Menu

Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Fitoglikogen

Fitoglikogen to naturalny polisacharyd pozyskiwany z kukurydzy cukrowej, zbudowany z cząsteczek glukozy połączonych w silnie rozgałęzioną strukturę. Tworzy nanocząsteczki o średnicy 50–100 nm, które doskonale rozpuszczają się w wodzie i wnikają w głębsze warstwy skóry. W podwójnie zaślepionym badaniu klinicznym z udziałem 90 kobiet po 40. roku życia, które stosowały krem z fitoglikogenem przez 6 tygodni, odnotowano statystycznie istotną poprawę we wszystkich dziewięciu ocenianych kategoriach starzenia się skóry – od nawilżenia po redukcję zmarszczek. W osobnym badaniu hydratacyjnym skóra nawilżona preparatem z fitoglikogenem była o 130% bardziej nawodniona niż ta po kremie placebo – efekt mierzony 7 godzin po aplikacji. Trwają też badania przedkliniczne nad zastosowaniem fitoglikogenu jako nośnika leków i składnika opatrunków dla trudno gojących się ran.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Czym jest fitoglikogen i skąd pochodzi?
Jak działa fitoglikogen na skórę i co potwierdzają badania kliniczne?
W jakich produktach kosmetycznych i dermokosmetycznych można go znaleźć?
Jakie są perspektywy medyczne fitoglikogenu – nośnik leków, opatrunki?
Kiedy warto zachować ostrożność i skonsultować się z lekarzem?

Czym jest fitoglikogen i skąd pochodzi?

Fitoglikogen to naturalny polisacharyd roślinny – wielocukier zbudowany wyłącznie z cząsteczek glukozy – pozyskiwany głównie z ziaren kukurydzy cukrowej (Zea mays). Jego struktura przypomina ludzki glikogen, czyli zapasowy cukier magazynowany w wątrobie i mięśniach, przy czym różni się większym stopniem rozgałęzienia łańcuchów⁵. Cząsteczki glukozy są połączone wiązaniami α-1,4-glikozydowymi, a rozgałęzienia tworzą wiązania α-1,6 – dzięki temu fitoglikogen przyjmuje kształt zwartej, przypominającej dendrimer kuli⁶.

Najważniejszą właściwością fitoglikogenu z punktu widzenia zastosowań jest to, że spontanicznie tworzy nanocząsteczki o średnicy 50–100 nm. To rozmiar zbliżony do małych wirusów – wystarczająco mały, by wnikać między komórki naskórka, a jednocześnie dostatecznie duży, by nie przenikać do krwiobiegu przez nieuszkodzoną skórę⁶. Ekstrakcja odbywa się z użyciem wody – bez szkodliwych rozpuszczalników organicznych – co sprawia, że produkt końcowy jest czysty i bezpieczny⁷.

Jak fitoglikogen działa na skórę – co mówią badania?

Fitoglikogen w zastosowaniu kosmetycznym i dermokosmetycznym działa przede wszystkim jako silny humektant – substancja wiążąca i zatrzymująca wodę w naskórku. Jego rozgałęziona, hydrofilowa struktura przyciąga cząsteczki wody i tworzy na powierzchni skóry film ochronny, który spowalnia przeznaskórkową utratę wody (TEWL)⁵.

Potwierdzają to twarde dane z badań. W badaniu z udziałem 13 uczestników, którzy aplikowali krem z fitoglikogenem na wewnętrzną stronę przedramienia, skóra po stronie aktywnej była o 130% bardziej nawodniona niż po stronie placebo – efekt mierzony elektryczną pojemnością skóry 7 godzin po nałożeniu preparatu³. To wynik wyraźnie wyższy niż typowe wartości podawane dla kwasu hialuronowego w analogicznych protokołach pomiarowych⁸.

Szersze badanie kliniczne objęło 90 kobiet w wieku 40 lat i powyżej, które przez 6 tygodni stosowały krem z fitoglikogenem lub placebo dwa razy dziennie. Niezależny ekspert, niewiedzący, kto otrzymuje którą wersję (badanie podwójnie zaślepione), oceniał stan skóry w dziewięciu kategoriach: przebarwienia, gładkość wizualna i dotykowa, klarowność, równomierność kolorytu, sprężystość, drobne linie, głębsze zmarszczki oraz ogólny wygląd. Po 6 tygodniach grupa stosująca fitoglikogen wykazała statystycznie istotną poprawę we wszystkich dziewięciu kategoriach w porównaniu z grupą placebo, a 90% uczestniczek zgłosiło, że skóra stała się gładsza².

Fitoglikogen a glikogen w skórze: Naskórek człowieka zawiera własny glikogen – jego stężenie wynosi około 0,465 µg/mg tkanki naskórka. Co ciekawe, poziom glikogenu w skórze wzrasta, gdy naskórek jest poddany stresowi – na przykład po oparzeniu słonecznym, mechanicznym uszkodzeniu bariery lub w zmianach łuszczycowych. Sugeruje to, że glikogen odgrywa rolę w procesach naprawczych skóry, choć dokładny mechanizm jest nadal badany⁹¹⁰.

W jakich produktach można znaleźć fitoglikogen?

Fitoglikogen jest stosowany przede wszystkim jako składnik aktywny kremów, serum i maseczek do twarzy o działaniu nawilżającym i przeciwstarzeniowym. Trafia też do produktów pielęgnacyjnych do ciała oraz preparatów dla skóry wrażliwej i suchej. Jego dobra tolerancja – potwierdzona testami dermatologicznymi jako składnik niealergizujący – sprawia, że bywa stosowany w kosmetykach dla osób z reaktywną skórą¹¹.

Na etykietach INCI fitoglikogen figuruje pod nazwą phytoglycogen. Substancja jest uznana za bezpieczny składnik spożywczy w Kanadzie i Europie oraz posiada status GRAS (Generally Recognized as Safe) w Stanach Zjednoczonych¹². Nie jest jednak lekiem ani suplementem diety – nie ma zatwierdzonych wskazań terapeutycznych.

Fitoglikogen jako nośnik leków – obiecujące badania przedkliniczne

Nanocząsteczkowa budowa fitoglikogenu sprawia, że naukowcy intensywnie badają go jako platformę do dostarczania leków – nośnik, który mógłby transportować substancje czynne bezpośrednio do miejsca działania, chroniąc je po drodze przed degradacją. To kierunek badań, nie gotowy produkt leczniczy.

Chemicznie zmodyfikowany fitoglikogen (karboksymetylowany) był testowany jako nośnik antybiotyku amikacyny – w badaniach laboratoryjnych wykazał dwufazowe, przedłużone uwalnianie substancji czynnej, co mogłoby być przydatne w inhalacji lub aplikacji miejscowej przy infekcjach bakteryjnych⁶. Z kolei wersja kationowa (naładowana dodatnio) przyłącza się elektrostatycznie do ujemnie naładowanych składników chrząstki stawowej, co w modelach laboratoryjnych wydłuża czas przebywania substancji w stawie i zmniejsza tarcie między uszkodzonymi powierzchniami – mechanizm badany w kontekście choroby zwyrodnieniowej stawów⁶. Trwają też prace nad hydrofobowo modyfikowanym fitoglikogenem jako nośnikiem substancji trudno rozpuszczalnych w wodzie, takich jak tymol i eugenol¹³.

Ważne zastrzeżenie: wszystkie te zastosowania są na etapie badań laboratoryjnych lub przedklinicznych. Żaden produkt leczniczy oparty na fitoglikogenie jako nośniku nie jest zarejestrowany w Polsce ani w UE.

Fitoglikogen w opatrunkach na rany – wyniki z modelu mysiego: W badaniach na myszach z cukrzycą hydrożel wytworzony z kationowego fitoglikogenu (CPG2-Gel) przyspieszył gojenie ran 1,76-krotnie w porównaniu z komercyjnym opatrunkiem. Wykazał też działanie przeciwbakteryjne (strefy zahamowania wzrostu: 31,5 mm dla S. aureus, 22,8 mm dla E. coli) oraz zmniejszenie stężenia prozapalnych cytokin TNF-α i IL-6⁴¹⁴¹⁵. Wyniki te są obiecujące, ale dotychczas nie zostały potwierdzone w badaniach klinicznych na ludziach.

Bezpieczeństwo i tolerancja fitoglikogenu

Dostępne dane wskazują na dobry profil bezpieczeństwa fitoglikogenu w zastosowaniu kosmetycznym. W badaniach laboratoryjnych hemoliza (rozpad czerwonych krwinek) wynosiła poniżej 2%, a żywotność komórek w hodowlach przekraczała 90% przy stężeniach terapeutycznych¹⁶. Substancja jest biodegradowalna – ulega enzymatycznej degradacji przez glikozydazy, czyli enzymy naturalnie obecne w tkankach⁶. Badania dermatologiczne potwierdziły brak właściwości alergizujących¹¹.

Nie oznacza to jednak, że każdy może stosować produkty z fitoglikogenem bez żadnej refleksji. Badania kliniczne dotyczyły głównie stosowania miejscowego przez osoby dorosłe; nie ma opublikowanych danych dotyczących bezpieczeństwa u kobiet w ciąży, karmiących piersią ani dzieci. Fitoglikogen pochodzi z kukurydzy – choć sam jest silnie oczyszczony, osoby z potwierdzoną alergią na kukurydzę powinny zachować ostrożność.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Fitoglikogen stosowany miejscowo w kosmetykach i dermokosmetykach jest generalnie dobrze tolerowany. Mimo to są sytuacje, w których warto porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą:

Reakcja alergiczna: jeśli po zastosowaniu produktu z fitoglikogenem pojawi się zaczerwienienie, swędzenie, pokrzywka lub obrzęk – przerwij stosowanie i skonsultuj się z dermatologiem lub alergologiem.
Alergia na kukurydzę: fitoglikogen pochodzi z ziaren kukurydzy cukrowej; jeśli masz stwierdzoną alergię na kukurydzę lub jej przetwory, przed zastosowaniem skonsultuj się z lekarzem.
Ciąża i karmienie piersią: brak badań klinicznych dotyczących bezpieczeństwa w tych grupach – skonsultuj się z lekarzem prowadzącym ciążę lub ginekologiem.
Leczenie ran i skóry chorobowo zmienionej: fitoglikogen nie jest zarejestrowanym wyrobem medycznym ani lekiem; jeśli masz przewlekłą ranę, owrzodzenie lub skórę zmienioną chorobowo (np. łuszczycę, atopowe zapalenie skóry), nie zastępuj nim leczenia przepisanego przez lekarza.
Brak poprawy lub pogorszenie stanu skóry po kilku tygodniach stosowania – skonsultuj się z dermatologiem, by wykluczyć inne przyczyny.

Fitoglikogen to interesujący, dobrze przebadany składnik dermokosmetyczny z udokumentowanym działaniem nawilżającym i poprawiającym wygląd skóry. Wybierając produkty z tą substancją, zwróć uwagę na stężenie (wyższe stężenia dają silniejszy efekt), sposób aplikacji zalecany przez producenta i to, czy formuła produktu odpowiada Twojemu typowi skóry. Jeśli zależy Ci na efekcie nawilżającym, szukaj preparatów, w których fitoglikogen jest wymieniony wśród pierwszych składników na liście INCI. Pamiętaj, że nawet najlepszy składnik kosmetyczny nie zastąpi leczenia dermatologicznego, jeśli masz zdiagnozowaną chorobę skóry.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest fitoglikogen i czym różni się od zwykłego glikogenu?

Fitoglikogen to naturalny polisacharyd pozyskiwany z kukurydzy cukrowej, chemicznie bardzo zbliżony do glikogenu ludzkiego. Różni się nieco większym stopniem rozgałęzienia łańcuchów glukozy i pochodzi ze źródła roślinnego, a nie zwierzęcego. Tworzy nanocząsteczki o średnicy 50–100 nm, co decyduje o jego unikalnych właściwościach kosmetycznych i farmaceutycznych⁵⁶.

Czy fitoglikogen naprawdę nawilża lepiej niż kwas hialuronowy?

W badaniu porównawczym skóra leczona kremem z fitoglikogenem była o 130% bardziej nawodniona niż po kremie placebo – efekt mierzony 7 godzin po aplikacji. Autorzy publikacji wskazują, że wynik ten jest korzystniejszy niż typowe wartości dla kwasu hialuronowego w analogicznych testach, choć bezpośrednie badanie head-to-head nie zostało opublikowane³⁸.

Po jakim czasie widać efekty stosowania fitoglikogenu na skórę?

W badaniu klinicznym z udziałem 90 kobiet pierwsze mierzalne efekty poprawy wyglądu skóry – w tym wygładzenia, nawilżenia i zmniejszenia widoczności zmarszczek – odnotowano po 6 tygodniach regularnego stosowania kremu dwa razy dziennie². Efekt nawilżający jest odczuwalny już kilka godzin po jednorazowej aplikacji³.

Czy fitoglikogen jest bezpieczny dla skóry wrażliwej?

Badania dermatologiczne potwierdziły, że fitoglikogen nie wykazuje właściwości alergizujących. W badaniach laboratoryjnych wykazał bardzo dobrą biokompatybilność: hemoliza poniżej 2%, żywotność komórek powyżej 90%¹¹¹⁶. Osoby z alergią na kukurydzę powinny jednak zachować ostrożność i skonsultować się z lekarzem.

Czy fitoglikogen jest składnikiem leków?

Aktualnie fitoglikogen nie jest składnikiem żadnego zarejestrowanego leku w Polsce ani w UE. Trwają badania przedkliniczne nad jego zastosowaniem jako nośnika leków (m.in. antybiotyków) i składnika opatrunków medycznych, ale żaden taki produkt leczniczy nie jest jeszcze dostępny na rynku⁶¹¹.

Czy fitoglikogen można stosować w ciąży?

Brak opublikowanych badań klinicznych oceniających bezpieczeństwo stosowania fitoglikogenu u kobiet w ciąży lub karmiących piersią. Przed użyciem produktów z tym składnikiem w tych grupach należy skonsultować się z lekarzem prowadzącym.

Skąd pochodzi fitoglikogen i jak jest pozyskiwany?

Fitoglikogen jest ekstrahowany z ziaren kukurydzy cukrowej w procesie wodnym – bez stosowania toksycznych rozpuszczalników organicznych. Dzięki temu produkt jest czysty, biodegradowalny i pozbawiony zanieczyszczeń przemysłowych⁷¹².

Czy fitoglikogen jest suplementem diety?

Nie – fitoglikogen w Polsce jest stosowany wyłącznie jako składnik kosmetyczny i dermokosmetyczny, a nie jako suplement diety. Posiada status składnika bezpiecznego dla zdrowia (GRAS w USA, dopuszczony jako składnik spożywczy w Kanadzie i Europie), ale nie jest dostępny w formie kapsułek ani tabletek na polskim rynku¹².

Czy fitoglikogen pomaga przy zmarszczkach?

W badaniu klinicznym (podwójnie zaślepionym, 90 kobiet, 6 tygodni) krem z fitoglikogenem przyniósł statystycznie istotną poprawę w zakresie drobnych linii i głębszych zmarszczek w porównaniu z placebo. 90% uczestniczek zgłosiło wygładzenie skóry². To działanie kosmetyczne – fitoglikogen nie jest lekiem na zmarszczki.

Czy fitoglikogen może pomóc w gojeniu ran?

Badania na modelu mysim (cukrzyca) wykazały, że hydrożel z kationowego fitoglikogenu przyspieszał gojenie ran 1,76-krotnie w porównaniu z komercyjnym opatrunkiem i wykazywał działanie przeciwbakteryjne⁴. Są to jednak wyniki przedkliniczne – nie ma jeszcze badań klinicznych na ludziach potwierdzających to działanie.

Jak fitoglikogen jest oznaczony na etykietach kosmetyków?

Na listach składników INCI (International Nomenclature of Cosmetic Ingredients) fitoglikogen figuruje pod angielską nazwą phytoglycogen. Im wyżej na liście składników, tym większe jego stężenie w produkcie.

Czy fitoglikogen jest biodegradowalny i ekologiczny?

Tak – fitoglikogen ulega enzymatycznej degradacji przez glikozydazy (enzymy naturalnie obecne w tkankach i środowisku), co czyni go w pełni biodegradowalnym. Pozyskiwany jest z kukurydzy bez toksycznych rozpuszczalników, co czyni go alternatywą dla syntetycznych polimerów w zastosowaniach kosmetycznych¹⁷.

Fitoglikogen a ludzki glikogen – bliźniacze cząsteczki

Glikogen to główny zapas węglowodanów w organizmie człowieka – magazynowany w wątrobie (do ~100 g) i mięśniach (do ~400 g). Fitoglikogen, pozyskiwany z roślin, jest niemal identyczny strukturalnie. Różnica polega na tym, że w roślinach akumulacja tego polisacharydu w ziarnach kukurydzy cukrowej wynika z mutacji enzymu odpowiedzialnego za jego przekształcanie w skrobię. Dzięki temu fitoglikogen pozostaje w formie rozpuszczalnych nanocząsteczek, a nie twardej skrobi⁵. Naskórek człowieka zawiera własny glikogen w stężeniu około 0,465 µg/mg tkanki – a jego poziom wzrasta, gdy skóra jest uszkodzona lub podrażniona⁹.

Fitoglikogen w badaniach nad trudno gojącymi się ranami

Przewlekłe rany cukrzycowe to poważny problem kliniczny – gorzej reagują na standardowe opatrunki m.in. z powodu przewlekłego stanu zapalnego i nadmiaru wolnych rodników. W badaniach na myszach hydrożel z kationowego fitoglikogenu (CPG2-Gel) zmniejszył stężenie prozapalnej cytokiny TNF-α do 87,5% wartości kontrolnej, zwiększył poziom VEGF (czynnika wzrostu naczyń) 1,36-krotnie i TGF-β (czynnika wzrostu tkanek) 2,01-krotnie, a ilość kolagenu typu I wzrosła o 21,2%¹⁷¹⁸. Wyniki te są obiecującym punktem wyjścia do badań klinicznych, które dopiero przed naukowcami.

Fitoglikogen jako nośnik leków – nanotechnologia z kukurydzy

Jednym z najtrudniejszych wyzwań współczesnej farmacji jest dostarczenie leku dokładnie tam, gdzie jest potrzebny, w odpowiednim czasie i stężeniu. Fitoglikogen, dzięki swojej nanocząsteczkowej budowie (50–100 nm) i możliwości chemicznej modyfikacji powierzchni, jest badany jako biodegradowalny nośnik dla trudno rozpuszczalnych substancji czynnych. Naukowcy z Uniwersytetu w Guelph (Kanada) pracują nad jego zastosowaniem w poprawie biodostępności hydrofobowych składników leków¹⁹. W odróżnieniu od wielu syntetycznych nanomateriałów, fitoglikogen jest materiałem naturalnym, pozyskiwanym z żywności, co upraszcza ścieżkę regulacyjną¹².