Kwas glicyretynowy

Czym jest kwas glicyretynowy i skąd pochodzi?

Kwas glicyretynowy (GA) to pentacykliczny triterpen należący do grupy oleananu, naturalnie obecny w korzeniu lukrecji (Glycyrrhiza glabra i Glycyrrhiza uralensis)⁹. Sam w sobie nie jest obficie wchłaniany z przewodu pokarmowego w formie niezmienionej – to bakterie jelitowe hydrolizują glikyryzyn (glikozyryzynę), odrywając dwie cząsteczki kwasu glukuronowego i uwalniając właśnie kwas glicyretynowy¹. To dlatego GA jest uznawany za farmakologicznie aktywny metabolit lukrecji i dominującą formę krążącą we krwi po spożyciu preparatów zawierających glikyryzyn².

Związek występuje w dwóch naturalnych izomerach przestrzennych: 18α-GA i 18β-GA, które różnią się nieco profilem aktywności biologicznej¹⁰. W praktyce aptecznej i badaniach klinicznych najczęściej mamy do czynienia z formą 18β, choć obie są aktywne.

Jak działa kwas glicyretynowy – mechanizm działania

Kluczowym celem molekularnym GA jest enzym 11β-hydroksysteroidowa dehydrogenaza typu 2 (11β-HSD2), który w normalnych warunkach przekształca aktywny kortyzol w nieaktywną kortyzon³. Zablokowanie tego enzymu podnosi lokalne stężenie kortyzolu, a ten działa silnie przeciwzapalnie – hamuje m.in. produkcję prozapalnych cytokin. Kortyzol w nadmiarze pobudza jednak również receptory mineralokortykoidowe, naśladując działanie aldosteronu: zatrzymuje sód, wypłukuje potas i podnosi ciśnienie krwi⁴. To właśnie ta cecha odpowiada za najważniejsze ryzyko kliniczne związane ze stosowaniem GA.

Jakie właściwości zdrowotne wykazuje kwas glicyretynowy?

Badania – zarówno laboratoryjne, jak i kliniczne – wskazują na kilka obszarów aktywności GA:

• Działanie przeciwzapalne: GA obniża stężenia TNF-α i IL-6, hamuje aktywację NF-κB i szlak MAPK¹¹¹². W badaniu klinicznym z udziałem 84 pacjentów z przewlekłą pokrzywką doustna glikyryzyna (pochodna GA) okazała się skuteczniejsza niż lewocetyryzyna w redukcji objawów choroby¹⁵.
• Hepatoprotekcja: GA aktywuje szlaki Nrf2 i PPAR-γ, które chronią komórki wątroby przed uszkodzeniem oksydacyjnym¹⁶. Długoterminowe podawanie dożylne glikyryzyny u 1249 pacjentów z przewlekłym wirusowym zapaleniem wątroby typu C wiązało się z niższym odsetkiem raka wątrobowokomórkowego¹⁷. Metaanaliza 12 randomizowanych badań wykazała, że glikyryzyna istotnie obniżała poziomy ALT, AST i GGT w alkoholowej chorobie wątroby¹⁸.
• Działanie przeciwwirusowe: W badaniach laboratoryjnych GA hamował replikację wirusów opryszczki (HSV-1), grypy, flawiwirusów, wirusowego zapalenia wątroby typu C oraz koronawirusów¹⁹. Mechanizm obejmuje indukcję interferonu typu I oraz bezpośrednie zakłócanie cyklu replikacyjnego wirusa¹³. Są to jednak dane głównie przedkliniczne – ich przełożenie na efekty kliniczne wymaga potwierdzenia w badaniach na ludziach.
• Działanie antyoksydacyjne: GA neutralizuje reaktywne formy tlenu (ROS) i wzmacnia aktywność enzymów antyoksydacyjnych¹⁴.
• Potencjalne działanie na metabolizm glukozy: W modelach laboratoryjnych GA poprawiał wychwyt glukozy przez komórki mięśniowe i tłuszczowe (szlak PI3K/Akt, wzrost ekspresji transportera GLUT4)²⁰²¹. To dane przedkliniczne – nie potwierdzono ich jeszcze w pełnowymiarowych badaniach klinicznych u ludzi.

W jakich schorzeniach stosuje się kwas glicyretynowy?

GA jest stosowany w kilku obszarach terapeutycznych, w różnych postaciach i drogach podania⁵:

Forma dożylna jest zarezerwowana dla warunków szpitalnych i ostrych stanów klinicznych. Preparaty do stosowania zewnętrznego można znaleźć w aptece w postaci kremów i maści, natomiast produkty doustne zawierające GA lub glikyryzyn są dostępne zarówno jako suplementy, jak i leki.

Działania niepożądane i bezpieczeństwo stosowania

Do najczęstszych działań niepożądanych należą łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe: nudności, wymioty i biegunka⁶. Poważniejsze powikłania wynikają z mineralokortykoidowego działania GA i obejmują:

• Hipokaliemia – niski poziom potasu we krwi, mogący powodować osłabienie mięśni i zaburzenia rytmu serca⁶.
• Nadciśnienie tętnicze – wskutek retencji sodu i aktywacji receptorów mineralokortykoidowych³.
• Obrzęki – szczególnie przy wyższych dawkach lub dłuższym stosowaniu⁶.

Interakcje lekowe – z czym nie łączyć?

GA może nasilać działanie kortykosteroidów, zwiększając ryzyko hipokaliemii i nadciśnienia – jednoczesne stosowanie wymaga szczególnej ostrożności i nadzoru lekarskiego⁸. Diuretyki tiazydowe i pętlowe (leki moczopędne wydalające potas) mogą potęgować hipokaliemię wywołaną przez GA⁸. Odnotowano też interakcje z niektórymi lekami przeciwwirusowymi i przeciwgrzybiczymi, które mogą zmieniać ich metabolizm i skuteczność⁸.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed rozpoczęciem stosowania preparatów zawierających kwas glicyretynowy skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• masz nadciśnienie tętnicze lub chorobę nerek,
• przyjmujesz diuretyki (leki moczopędne), kortykosteroidy lub leki przeciwnadciśnieniowe,
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią (brak wystarczających danych o bezpieczeństwie),
• stosujesz leki przeciwwirusowe lub przeciwgrzybicze⁸.

Natychmiast skontaktuj się z lekarzem, jeśli podczas stosowania preparatów z GA zauważysz:

• nagły wzrost ciśnienia krwi,
• obrzęki nóg lub twarzy,
• osłabienie mięśni, skurcze lub nieregularny rytm serca (mogą to być objawy hipokaliemii),
• nasilone nudności, wymioty lub biegunkę⁶.

Przy długotrwałym leczeniu preparatami zawierającymi GA lekarz powinien regularnie kontrolować poziom elektrolitów (szczególnie potasu) i ciśnienie krwi⁶.

Kwas glicyretynowy to składnik o dobrze udokumentowanym działaniu przeciwzapalnym i hepatoprotekcyjnym, ale jego stosowanie – szczególnie doustne i długotrwałe – wymaga świadomości ryzyka. Zewnętrznie w kremach i maściach jest generalnie dobrze tolerowany. Jeśli sięgasz po preparaty z GA na stany zapalne skóry, stosuj je zgodnie z zaleceniami producenta lub farmaceuty. W przypadku schorzeń wewnętrznych – wrzodów żołądka, chorób wątroby – decyzję o stosowaniu skonsultuj z lekarzem, który dobierze odpowiednią postać i dawkę oraz zadba o monitoring bezpieczeństwa.