Menu

Surowce roślinne

Bylica piołun

Bylica piołun (Artemisia absinthium) to jedna z najbardziej gorzkich roślin leczniczych znanych w europejskiej fitoterapii – jej goryczkowe laktony seskwiterpenowe, absyntyna i artabsyna, pobudzają wydzielanie śliny, kwasu żołądkowego, żółci i enzymów trzustkowych. Głównym składnikiem olejku eterycznego jest α-tujon (do ok. 46% oleju), który w wysokich dawkach wykazuje neurotoksyczność – działa jako antagonista receptora GABA-A, co może prowadzić do drgawek. W przygotowaniach tradycyjnych (napar, nalewka piołunowa, wyciąg z ziela piołunu) stężenie tujonu jest niskie i przy krótkotrwałym stosowaniu uznawane za bezpieczne. Podwójnie zaślepione badanie kliniczne wykazało, że 3 × 500 mg sproszkowanego ziela dziennie przez 10 tygodni zmniejszało objawy choroby Leśniowskiego-Crohna i pozwalało ograniczyć stosowanie steroidów u 65% pacjentów. Roślinę należy stosować krótkotrwale – maksymalnie 3–4 tygodnie – i bezwzględnie unikać jej w ciąży, przy padaczce, porfyrii i chorobach nerek.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie substancje czynne zawiera bylica piołun i jak działają na układ trawienny?
W jakich formach (napar, nalewka piołunowa, wyciąg z ziela piołunu) można ją stosować i jakie są orientacyjne dawki?
Co mówią badania kliniczne o piołunie w chorobie Leśniowskiego-Crohna i zapaleniu stawów?
Dlaczego tujon jest niebezpieczny i kto absolutnie nie powinien stosować tej rośliny?
Z jakimi lekami bylica piołun może wchodzić w interakcje?

Co to jest bylica piołun i jakie substancje czynne zawiera?

Bylica piołun (Artemisia absinthium L.) to bylina z rodziny astrowatych (Asteraceae), od wieków obecna w europejskiej i azjatyckiej medycynie ludowej. Do celów leczniczych wykorzystuje się ziele bylicy piołunu – liście i kwitnące wierzchołki pędów – a z nich pozyskuje się różne formy: suche ziele piołunu, nalewkę piołunową, wyciąg z bylicy piołunu oraz wyciąg z ziela piołunu¹⁰. Roślina jest oficjalnie uznana w europejskiej farmakopei jako surowiec zielarski stosowany zarówno w alopatii, jak i homeopatii¹¹.

Za wyjątkową gorycz piołunu odpowiadają laktony seskwiterpenowe – przede wszystkim absyntyna i artabsyna (0,15–0,4% suchego ziela) – należące do grupy gwajanolidów¹². Olejek eteryczny stanowi 0,2–1,5% masy rośliny i jest zdominowany przez α-tujon (ok. 46% oleju) oraz w mniejszych ilościach β-tujon (ok. 5%), a także octan linalilu (ok. 28%) i octan chryzantenilu¹¹². Skład chemiczny rośliny jest zmienny – zależy od pory roku, regionu uprawy i genotypu¹³.

Oprócz tujonu i laktonów w surowcu zidentyfikowano bogaty profil polifenoli: flawonoidy (kwercetyna, izoramnetyna, rutyna, kemferol, luteolina), kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy, kawowy, cynamonowy, ferulowy) oraz kumaryny i lignany¹⁰¹⁴. Stężenia tych związków różnią się w zależności od metody ekstrakcji i pochodzenia geograficznego surowca¹⁴.

Jak bylica piołun wpływa na układ trawienny?

Działanie na przewód pokarmowy to najlepiej udokumentowana właściwość piołunu. Gorzkie związki – absyntyna i anabsyntyna – pobudzają receptory gorzkie na języku i w całym przewodzie pokarmowym, co odruchowo (przez ośrodkowy układ nerwowy) zwiększa wydzielanie śliny, kwasu żołądkowego, żółci i enzymów trzustkowych¹⁵¹⁶. W badaniu klinicznym doustne podanie płynnego preparatu z piołunu wywoływało wyraźny wzrost aktywności enzymów trzustkowych i stężenia żółci w dwunastnicy, a podanie 5 minut przed posiłkiem stymulowało wydzielanie żołądkowe¹⁷.

Tradycyjne wskazania obejmują brak apetytu (anoreksja), atopowe zaburzenia trawienia (dyspepsja atoniczna), zapalenie żołądka, dyskinezę dróg żółciowych oraz wspomaganie leczenia inwazji robaków jelitowych¹⁸. Jedno z badań wykazało, że kombinacja piołunu z miętą pieprzową, kminkiem i koprem włoskim redukowała dolegliwości górnego odcinka jamy brzusznej u pacjentów z zespołem jelita drażliwego¹⁹.

Jak prawidłowo stosować piołun jako tonik trawienny:

Napar z 1–1,5 g suszonego ziela piołunu zalej gorącą wodą, zaparz 5–8 minut i wypij ciepły – dla efektu żółciopędnego najlepiej po posiłku, dla pobudzenia apetytu 30–60 minut przed jedzeniem⁴.
Maksymalna dzienna dawka suszonego ziela to 3 g (3 porcje po 1–1,5 g)⁴.
Nie stosuj dłużej niż 3–4 tygodnie bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą⁵.
Gorzki smak jest częścią działania – nie dosładzaj naparu, bo zneutralizujesz odruch wydzielniczy¹⁵.
Nalewki piołunowej używaj ostrożnie: tradycyjnie 10–20 kropli w wodzie przed posiłkiem, 1–2 razy dziennie, przez 1–2 tygodnie²⁰.

Co mówią badania kliniczne – choroba Crohna i osteoartroza?

Najbardziej wiarygodne dane kliniczne dotyczą choroby Leśniowskiego-Crohna. W podwójnie zaślepionym, kontrolowanym placebo badaniu wieloośrodkowym (n = 40) pacjenci przyjmowali 3 × 500 mg sproszkowanego ziela piołunu dziennie przez 10 tygodni. Po tym czasie 65% osób z grupy piołunu osiągnęło niemal pełną remisję i nie wymagało steroidów, podczas gdy w grupie placebo u 80% doszło do zaostrzenia choroby i konieczności powrotu do steroidoterapii. Co ważne, badanie wykazało też istotną poprawę nastroju – wyniki w skali depresji HAMD obniżyły się średnio o 9,8 punktu w grupie piołunu wobec 3,4 punktu w grupie placebo³.

Drugie obszerne badanie dotyczyło osteoartrozy kolana. Miejscowy preparat z wyciągu z bylicy piołunu (maść lub liniment) w randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu okazał się porównywalny z żelem zawierającym piroksykam pod względem redukcji bólu i poprawy funkcji stawu po dwóch tygodniach leczenia²¹²². Warto jednak podkreślić, że oba badania to pojedyncze próby kliniczne – do potwierdzenia skuteczności potrzeba dalszych badań z większymi grupami pacjentów.

Wstępne dane (pilotażowe, bez grupy kontrolnej) sugerują też możliwą korzyść w nefropatii IgA w stadium wczesnym, jednak dowody są zbyt słabe, by formułować zalecenia²³.

Jakie inne właściwości biologiczne posiada bylica piołun?

Badania laboratoryjne i na zwierzętach dokumentują szeroki profil aktywności wyciągów z piołunu, choć większość z tych danych nie została jeszcze przeniesiona na badania kliniczne u ludzi. W modelach in vitro wykazano aktywność przeciwbakteryjną (m.in. wobec Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Helicobacter pylori), przeciwgrzybiczą (wobec Candida albicans) i przeciwpierwotniakową (wobec Giardia, Entamoeba)²⁴²⁵.

W badaniach na myszach wyciąg wodno-metanolowy z piołunu (500 mg/kg) zmniejszał śmiertelność wywołaną paracetamolem z 100% do 20% i hamował wzrost aktywności transaminaz wątrobowych – co wskazuje na potencjalne działanie hepatoprotekcyjne. Etanolowe wyciągi wykazywały w warunkach laboratoryjnych powinowactwo do nikotynowych i muskarynowych receptorów cholinergicznych w tkance mózgowej człowieka, co może tłumaczyć tradycyjne zastosowanie piołunu w zaburzeniach pamięci i nastroju – jednak to wyniki badań in vitro, nie dowód skuteczności u pacjentów²⁶.

Uwaga na olejek eteryczny i preparaty wysokostężone:

Olejek eteryczny z bylicy piołunu zawiera wielokrotnie wyższe stężenie tujonu niż napar czy nalewka piołunowa. Jego stosowanie doustne jest niebezpieczne i może wywołać ciężkie objawy neurotoksyczności – drgawki, rabdomiolizę i ostrą niewydolność nerek⁷. Nowoczesne przepisy unijne ograniczają zawartość tujonu w napojach do 10 mg/l, co sprawia, że regulowane napoje alkoholowe (absynt, wermut) zawierają bezpieczne ilości tujonu²⁷. Historyczne przypadki „absyntyzmu” – z halucynacjami, drżeniami i napadami padaczkowymi – wiązały się z produktami zawierającymi 200–300 mg tujonu na litr, a nie ze współczesnymi preparatami²⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Bezwzględne przeciwwskazania do stosowania bylicy piołun to⁸⁹²⁸:

Ciąża – tujon przenika przez barierę łożyskową, może wywołać skurcze macicy i zagrażać płodowi.
Karmienie piersią – brak danych dotyczących bezpieczeństwa; zaleca się unikanie.
Padaczka i inne zaburzenia drgawkowe – tujon obniża próg drgawkowy.
Porfyria – tujon może nasilać produkcję porfiryn i wywoływać ostre ataki.
Ciężka choroba nerek lub wątroby – olejek eteryczny może wywołać niewydolność nerek; choroba wątroby stanowi dodatkowe ryzyko.
Wrzód żołądka lub dwunastnicy – pobudzanie wydzielania kwasu żołądkowego może nasilić objawy.
Niedrożność dróg żółciowych lub kamica żółciowa – stymulacja przepływu żółci przy istniejącej przeszkodzie może pogorszyć stan²⁹.
Alergia na rośliny z rodziny astrowatych (ambrozja, rumianek, nagietek) – możliwy odczyn krzyżowy⁸.
Dzieci – stosowanie nie jest zalecane²⁸.

Natychmiast przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem, jeśli pojawią się⁷³⁰:

zawroty głowy, dezorientacja lub splątanie,
drżenie mięśni lub drgawki,
silne nudności lub wymioty,
bezsenność, żywe koszmary senne lub halucynacje,
zaburzenia widzenia lub drętwienie kończyn,
zatrzymanie moczu lub zmniejszona ilość oddawanego moczu.

Interakcje lekowe wymagające konsultacji przed zastosowaniem piołunu³⁰³¹:

Grupa leków	Charakter interakcji
Leki przeciwdrgawkowe (fenobarbital, kwas walproinowy, karbamazepina, fenytoina, gabapentyna, prymidon)	Piołun może zmniejszać ich skuteczność i nasilać ryzyko drgawek
Leki nasenne i anksjolityki (benzodiazepiny)	Możliwe sumowanie działania na OUN
Leki przeciwzakrzepowe	Możliwa zmiana działania antykoagulacyjnego
Leki metabolizowane przez CYP450	Składniki piołunu mogą hamować enzymy wątrobowe i zmieniać stężenia innych leków

Jeśli przyjmujesz jakikolwiek lek na stałe, przed sięgnięciem po preparaty z piołunem porozmawiaj z farmaceutą lub lekarzem. Stosuj zawsze krótkotrwale – nie dłużej niż 3–4 tygodnie, a po przerwie co najmniej równie długiej⁵³². Nigdy nie stosuj olejku eterycznego z piołunu doustnie.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest bylica piołun i dlaczego jest tak gorzka?

Bylica piołun (Artemisia absinthium) to roślina lecznicza z rodziny astrowatych, należąca do najbardziej gorzkich roślin znanych w fitoterapii. Za intensywną gorycz odpowiadają laktony seskwiterpenowe – przede wszystkim absyntyna i artabsyna (0,15–0,4% suchego ziela) – które pobudzają receptory gorzkie na języku i w jelitach, wywołując odruch wydzielniczy¹².

Czy bylica piołun jest bezpieczna?

Krótkotrwałe stosowanie naparów lub nalewki piołunowej z ziela piołunu (do 3–4 tygodni) jest ogólnie dobrze tolerowane. Niebezpieczny jest olejek eteryczny z piołunu – ze względu na wysoką zawartość tujonu może wywołać drgawki, uszkodzenie nerek i inne ciężkie objawy; należy go bezwzględnie unikać doustnie⁷²⁸.

Jak działa tujon zawarty w piołunie?

Tujon (α-tujon i β-tujon) to monoterpen ketonowy stanowiący ok. 46% olejku eterycznego bylicy piołun. Działa jako antagonista receptora GABA-A, blokując główny hamujący neuroprzekaźnik mózgu. W dużych dawkach może wywołać drgawki, halucynacje, drżenie mięśni i uszkodzenie nerek; w ilościach obecnych w regulowanych naparach i nalewkach jest jednak znacznie niższy niż dawki toksyczne²⁷³³.

Jaka jest zalecana dawka bylicy piołun?

Tradycyjna dawka suszonego ziela piołunu wynosi 1–1,5 g w postaci naparu do trzech razy dziennie, maksymalnie 3 g na dobę. W badaniu klinicznym nad chorobą Leśniowskiego-Crohna stosowano 3 × 500 mg sproszkowanego ziela. Nie należy przekraczać 3–4 tygodni stosowania bez nadzoru lekarza⁴⁵.

Czy bylica piołun pomaga na trawienie?

Tak – gorzkie substancje z piołunu (absyntyna, anabsyntyna) pobudzają wydzielanie śliny, kwasu żołądkowego, żółci i enzymów trzustkowych, co może poprawiać trawienie przy dyspepsji, braku apetytu i niedoczynności dróg żółciowych. W badaniu klinicznym preparaty piołunu zwiększały aktywność enzymów trzustkowych w dwunastnicy¹⁶¹⁷.

Czy piołun jest skuteczny w chorobie Leśniowskiego-Crohna?

Jedno podwójnie zaślepione, kontrolowane placebo badanie wykazało, że 3 × 500 mg sproszkowanego ziela piołunu dziennie przez 10 tygodni umożliwiło 65% pacjentów odstawienie steroidów i znacząco poprawiło nastrój. To obiecujący wynik, ale potrzebne są dalsze badania, by potwierdzić skuteczność na większych grupach³.

Czy bylica piołun działa na pasożyty jelitowe?

Tradycyjnie piołun był stosowany jako środek przeciwrobaczy – stąd jego polska nazwa. Laktony seskwiterpenowe i olejek eteryczny wykazują aktywność przeciwpasożytniczą w badaniach laboratoryjnych wobec nicieni i pierwotniaków. Współczesne inwazje pasożytnicze powinny być jednak leczone lekami przepisanymi przez lekarza, a nie preparatami ziołowymi²⁴³⁴.

Czy piołun można stosować zewnętrznie?

Tak – maść lub liniment z wyciągu z bylicy piołunu stosowany miejscowo na kolano wykazał w randomizowanym badaniu skuteczność porównywalną z żelem z piroksykamem w redukcji bólu i poprawie funkcji stawu przy osteoartrozie²¹. Stosowanie zewnętrzne jest ogólnie uznawane za bezpieczniejsze niż doustne, choć u osób uczulonych na astrowate może wywołać reakcję skórną⁸.

Czy bylica piołun jest bezpieczna w ciąży?

Nie – piołun jest bezwzględnie przeciwwskazany w ciąży. Tujon przenika przez barierę łożyskową, może wywołać skurcze macicy i zagrażać ciąży. Badania na zwierzętach wykazały, że ekstrakty z piołunu utrudniają implantację zarodka i zmniejszają liczebność miotów⁸⁹.

Jakie formy preparatów z piołunu są dostępne?

Bylicę piołun można stosować jako suszony napar (ziele piołunu), nalewkę piołunową, wyciąg z bylicy piołunu w postaci płynnej lub sproszkowanej. Olejek eteryczny jest dostępny, ale nie powinien być stosowany doustnie. Stężenie substancji czynnych różni się znacząco między produktami różnych producentów³⁵.

Czy piołun wchodzi w interakcje z lekami?

Tak – piołun może osłabiać działanie leków przeciwdrgawkowych (fenobarbital, kwas walproinowy, karbamazepina, fenytoina, gabapentyna) i nasilać ryzyko drgawek. Może też wchodzić w interakcje z lekami nasennymi, anksjolitykami, lekami przeciwzakrzepowymi i preparatami metabolizowanymi przez enzymy wątrobowe CYP450³⁰³¹.

Kiedy nie wolno stosować bylicy piołun?

Piołunu nie należy stosować w ciąży, podczas karmienia piersią, przy padaczce, porfyrii, ciężkiej chorobie nerek lub wątroby, wrzodzie żołądka lub dwunastnicy, niedrożności dróg żółciowych oraz u dzieci. Osoby uczulone na rośliny z rodziny astrowatych (ambrozja, rumianek) powinny zachować szczególną ostrożność⁹²⁸.

Jak długo można stosować piołun?

Tradycyjne zalecenia mówią o maksymalnie 3–4 tygodniach stosowania, po których należy zrobić przerwę co najmniej równie długą. Długotrwałe stosowanie bez nadzoru lekarskiego jest odradzane ze względu na ryzyko kumulacji tujonu i działań niepożądanych ze strony układu nerwowego⁵³².

Historia piołunu – od starożytności do absynthu

Bylica piołun ma jedną z najdłuższych historii medycznych spośród europejskich roślin leczniczych. Starożytni Grecy opisywali jej gorzkie właściwości już ponad 2500 lat temu, a w średniowiecznej Europie była określana jako „najważniejszy mistrz przeciw wszelkim wyczerpaniom”¹⁰. W XIX wieku piołun stał się głównym składnikiem absynthu – popularnego napoju artystycznej bohemy Paryża. Historyczne przypadki „absyntyzmu” z halucynacjami i napadami drgawkowymi wiązały się z produktami zawierającymi 200–300 mg tujonu na litr; współczesne przepisy unijne ograniczają tę zawartość do 10 mg/l, co czyni regulowane napoje bezpiecznymi²⁷.

Bylica piołun a bylica roczna – ważna różnica

Bylica piołun (Artemisia absinthium) jest często mylona z bylicą roczną (Artemisia annua) – to dwa różne gatunki o odmiennych właściwościach. Artemisia annua jest źródłem artemizyniny – podstawy nowoczesnych leków przeciwmalarycznych. Bylica piołun zawiera inne laktony seskwiterpenowe (absyntynę, artabsynę) i jest stosowana przede wszystkim jako tonik trawienny¹⁰³⁶. Nie należy traktować informacji o jednym gatunku jako mających zastosowanie do drugiego – ani co do działania, ani co do bezpieczeństwa.

Profil polifenoli – co kryje się poza tujonem?

Choć tujon przyciąga największą uwagę ze względu na swój potencjał toksyczny, bylica piołun zawiera też bogaty profil związków fenolowych. W wyciągach metanolowych dominują kwercetyna (do 41% zidentyfikowanych polifenoli) i izoramnetyna (do ok. 47% w niektórych populacjach), a towarzyszą im rutyna, kemferol, luteolina i kwasy fenolowe: chlorogenowy, kawowy, synapinowy i ferulowy¹⁴³⁷. Związki te są odpowiedzialne za aktywność przeciwutleniającą i przeciwzapalną surowca – właściwości, które w badaniach laboratoryjnych wykazywały m.in. hamowanie COX-2 i TNF-α²⁴.