Kwas hialuronowy

Czym jest kwas hialuronowy i skąd pochodzi?

Kwas hialuronowy (w skrócie HA, z ang. hyaluronic acid) to naturalny biopolimer należący do grupy glikozaminoglikanów – długołańcuchowych cząsteczek cukrowych. Zbudowany jest z naprzemiennie połączonych jednostek kwasu D-glukuronowego i N-acetylo-D-glukozaminy. Co ciekawe, jego struktura jest identyczna u człowieka, innych kręgowców, a nawet u niektórych bakterii – to właśnie sprawia, że jest przez organizm tak dobrze tolerowany.

W organizmie dorosłego człowieka o masie 70 kg znajduje się około 15 g kwasu hialuronowego, przy czym aż jedna trzecia tej ilości jest codziennie rozkładana i zastępowana przez nowe cząsteczki. Największe stężenia HA występują w skórze właściwej, płynie stawowym, ciele szklistym oka i filmie łzowym. Znajdziemy go też w chrząstkach, mięśniach, mózgu, surowicy krwi i tkance łącznej pępowiny.

Nazwa pochodzi od greckiego słowa hyalos, czyli „szkło” – i nawiązuje do przejrzystego, szklistego wyglądu tej substancji. Po raz pierwszy wyizolowano ją w 1934 roku z ciała szklistego oka bydlęcia. Dziś do celów medycznych i kosmetycznych kwas hialuronowy pozyskuje się głównie metodami biotechnologicznymi – z hodowli niepatogennych szczepów bakteryjnych, co pozwala uniknąć zanieczyszczeń obecnych w preparatach ze źródeł zwierzęcych.

Jak działa kwas hialuronowy – klucz tkwi w wodzie

Kwas hialuronowy jest jedną z najbardziej higroskopijnych cząsteczek w przyrodzie. Jeden gram tej substancji potrafi związać nawet do 6 litrów wody. Ta wyjątkowa zdolność wynika z jego budowy chemicznej i wysokiej aktywności osmotycznej – cząsteczki HA przyciągają wodę jak magnes.

W skórze HA wiąże wodę w macierzy pozakomórkowej, nadając tkankom sprężystość, elastyczność i objętość. W stawach tworzy roztwory o dużej lepkości, które działają jak „smar” zmniejszający tarcie między kośćmi. W oku wchodzi w skład ciała szklistego i filmu łzowego, nawilżając powierzchnię rogówki i chroniąc ją przed wysychaniem.

Poza nawilżaniem kwas hialuronowy pełni też inne ważne funkcje biologiczne:

• Uczestniczy w koagulacji – przyspiesza tworzenie fibryny i wzmacnia włóknik.
• Ma działanie przeciwzapalne i immunosupresyjne – dotyczy to form o wysokiej masie cząsteczkowej, które hamują nadmierną odpowiedź immunologiczną.
• Wykazuje właściwości antyoksydacyjne – chroni tkanki przed szkodliwym działaniem wolnych rodników.
• Bierze udział w gojeniu ran – tworzy środowisko sprzyjające regeneracji tkanek i wykazuje działanie bakteriostatyczne.
• Wpływa na proliferację fibroblastów – komórek odpowiedzialnych za produkcję kolagenu i elastyny.

Zastosowanie kwasu hialuronowego w medycynie

Kwas hialuronowy jest stosowany w wielu dziedzinach medycyny. Pierwszym obszarem zastosowań była okulistyka – już od 1961 roku używa się go przy zabiegach takich jak operacje zaćmy, implantacja soczewek, leczenie jaskry i zeza. Jako składnik kropli do oczu (w stężeniu 0,1–0,3%) nawilża powierzchnię oka, stabilizuje film łzowy i łagodzi objawy zespołu suchego oka. Badania wskazują, że stężenie 0,3% wykazuje najlepszą skuteczność w porównaniu z samą solą fizjologiczną.

W reumatologii i ortopedii kwas hialuronowy stosowany jest metodą tzw. wiskosuplementacji – iniekcji dostawowych uzupełniających niedobory HA w płynie maziowym. Choroba zwyrodnieniowa stawów zmniejsza ilość tej substancji w stawie, co pogarsza jego amortyzację i zwiększa ból. Zastrzyki z HA poprawiają motorykę stawu i zmniejszają dolegliwości bólowe. Standardowo podaje się 20 mg (2 ml) raz w tygodniu przez 5 tygodni, a efekty utrzymują się zwykle przez co najmniej 6 miesięcy.

W ginekologii kwas hialuronowy stosuje się w leczeniu atrofii pochwy (w tym pomenopauzalnej), suchości pochwy i infekcji dróg rodnych – w postaci globulek lub żeli dopochwowych. Nawilża błonę śluzową, przyspiesza gojenie i łagodzi podrażnienia. Preparaty HA są też zalecane w ginekologii onkologicznej pacjentkom po radioterapii, aby złagodzić jej skutki uboczne.

Inne obszary zastosowań to:

• Stomatologia – leczenie owrzodzeń jamy ustnej i zapalenia błony śluzowej (w postaci żelu lub płynu do płukania).
• Chirurgia i dermatologia – gojenie ran, leczenie oparzeń, blizn i ubytków skóry.
• Proktologia – leczenie chorób odbytu i odbytnicy w postaci czopków nawilżających.
• Farmacja – jako substancja pomocnicza przedłużająca działanie leków o krótkim okresie półtrwania.

Kwas hialuronowy w kosmetyce i medycynie estetycznej

W kosmetyce kwas hialuronowy to jeden z najczęściej stosowanych składników aktywnych. Jego stężenie w skórze zaczyna spadać już po 25. roku życia – między 25. a 50. rokiem życia ilość HA w skórze zmniejsza się o około 50%, a po osiemdziesiątce praktycznie zanika. Stąd ogromne zainteresowanie tym składnikiem w pielęgnacji przeciwstarzeniowej.

W kosmetykach kwas hialuronowy znajdziemy w wielu postaciach: kremach, serach, tonikach, maseczkach, balsamach do ciała, szamponach i odżywkach do włosów. Dopuszczalne stężenie w kosmetykach nie przekracza 2%, w praktyce najczęściej stosuje się roztwór 1%.

W medycynie estetycznej kwas hialuronowy stosowany jest jako wypełniacz – podawany w iniekcjach do skóry pozwala korygować zmarszczki twarzy i szyi, modelować policzki, nos, łuki brwiowe, powiększać usta i wyrównywać blizny. Ze względu na naturalny metabolizm w skórze (przez enzymy zwane hialuronidazami) efekty zabiegu są ograniczone czasowo i wymagają powtarzania.

Aby wydłużyć trwałość efektów, w medycynie estetycznej stosuje się usieciowany kwas hialuronowy – jego cząsteczki są chemicznie połączone poprzez wiązania krzyżowe, co zwiększa biostabilność i odporność na działanie wolnych rodników. To właśnie ta forma jest stosowana w wypełniaczach tkankowych.

Krospolimer hialuronianu sodu – zmodyfikowana forma kwasu hialuronowego

Wśród dostępnych form kwasu hialuronowego szczególną uwagę zasługuje krospolimer hialuronianu sodu – chemicznie zmodyfikowana postać, w której cząsteczki są połączone poprzez wiązania krzyżowe (sieciowanie). Ta modyfikacja zmienia właściwości fizyczne i biologiczne substancji w porównaniu z naturalnym kwasem hialuronowym: zwiększa lepkość, trwałość oraz zdolność wiązania wody, która jest kilkakrotnie wyższa niż w przypadku standardowego HA. W kosmetykach krospolimer hialuronianu sodu zapewnia długotrwałe nawilżenie i jest ceniony jako składnik nowoczesnych preparatów pielęgnacyjnych.

Bezpieczeństwo stosowania – działania niepożądane i przeciwwskazania

Kwas hialuronowy jest ogólnie bardzo dobrze tolerowany przez organizm – jest substancją naturalną, niemutagenną i rzadko wywołującą reakcje alergiczne. Panel ekspertów Cosmetic Ingredient Review uznał go za bezpieczny składnik kosmetyczny. W przypadku stosowania miejscowego (kosmetyki) nie zgłaszano poważnych działań niepożądanych.

Sytuacja wygląda nieco inaczej przy iniekcjach. Po wstrzyknięciach dostawowych mogą wystąpić:

• Ból, obrzęk i wysięk w miejscu wstrzyknięcia – najczęstsze objawy, zwykle przemijające.
• Zaczerwienienie i wzmożone miejscowe ucieplenie.
• Zapalenie stawu lub błony maziowej.
• Reakcje nadwrażliwości: wysypka, pokrzywka, świąd.
• Infekcyjne zapalenie stawu – bardzo rzadko.

Większość tych objawów ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni. Po zabiegach medycyny estetycznej czasami obserwuje się przemijające zaczerwienienie, lekki obrzęk lub dyskomfort, trwające od jednego dnia do 72 godzin.

Iniekcji kwasu hialuronowego nie należy stosować u osób z nadwrażliwością na tę substancję lub substancje pomocnicze, z alergią na białko drobiowe w wywiadzie (dotyczy preparatów pochodzenia zwierzęcego) oraz z ciężką niewydolnością wątroby. Przed zabiegiem należy usunąć wysięk ze stawu i unikać środków dezynfekujących zawierających czwartorzędowe sole amoniowe. Iniekcje powinny być wykonywane wyłącznie przez przeszkolony personel medyczny.

Stosowanie kwasu hialuronowego w ciąży i podczas karmienia piersią – zarówno w postaci kosmetyków, jak i preparatów ginekologicznych stosowanych miejscowo – jest generalnie uważane za bezpieczne. Iniekcje dostawowe i zabiegi medycyny estetycznej powinny być w tym okresie ograniczone do przypadków absolutnie koniecznych i zawsze omawiane z lekarzem.

Suplementacja doustna – czy kwas hialuronowy działa „od środka”?

W aptekach dostępne są suplementy diety z kwasem hialuronowym w postaci tabletek, kapsułek, proszków do sporządzenia roztworu i ampułek doustnych. Zalecana dawka przy suplementacji doustnej wynosi zwykle 120 mg dziennie. Badania kliniczne sugerują, że doustne podawanie HA może wiązać się z poprawą nawilżenia skóry i jej wyglądu, jednak potrzebne są dalsze długoterminowe badania, by ocenić trwałość tych efektów.

Suplementy na stawy często łączą kwas hialuronowy z innymi składnikami wspierającymi chrząstkę – siarczanem chondroityny, glukozaminą czy kolagenem. Preparaty na skórę mogą zawierać dodatkowo koenzym Q10 czy biotynę.

Podsumowanie

Kwas hialuronowy to jedna z niewielu substancji, która znalazła zastosowanie w tak wielu obszarach medycyny i kosmetyki jednocześnie. Jego siła tkwi w prostym, ale niezwykle skutecznym mechanizmie – wiązaniu wody. Jeśli stosujesz go w kosmetykach, pamiętaj o aplikacji na wilgotną skórę i zawsze „zamykaj” go kremem. Jeśli rozważasz iniekcje dostawowe lub zabiegi estetyczne, skonsultuj się ze specjalistą, który dobierze odpowiednią formę i dawkowanie. Wybierając preparaty okulistyczne czy ginekologiczne z hialuronianem, zwróć uwagę na stężenie substancji – ma ono wpływ na skuteczność działania. Niezależnie od formy, kwas hialuronowy jest substancją dobrze poznaną, bezpieczną i o szerokim spektrum zastosowań.