, ,

Jak działa i jak stosować kwas salicylowy?

Data publikacji:

Ostatnia aktualizacja:

Kwas salicylowy – działanie, zastosowanie i preparaty

Kwas salicylowy, zaliczany do niesteroidowych leków przeciwzapalnych, jest jednym z najstarszych związków chemicznych należących do tej grupy. Początkowo pozyskiwano go z surowców roślinnych (kory wierzby Salix), obecnie zaś otrzymuje się go za pomocą metod syntetycznych. Pomimo długoletniej obecności kwasu salicylowego w medycynie, wciąż jest on cenionym składnikiem wielu leków – zarówno gotowych, jak i recepturowych.
Jakie właściwości ma kwas salicylowy? (fot. Canva)

Jakie właściwości ma kwas salicylowy?

Bogata historia kwasu salicylowego rozpoczyna się jeszcze przed naszą erą (!). Wtedy to pojawiają się pierwsze informacje na temat cennych właściwości związku pozyskiwanego z kory wierzby. Dziś wiemy, że substancja roślinna jest źródłem glikozydu – salicyny, która w organizmie przekształca się kolejno do alkoholu salicylowego i kwasu salicylowego. Ten ostatni jest obecnie otrzymywany na drodze chemicznej.

Kwas salicylowy wykazuje właściwości przeciwbólowe, przeciwzapalne i przeciwgorączkowe. Jego mechanizm działania polega na hamowaniu aktywności enzymów (cyklooksygenaz) odpowiadających za syntezę czynników prozapalnych (prostaglandyn). Choć kwas salicylowy wchłania się z przewodu pokarmowego, obecnie jest stosowany jedynie miejscowo. Wynika to z wielu działań niepożądanych występujących po doustnym podaniu leku (m.in. wrzody żołądka i dwunastnicy). Substancja aplikowana na skórę działa keratoplastycznie i keratolitycznie (w zależności od stężenia), co oznacza, że wspomaga odnowę naskórka, zmiękcza go oraz przyspiesza regenerację. Dzięki temu kwas salicylowy znalazł zastosowanie w leczeniu wielu chorób skóry [1].

Zastosowanie kwasu salicylowego w lecznictwie

Budowa chemiczna kwasu salicylowego jest zbliżona do kwasu benzoesowego, a to determinuje jego właściwości antybakteryjne (jest skuteczny m.in. w przypadku skórnej infekcji Cutibacterium acnes). Z tego powodu związek stosuje się przede wszystkim w terapii trądziku różnego pochodzenia, ale również w przebiegu łuszczycy, łojotoku, łupieżu, a nawet zaskórników oraz rozstępów. Co ważne, stężenie kwasu salicylowego w preparatach na skórę nie powinno przekraczać 5%. Wyższe wartości mogą bowiem doprowadzić do miejscowego podrażnienia oraz objawów alergicznych [2].

Ponadto należy pamiętać, że kwas salicylowy dość łatwo penetruje przez powłoki skórne, a to sprawia, że może przenikać do krążenia i wywoływać objawy ogólnoustrojowe (np. bóle głowy, szumy uszne, wymioty). Aplikacja konkretnych preparatów powinna więc ograniczać się jedynie do niewielkich powierzchni skóry. Należy również o tym pamiętać w przypadku chęci stosowania kwasu salicylowego w ciąży.

Kwas salicylowy jako składnik leków recepturowych

Choć kwas salicylowy jest obecny w wielu produktach gotowych, wciąż pozostaje bardzo popularnym składnikiem leków recepturowych (sporządzanych w warunkach aptecznych). Wśród najczęściej stosowanych preparatów do użytku zewnętrznego można wymienić głównie roztwory olejowe i spirytusowe, maści oraz zawiesiny. Zależnie od stężenia kluczowego składnika, są one wykorzystywane m.in. do leczenia trądziku, atopowego i łojotokowego zapalenia skóry, a także rogowacenia mieszkowego oraz odcisków, modzeli i nagniotków [2, 3].

Przykładowa recepta na lek recepturowy:

Rp.

Mentholi

Resorcinoli

Acidi salicylici      aa 1,0

Ethanoli 70°         ad 100,0

m. f. sol. (zmieszaj, zrób roztwór)

D.S. Płyn na skórę głowy [4].

Preparaty z kwasem salicylowym

Na aptecznych półkach znajdziemy wiele preparatów dermatologicznych, które zawierają w swym składzie kwas salicylowy. Pierwszym preparatem, który nasuwa się na myśl jest z pewnością spirytus salicylowy, czyli 2-procentowy roztwór kwasu salicylowego w etanolu. Preparat posiada słabe działanie odkażające, przeciwgrzybicze i przeciwzapalne.

Niemniej popularne są preparaty z kwasem salicylowym na odciski dostępne w postaci plastrów (plastry śląskie), maści (Rekord łuszczy, Silcatil) lub płynu (Brodacid, ABE, Acerin na odciski). Dzięki odpowiedniemu stężeniu kwasu salicylowego i innych substancji pomocniczych (np. kwasu mlekowego), preparaty powodują zmiękczanie i rozpulchnianie naskórka, co w konsekwencji przyspiesza złuszczanie odcisku.

Wśród preparatów leczniczych stosowanych pomocniczo w leczeniu trądziku można wymienić np. pastę Lassara, która zawiera kwas salicylowy i tlenek cynku. Preparat działa nie tylko odkażająco, ale również wysuszająco. W przypadku swędzących wykwitów skórnych skuteczne może okazać się połączenie kwasu salicylowego, tymolu i lewomentolu (Sonol).

Dosyć popularnym zabiegiem jest również dodatek mocznika. Wraz z kwasem salicylowym tworzy preparaty przeciwdziałające zaburzeniom rogowacenia skóry, np. w przebiegu rybiej łuski, rogowacenia mieszkowego, a także nadmiernego rogowacenia skóry dłoni i stóp. Wśród tego typu produktów można wymienić m.in. Hasceral oraz Squamax [1, 2].

Kwas salicylowy – z czym go nie łączyć?

Jednocześnie pamiętajmy, aby unikać łączenia kwasu salicylowego z innymi substancjami o działaniu złuszczającym. Wśród owych związków możemy wymienić m.in. kwasy AHA (kwas migdałowy, glikolowy). Nie zaleca się również bezpośredniego łączenia kwasu salicylowego z retinolem, witaminą C oraz niacynamidem [2].

Bibliografia

  1. Ośródka I.: Kwas salicylowy w recepturze aptecznej; Aptekarz Polski 2021.
  2. Kapuścińska A., Nowak I.: Zastosowanie kwasów organicznych w terapii trądziku i przebarwień skóry; Postępy Hig Med Dośw, 2015; 69: 374-383.
  3. rynkiewicz G., Hennig J.: Związki naturalne w farmacji i medycynie. Kwas salicylowy i fenolokwasy; Standardy medyczne/pediatria n 2010 n T. 7 n 10–16.
  4. Krówczyński L., Jachowicz R.: Ćwiczenia z receptury, wyd. VII 2000.

Powiązane produkty

Omawiane substancje

  • Kwas salicylowy

    Kwas salicylowy jest organicznym związkiem chemicznym o właściwościach keratolitycznych i przeciwzapalnych. Jest stosowany w leczeniu chorób skóry, takich jak trądzik i łuszczyca.
    Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Omawiane schorzenia

  • Brodawki wirusowe

    Brodawki wirusowe to choroba skóry wywołana przez wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV). Objawiają się jako małe, twardawe narośla na skórze, najczęściej na dłoniach, stopach i wokół paznokci. Leczenie brodawek wirusowych polega na usuwaniu ich za pomocą krioterapii, laseroterapii lub leków miejscowych. W przypadku nawrotów konieczne może być leczenie farmakologiczne lub chirurgiczne.
  • Nagniotki i modzele

    Nagniotki i modzele to schorzenia skóry, które powstają na skutek ucisku lub tarcia. Mogą być bolesne i utrudniać codzienne funkcjonowanie.

Więcej poradników

Wyświetlane poradniki pochodzą z kategorii czytanego artykułu: , , .