowe badania kontrolowane placebo nie potwierdziły trwałego wpływu na ciśnienie, cholesterol ani progresję miażdżycy przy standardowych dawkach 2000 FU/dobę. Jeśli rozważasz nattokinazę jako wsparcie układu krążenia, koniecznie poinformuj lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach – szczególnie tych wpływających na krzepnięcie. Preparat wybieraj w formie kapsułek dojelitowych lub przyjmuj na czczo, co sprzyja lepszemu wchłanianiu enzymu. Nie traktuj nattokinazy jako zamiennika przepisanych leków kardiologicznych czy przeciwzakrzepowych.