Graviola

Co to jest graviola i jakie substancje aktywne zawiera?

Graviola (Annona muricata L.) to tropikalne drzewo z rodziny Annonaceae, znane też jako soursop, guanabana lub sirsak. Owoc, liście, nasiona i kora są od stuleci stosowane w tradycyjnej medycynie Afryki, Ameryki Południowej i Azji Południowo-Wschodniej. W aptekach i sklepach ze zdrową żywnością dostępne są głównie dwie formy: sok z owoców gravioli oraz wyciąg z owoców gravioli w kapsułkach lub tabletkach.

Za aktywność biologiczną rośliny odpowiada kilka grup związków. Najważniejsze to acetogeniny annonaceus – pochodne długołańcuchowych kwasów tłuszczowych, których w samych liściach zidentyfikowano ponad 100 różnych struktur, w tym annonacynę, annomuricyny i bullatacynę⁷. Obok acetogenin graviola dostarcza alkaloidów (koreksymina, reticulina, anonaina, asimilobina), flawonoidów (kwercetyna, kemferol, katechina, procyjanidyny), garbników, saponin, terpenoidów, kwasów fenolowych (wanilinowy, ferulowy, kawowy) oraz witaminy C¹⁸. Skład różni się w zależności od części rośliny: liście zawierają znacznie więcej fenoli i flawonoidów niż korzenie⁹.

Pod względem wartości odżywczych świeży owoc dostarcza na 100 g około 62 kcal, 15,8 g węglowodanów, 1,9 g błonnika, 250 mg potasu, 40 mg wapnia i 19,1 mg witaminy C¹⁰.

Jak graviola działa w organizmie – mechanizmy działania

Acetogeniny hamują kompleks I mitochondrialnego łańcucha oddechowego, blokując produkcję ATP. Komórki nowotworowe, które generują więcej ATP niż zdrowe, są na ten mechanizm szczególnie wrażliwe – stąd zainteresowanie badaczy potencjałem przeciwnowotworowym. W warunkach laboratoryjnych wykazano też indukcję apoptozy przez aktywację kaspazy-9 i kaspazy-3/7 oraz zatrzymanie cyklu komórkowego w fazie G1¹¹¹².

Działanie przeciwzapalne jest przypisywane głównie flawonoinom i alkaloidom, które hamują syntezę prozapalnych cytokin oraz enzymy COX-1/2 i LOX uczestniczące w szlaku prostaglandyn¹³¹⁴. Z kolei alkaloidy anonaina i asimilobina oddziałują na receptory serotoninowe, co może tłumaczyć tradycyjne stosowanie liści gravioli jako środka uspokajającego¹⁵¹⁶.

Efekt hipoglikemizujący w badaniach na zwierzętach wynika z kilku mechanizmów jednocześnie: flawonoidy hamują enzym α-glukozydazę, spowalniając hydrolizę węglowodanów i wchłanianie glukozy, a antyoksydanty chronią komórki β trzustki odpowiedzialne za wydzielanie insuliny¹⁴¹⁷. Potencjał hipotensyjny (obniżający ciśnienie) wiąże się natomiast z hamowaniem enzymu konwertującego angiotensynę (ACE) oraz właściwościami wazodylatacyjnymi związków fenolowych³.

Co mówią badania o potencjalnych korzyściach zdrowotnych?

Przegląd 49 badań opublikowanych w latach 1981–2021 wskazał, że w próbach przedklinicznych aktywność gravioli obejmowała działanie: przeciwnowotworowe (25% badań), przeciwwrzodowe (17%), przeciwcukrzycowe (14%), przeciwpierwotniakowe (10%), przeciwbiegunkowe (8%), antybakteryjne (8%), przeciwwirusowe (8%), hipotensyjne (6%) i wspomagające gojenie ran (4%)¹⁸.

Ciśnienie krwi: W jednym badaniu klinicznym z udziałem 143 osób z granicznym nadciśnieniem codzienne spożycie ok. 200 ml soku z gravioli przez trzy miesiące wiązało się ze statystycznie istotnym obniżeniem ciśnienia w porównaniu z grupą kontrolną³¹⁹. To jedyne dotychczas opublikowane badanie kliniczne w tym zakresie.

Poziom cukru we krwi: W badaniach na szczurach i myszach z cukrzycą ekstrakty z gravioli obniżały stężenie glukozy na czczo, HbA1c i insulinooporność²⁰. Danych z badań na ludziach brakuje.

Działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne: Związki fenolowe, flawonoidy i fitosterole obecne w gravioli neutralizują wolne rodniki i mogą ograniczać stres oksydacyjny będący podłożem stanów zapalnych²¹²².

Wrzody żołądka: W badaniach na zwierzętach ekstrakt z liści gravioli ograniczał powstawanie wrzodów trawiennych i hamował wydzielanie kwasu żołądkowego w mechanizmie zbliżonym do inhibitorów pompy protonowej²³. Danych klinicznych na ludziach nie ma.

Aktywność przeciwbakteryjna: W warunkach laboratoryjnych wyciąg z liści hamował wzrost bakterii z rodzaju Streptococcus odpowiedzialnych za próchnicę i infekcje jamy ustnej²⁴²⁵. Wyniki te wymagają potwierdzenia w badaniach klinicznych.

Graviola a rak – co naprawdę wiemy?

Badania laboratoryjne wykazały, że ekstrakty z gravioli mogą hamować wzrost komórek nowotworowych – m.in. raka piersi, płuc, jelita grubego, prostaty, trzustki i wątroby – przez blokowanie produkcji ATP, indukcję apoptozy i zatrzymanie cyklu komórkowego²⁶²⁷. Nie ma jednak żadnych potwierdzonych dowodów na skuteczność gravioli w leczeniu raka u ludzi. Wszystkie te wyniki pochodzą wyłącznie z badań na liniach komórkowych lub modelach zwierzęcych⁶.

Przeprowadzono zaledwie kilka małych badań klinicznych. W przeglądzie systematycznym obejmującym 5 badań (łącznie 273 uczestników) oceniano etanolowo-rozpuszczalną frakcję ekstraktu z gravioli (ESFAM) w dawce 300 mg/dobę przez 8 tygodni. Nie stwierdzono istotnych zmian w parametrach morfologii krwi ani wskaźnikach czynności wątroby i nerek²⁸. W jednym badaniu kombinacja gravioli z kwasem elagowym poprawiała wskaźnik przeżycia bez wznowy po 12 miesiącach (63% vs 34,5%; p < 0,0001)²⁹ – wynik wstępny, wymagający potwierdzenia w większych próbach. Cancer Research UK i MD Anderson Cancer Center zgodnie podkreślają, że graviola nie powinna zastępować konwencjonalnego leczenia onkologicznego⁶²⁶.

Neurotoksyczność – najważniejsze ostrzeżenie dotyczące gravioli

Annonacyna – główna acetogenina gravioli – jest inhibitorem mitochondrialnego kompleksu I w neuronach dopaminergicznych. W badaniach laboratoryjnych wykazuje właściwości neurotoksyczne³³. Epidemiologicznie powiązano regularne, wysokie spożycie owoców i herbat z gravioli ze znacząco wyższą częstością atypowego parkinsonizmu wśród mieszkańców Gwadelupy i innych wysp karaibskich⁵³⁴.

Objawy tego schorzenia obejmują sztywność mięśni, spowolnienie ruchowe, zaburzenia równowagi i chodu, zmiany osobowości oraz problemy z ruchami gałek ocznych – przypominają chorobę Parkinsona, ale słabo reagują na standardowe leczenie lewodopą³⁵. Nasiona gravioli zawierają szczególnie wysokie stężenia toksycznych związków i powinny być bezwzględnie usuwane przed spożyciem³⁶.

Ryzyko jest proporcjonalne do dawki i czasu ekspozycji. Sporadyczne spożycie świeżego owocu w umiarkowanych ilościach jest uznawane za bezpieczne – obawy dotyczą głównie koncentratów, suplementów i regularnie pijanych naparów z liści w dużych ilościach³⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed sięgnięciem po preparaty z graviolą, jeśli:

• przyjmujesz leki na nadciśnienie – ryzyko nadmiernego spadku ciśnienia⁴,
• przyjmujesz leki przeciwcukrzycowe (insulina, metformina, pochodne sulfonylomocznika) – ryzyko hipoglikemii³⁰,
• stosujesz leki przeciwzakrzepowe (np. acenokumarol, warfaryna, rywaroksaban)⁴,
• masz zdiagnozowaną chorobę Parkinsona lub inne schorzenie neurodegeneracyjne – graviola jest dla Ciebie przeciwwskazana³¹,
• masz chorobę wątroby lub nerek³⁸,
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – wysokodawkowe ekstrakty wykazywały neurotoksyczność u noworodków szczurów; nie należy ich stosować³⁹.

Skontaktuj się z lekarzem natychmiast, jeśli po spożyciu gravioli zauważysz: drżenie lub sztywność mięśni, zaburzenia chodu lub równowagi, nagłe zawroty głowy lub omdlenie, gwałtowny spadek ciśnienia krwi lub poziomu cukru.

Pamiętaj, że graviola nie zastąpi żadnego leczenia – ani onkologicznego, ani kardiologicznego, ani diabetologicznego. Jeśli jesteś pacjentem onkologicznym i rozważasz stosowanie suplementów z graviolą, koniecznie poinformuj o tym swojego lekarza prowadzącego, ponieważ może ona wchodzić w interakcje z chemioterapią⁴⁰.