Likopen

Czym jest likopen i jak działa?

Likopen to naturalny pigment organiczny należący do grupy karotenoidów – tych samych związków, które nadają marchewce pomarańczową barwę, a pomidorom intensywną czerwień. Chemicznie jest węglowodorem zbudowanym z 40 atomów węgla i aż 11 sprzężonych podwójnych wiązań. To właśnie ta budowa sprawia, że likopen wykazuje wyjątkowo silne właściwości przeciwutleniające – spośród wszystkich karotenoidów ma największą zdolność do neutralizowania tzw. singletowego tlenu, czyli jednej z najbardziej reaktywnych form wolnych rodników.

Wolne rodniki to cząsteczki, które uszkadzają białka, lipidy i DNA komórek, przyczyniając się do powstawania wielu chorób cywilizacyjnych. Likopen je dezaktywuje, zanim zdążą wyrządzić szkodę. Oprócz działania przeciwutleniającego wykazuje również właściwości przeciwzapalne i immunomodulujące – wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego.

Co ważne: organizm ludzki nie potrafi samodzielnie syntetyzować likopenu. Całą potrzebną ilość musisz dostarczyć z pożywienia lub suplementów.

Gdzie likopen gromadzi się w organizmie?

Po spożyciu likopen jest trawiony podobnie jak tłuszcze – w żołądku i dwunastnicy tworzy agregaty micelaryczne, które następnie wchłaniają się przez jelito i trafiają do krwiobiegu za pośrednictwem chylomikronów. Stamtąd transportowany jest do wątroby, a następnie rozdzielany do tkanek w postaci lipoprotein. Gromadzi się głównie w wątrobie, nadnerczach, jądrach i prostacie – co tłumaczy, dlaczego jego działanie jest szczególnie widoczne właśnie w tych obszarach.

Jakie właściwości zdrowotne ma likopen?

Zakres działania likopenu jest szeroki i dobrze udokumentowany w badaniach naukowych. Oto najważniejsze obszary, w których może on wspierać zdrowie:

• Układ sercowo-naczyniowy – likopen obniża stężenie cholesterolu LDL i hamuje jego utlenianie, co zmniejsza ryzyko odkładania się blaszek miażdżycowych w naczyniach krwionośnych. Suplementacja w dawkach co najmniej 25 mg dziennie wiązała się w badaniach ze znaczącym obniżeniem poziomu cholesterolu i ciśnienia skurczowego krwi.
• Prostata – spożycie produktów bogatych w likopen wiązało się w badaniach epidemiologicznych ze zmniejszeniem ryzyka zachorowania na raka prostaty nawet o 40–50% w porównaniu z populacją o niskim spożyciu. Likopen wspiera też prawidłowe funkcjonowanie gruczołu krokowego.
• Kości – właściwości antyoksydacyjne likopenu chronią komórki kostne przed stresem oksydacyjnym prowadzącym do ich kruchości. Badania wskazują, że może on zwiększać gęstość mineralną kości, co jest szczególnie istotne dla kobiet po menopauzie i osób starszych.
• Skóra – likopen działa fotoprotekcyjnie, chroniąc skórę przed szkodliwym promieniowaniem UVA i UVB. Zmniejsza ryzyko oparzeń słonecznych, wspomaga regenerację tkanki skórnej i może spowalniać procesy starzenia skóry.
• Mózg i układ nerwowy – badania wykazały, że osoby z chorobą Alzheimera mają istotnie niższe stężenia likopenu niż osoby zdrowe. Substancja ta chroni neurony przed uszkodzeniami oksydacyjnymi i może spowalniać utratę funkcji poznawczych.
• Płodność mężczyzn – likopen może poprawiać jakość nasienia, ruchliwość plemników i ich morfologię, a także zmniejszać ryzyko uszkodzeń DNA w komórkach nasienia.
• Płuca – wyniki badań sugerują, że likopen może poprawiać funkcję płuc i łagodzić objawy astmy oraz przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP).

Gdzie znajdziesz likopen w diecie?

Pomidory i ich przetwory to zdecydowanie najbogatsze źródło likopenu w diecie. Skąd jednak taka różnica między świeżym pomidorem a koncentratem? Podczas obróbki termicznej struktura komórek roślinnych ulega rozbiciu, co uwalnia likopen i czyni go łatwiej dostępnym dla organizmu. Co więcej, likopen jest substancją rozpuszczalną w tłuszczach – dlatego spożywanie produktów pomidorowych z oliwą z oliwek lub innym tłuszczem może nawet trzykrotnie zwiększyć jego wchłanianie w porównaniu z produktami spożywanymi bez tłuszczu.

Likopen znajdziesz też w papai, morelach, czerwonej papryce i jagodach – choć w znacznie mniejszych ilościach niż w produktach pomidorowych. Warto też wiedzieć, że zawartość likopenu w pomidorach rośnie wraz z ich dojrzewaniem – im bardziej czerwony pomidor, tym więcej tego cennego barwnika.

Kiedy warto rozważyć suplementację likopenem?

Jeśli Twoja dieta jest uboga w warzywa i owoce, albo masz trudności z wchłanianiem składników odżywczych, suplementacja likopenem może być uzasadniona. Szczególnie warto ją rozważyć w przypadku:

• mężczyzn z problemami z prostatą lub zaniepokojonych ryzykiem jej chorób,
• osób z podwyższonym poziomem cholesterolu LDL i ryzykiem chorób serca,
• mężczyzn z obniżoną jakością nasienia i problemami z płodnością,
• osób z grupy ryzyka chorób neurodegeneracyjnych,
• kobiet w okresie menopauzy, u których może dochodzić do przyspieszonej utraty masy kostnej.

W badaniach klinicznych stosuje się zwykle dawki od 25 do 50 mg likopenu dziennie. Zalecana dawka dobowa w suplementach wynosi zazwyczaj 15–30 mg. Suplement najlepiej przyjmować z posiłkiem zawierającym tłuszcz – to poprawia wchłanianie.

Podsumowanie – praktyczne wskazówki

Likopen to jeden z najsilniejszych naturalnych przeciwutleniaczy dostępnych w żywności. Najprościej zadbasz o jego odpowiedni poziom, włączając do diety przetwory pomidorowe – sos, koncentrat, zupę krem – przyrządzone z oliwą. Jeśli z różnych powodów jest to trudne, sięgnij po suplement diety z likopenem. Pamiętaj, że suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej diety, lecz ją uzupełniają. Osoby z chorobami wątroby, nerek lub zaburzeniami hormonalnymi oraz przyjmujące leki na stałe powinny przed rozpoczęciem suplementacji porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą.